بیرجند - ایرنا - طرح محلات اسلامی که از سال ۱۴۰۱ با محوریت مسجد و مشارکت مردم به ابتکار بسیج در خراسان جنوبی آغاز شد، اکنون با ورود دولت چهاردهم و پذیرش الگوی پیشنهادی بسیج، وارد مرحله همکاری با دستگاه‌های اجرایی شده است؛ مسیری که تاکنون به تشکیل ۴۴۶ قرارگاه محلی و ایجاد اشتغال برای هفت هزار و ۷۵۶ نفر انجامیده است.
به گزارش ایرنا، محله به‌عنوان کوچک‌ترین واحد اجتماعی، نخستین عرصه بروز بسیاری از مسائل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است؛ از اشتغال و معیشت گرفته تا آسیب‌های اجتماعی، امنیت و دسترسی به خدمات عمومی. از همین رو، حل مسائل محلات را نمی‌توان صرفا به تصمیم‌گیری در سطوح مدیریتی و اقدامات دستگاه‌های اجرایی محدود کرد، بلکه شناخت ظرفیت‌های محلی و مشارکت مستقیم ساکنان، از الزامات تحقق توسعه و پیشرفت در این سطح به شمار می‌رود.
در چنین رویکردی، مسجد می‌تواند به‌عنوان کانون ارتباطی و اجتماعی محله، زمینه‌ساز شناسایی مشکلات، سازماندهی ظرفیت‌های مردمی و پیگیری مطالبات ساکنان باشد. طرح «پیشرفت و تعالی محلات مردم‌سالار اسلامی» نیز با همین هدف و با محوریت مسجد، امام جماعت و مشارکت مردم از سال ۱۴۰۱ در مجموعه بسیج آغاز شد؛ طرحی که اکنون با ورود دولت چهاردهم و شکل‌گیری همکاری میان دستگاه‌های اجرایی و مجموعه بسیج، در مسیر ایجاد الگویی هماهنگ‌تر برای مدیریت محله‌محور قرار گرفته است.
بررسی روند اجرای این طرح در خراسان جنوبی نشان می‌دهد که در کنار تلاش برای ایجاد ساختارهای مردمی و تقویت نقش مساجد، موضوعاتی همچون اشتغال‌زایی، حمایت از خانواده‌های نیازمند، مقابله با آسیب‌های اجتماعی و محرومیت‌زدایی نیز در کانون اقدامات قرار داشته است.
محله اسلامی؛ از تشکیل شورا تا تدوین نظام مسائل
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی در تشریح پیشینه و ساختار اجرای طرح محلات اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: این طرح با هدف تحقق محلات اسلامی و با محوریت مسجد از چند سال پیش در مجموعه سپاه و بسیج آغاز شد و نخستین گام آن، تشکیل شورای محله اسلامی بود.
سرهنگ رضا هزاری با بیان اینکه این شوراها با حضور امام جماعت مسجد، فرماندهان پایگاه‌های بسیج، اعضای هیئت امناء، معتمدان و افراد توانمند محلی تشکیل شدند، افزود: هدف از ایجاد این ساختار آن بود که مسائل و ظرفیت‌های هر محله با حضور افرادی که شناخت مستقیم از شرایط آن دارند، شناسایی و برای رفع مشکلات با مشارکت مردم برنامه‌ریزی شود.
وی ادامه داد: اجرای طرح در قالب ساختاری سلسله‌مراتبی پیش‌بینی شده بود و در کنار شورای محله، شوراهای پشتیبانی در سطوح حوزه مقاومت، ناحیه، شهرستان و استان نیز تشکیل شدند تا زمینه هماهنگی و پشتیبانی از فعالیت‌های محلی فراهم شود.
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی، گفتمان‌سازی، تدوین نظام مسائل محله، تشکیل کارگروه‌های تخصصی، اجرای برنامه‌ها و ارزیابی نتایج را از مراحل اصلی این طرح برشمرد و گفت: قرار بود هر محله ابتدا مسائل و اولویت‌های خود را شناسایی کند و سپس متناسب با همان مسائل، برای حل مشکلات اقدام شود.
این رویکرد بر این اصل استوار است که نسخه واحدی برای همه محلات وجود ندارد؛ چراکه ممکن است در یک محله، بیکاری و مشکلات معیشتی اولویت اصلی باشد و در محله‌ای دیگر، موضوعاتی مانند اعتیاد، اختلافات خانوادگی، کمبود خدمات عمومی یا مسائل فرهنگی اهمیت بیشتری داشته باشد.
ضرورت هم‌افزایی دولت و بسیج در مدیریت محلات
یکی از مسائل مهم در مسیر اجرای طرح‌های محله‌محور، تعدد دستگاه‌ها و نهادهایی است که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در مساجد و محلات فعالیت می‌کنند و همین مسئله ضرورت تقسیم کار و پرهیز از موازی‌کاری را بیش از گذشته آشکار کرده است.
سرهنگ هزاری با اشاره به تدوین سند ملی مسجد و تقسیم مأموریت میان مجموعه‌های مرتبط اظهار کرد: در این چارچوب، سپاه و بسیج با توجه به ارتباط گسترده با بدنه مردمی، موضوع مشارکت‌های مردمی را دنبال کردند؛ سازمان اوقاف در حوزه زیرساخت‌ها و اماکن، حوزه‌های علمیه در زمینه توانمندسازی امامان جماعت و سازمان تبلیغات اسلامی نیز در حوزه محتوای مورد نیاز ائمه جماعات ایفای نقش کردند.
وی با اشاره به ورود دولت چهاردهم به موضوع تعالی محلات افزود: در ادامه این روند، دولت چهاردهم نیز با تدوین دستورالعملی بالادستی، بخشی از دستگاه‌های اجرایی را وارد عرصه مدیریت محله‌محور کرد و همکاری میان مجموعه‌های دولتی و بسیج شکل جدی‌تری به خود گرفت.
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی توضیح داد: از تیرماه ۱۴۰۴، الگوی پیشنهادی بسیج با پیگیری مسئولان وقت این مجموعه به دولت ارائه شد و مورد پذیرش قرار گرفت؛ پس از آن نیز موضوع از طریق استانداری‌ها و دستگاه‌های اجرایی دنبال شد تا اقدامات محله‌محور با هماهنگی بیشتری پیش برود.
وی با تأکید بر اینکه مأموریت بسیج در این عرصه به حوزه امنیت محدود نمی‌شود، گفت: بسیج در حوزه‌های اقتصادی، اشتغال، سازندگی، محرومیت‌زدایی، فرهنگی و اجتماعی نیز تجربه گسترده‌ای در سازماندهی و به‌کارگیری ظرفیت‌های مردمی دارد و در دستورالعمل جدید باید به همه این ظرفیت‌ها توجه شود.
سرهنگ هزاری با اشاره به اینکه دستورالعمل مشترک جدید میان مجموعه بسیج و دولت در دست تدوین است، افزود: جلسات کارشناسی برای بررسی نقاط قوت و ضعف اجرای طرح، جمع‌آوری دیدگاه نخبگان و تدوین سازوکار جامع همکاری در حال برگزاری است تا وظایف دستگاه‌های اجرایی و مجموعه بسیج به‌صورت روشن مشخص شود.
عملکرد سه‌ساله طرح در خراسان جنوبی؛ تشکیل ۴۴۶ قرارگاه محلی
مسئول بسیج مساجد و محلات سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی نیز در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به عملکرد سه‌ساله این طرح در استان اظهار کرد: در نخستین مرحله، ۴۴۶ قرارگاه تحول محلات در سطح استان تشکیل شد و پس از آن، شناسایی مسائل و آسیب‌های هر محله در دستور کار قرار گرفت.
سرهنگ عزت‌الله اسماعیلی در ادامه بیکاری، اعتیاد، اختلافات خانوادگی، مسائل فرهنگی و برخی مشاغل کاذب را از جمله اولویت‌های شناسایی‌شده عنوان کرد و افزود: تلاش شد متناسب با شرایط هر محله، برنامه‌های مشخصی برای رسیدگی به این مسائل طراحی و اجرا شود.
وی با اشاره به نقش محوری مسجد و امام جماعت در این طرح، کمبود روحانی را یکی از مشکلات موجود در استان دانست و گفت: در استان ۴۲۳ مسجد، عمدتاً در مناطق روستایی، فاقد امام جماعت هستند که برای جلوگیری از توقف فعالیت قرارگاه‌ها در این مناطق، از ظرفیت دهیاران، معتمدان، نخبگان و افراد مورد اعتماد محلی استفاده شد.
مسئول بسیج مساجد و محلات سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی اضافه کرد: با همکاری حوزه‌های علمیه و مرکز رسیدگی به امور مساجد، تاکنون ۴۱ مسجد نیز صاحب امام جماعت شده‌اند.
اشتغال‌زایی؛ حمایت از مشاغل خرد و ایجاد فرصت‌های اقتصادی
یکی از مهم‌ترین محورهای اقدامات بسیج در محلات استان، رسیدگی به مسئله بیکاری و حمایت از فعالیت‌های اقتصادی خرد بوده است که در جریان اجرای طرح و با استفاده از ظرفیت‌های موجود، برای هفت هزار و ۷۵۶ نفر فرصت اشتغال ایجاد شده است.
سرهنگ اسماعیلی با اشاره به فعالیت‌هایی مانند حوله‌بافی، قالی‌بافی، صنایع‌دستی، تولید محصولات گیاهی، فرآوری گیاهان دارویی و عرق‌گیری افزود: در مجموع ۲۰ مورد ایجاد اشتغال در قالب این فعالیت‌ها در محلات انجام شده است.
وی برگزاری نمایشگاه‌های اقتصاد مقاومتی با عنوان «به توان مردم» را از دیگر اقدامات حمایتی برای تولیدکنندگان محلی دانست و گفت: این نمایشگاه‌ها هر ۶ ماه یک‌بار در سطح شهرستان‌ها و استان برگزار می‌شوند تا تولیدکنندگان بتوانند محصولات خود را عرضه کنند و زمینه فروش و توسعه فعالیت‌های اقتصادی آنان فراهم شود.
این بخش از اقدامات نشان می‌دهد که در الگوی محله‌محور، اشتغال‌زایی صرفاً به پرداخت تسهیلات محدود نیست و آموزش، توانمندسازی، ایجاد فرصت عرضه محصولات و حمایت از بازار فروش نیز اهمیت دارد.
مقابله با آسیب‌های اجتماعی؛ از اعتیاد تا اختلافات خانوادگی
در کنار اشتغال و معیشت، رسیدگی به آسیب‌های اجتماعی نیز از اولویت‌های اصلی قرارگاه‌های تحول محلات در خراسان جنوبی بوده است.
مسئول بسیج مساجد و محلات سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه اعتیاد اظهار کرد: در این بخش پنج هزار و ۶ نفر شناسایی شدند که از این تعداد، یک‌هزار و ۵۳۹ نفر در فرآیندهای آموزشی، ترک اعتیاد و اشتغال‌زایی مورد حمایت قرار گرفتند.
وی افزود: در این برنامه‌ها علاوه بر کمک به ترک اعتیاد، وضعیت معیشتی خانواده‌های افراد آسیب‌دیده نیز مورد توجه قرار گرفت تا در صورت بستری شدن یا زندانی شدن فرد، خانواده او با مشکلات اقتصادی بیشتری مواجه نشود و به همین منظور، برای برخی از این خانواده‌ها زمینه اشتغال خرد و خانگی و دریافت تسهیلات فراهم شد.
سرهنگ اسماعیلی همچنین از شناسایی یک‌هزار و ۶۳۶ مورد اختلاف میان زوجین خبر داد و گفت: با اقدامات مشاوره‌ای و پیگیری‌های انجام‌شده، یک‌هزار و ۶۳ مورد از این اختلافات برطرف شد و از ارجاع آنها به دادگاه جلوگیری به عمل آمد.
وی همچنین با اشاره به شناسایی ۶۲۷ مورد فعالیت مرتبط با مشاغل کاذب در استان، از انصراف ۴۴۱ نفر از این فعالیت‌ها پس از اقدامات ارشادی و تبیینی خبر داد و افزود: برای کمک به تأمین معیشت این افراد، معرفی آنان برای دریافت تسهیلات و راه‌اندازی مشاغل جایگزین نیز دنبال شد.
مسئول بسیج مساجد و محلات سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی با اشاره به توزیع بیش از ۶۷ هزار بسته معیشتی در محلات استان گفت: شناسایی خانواده‌های مشمول این حمایت‌ها بر اساس بانک اطلاعات نیازمندان محله انجام شده و تلاش شده است خانواده‌هایی که تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی نیستند نیز مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: حمایت‌ها علاوه بر بسته‌های معیشتی، مواردی همچون توزیع غذای گرم، پوشاک، دارو و لوازم‌التحریر و خرید ویلچر برای نیازمندان را نیز شامل شده است.
سرهنگ اسماعیلی از ایجاد دو باب نانوایی در محلات دارای کمبود این خدمت و راه‌اندازی یک مرکز خیریه خبر داد و بیان کرد: در حوزه سلامت نیز با همکاری بسیج جامعه پزشکی، خدمات ویزیت رایگان به ساکنان محلات ارائه شده است.
محرومیت‌زدایی از مساجد تا خانه‌های نیازمندان
اقدامات عمرانی و زیرساختی نیز بخش دیگری از فعالیت‌های انجام‌شده در چارچوب طرح محلات اسلامی بوده است.
مسئول بسیج مساجد و محلات سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی با اشاره به بهسازی و مرمت ۳۷ واحد مسکونی خانواده‌های نیازمند اظهار کرد: در این بخش، علاوه بر تعمیر و مرمت فضاهای مسکونی، بهسازی سرویس‌های بهداشتی نیز انجام شده است.
وی ادامه داد: پنج باب خانه عالم، ۳۱ باب مسجد و چهار مدرسه در محلات هدف نیز مورد مرمت و بهسازی قرار گرفته‌اند و بهسازی معابر و کوچه‌ها، پیگیری رفع کمبود آب شرب روستایی و بهبود راه‌های روستایی نیز از دیگر اقداماتی بوده که با استفاده از ظرفیت خیران، مشارکت مردم و پیگیری مجموعه‌های محلی دنبال شده است.
سرهنگ اسماعیلی با اشاره به نمونه‌ای مصداقی از اقدامات انجام‌شده در محله کارگران شهر بیرجند گفت: با مشارکت مردم و ظرفیت‌های محلی، پیاده‌روها و معابر این منطقه که وضعیت مناسبی نداشتند، بازسازی و مرمت شدند؛ اقدامی که با همراهی مردم، زودتر از زمان پیش‌بینی‌شده در برنامه‌های شهرداری به نتیجه رسید.
مشارکت مردم؛ محور اصلی مدیریت محله‌محور
موفقیت مدیریت محله‌محور بیش از آنکه به میزان خدمات ارائه‌شده وابسته باشد، به میزان مشارکت مردم در شناسایی و حل مسائل بستگی دارد؛ زیرا حل مشکلات محلات نه صرفا از عهده دولت برمی‌آید و نه یک نهاد به‌تنهایی می‌تواند همه مسائل را برطرف کند و تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است هر جا مردم وارد میدان شده‌اند، امکان حل مسائل بزرگ و پیچیده نیز فراهم شده است.
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی در این خصوص گفت: وظیفه دستگاه‌های اجرایی و نهادهای حاکمیتی، فراهم کردن زمینه مشارکت مردم، ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و استفاده از امکانات و ظرفیت‌های موجود برای توانمندسازی محلات است.
وی با تاکید بر ضرورت فاصله گرفتن از خدمات‌محوری صرف افزود: در طرح تعالی محلات نباید صرفا به دنبال ارائه خدمات به مردم باشیم، بلکه باید مشارکت مردم را محور قرار دهیم؛ چون مردم زمانی بیشتر همراهی می‌کنند که بدانند حضورشان در حل مشکلات مؤثر است و نتیجه مشارکت خود را مشاهده کنند.
سرهنگ هزاری همچنین اطلاع‌رسانی شفاف درباره محدودیت‌ها و موانع اجرایی را ضروری دانست و گفت: اگر دستگاهی به دلیل محدودیت منابع قادر به حل فوری یک مشکل نیست، باید موضوع را صادقانه برای مردم تبیین کند؛ چراکه آگاهی مردم از شرایط و مسائل، زمینه همراهی بیشتر آنان را فراهم می‌کند.
چالش اصلی؛ هماهنگی دستگاه‌ها و عبور از خدمات‌محوری
با وجود اقدامات انجام‌شده، مدیریت محله‌محور همچنان با موانعی روبه‌روست که رفع آنها برای استمرار و اثربخشی طرح ضرورت دارد.
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی، کمبود منابع و امکانات، موازی‌کاری دستگاه‌ها و دشواری انتقال خدمات از ادارات به سطح محلات را از مهم‌ترین چالش‌های این مسیر عنوان کرد.
سرهنگ هزاری با بیان اینکه بسیاری از دستگاه‌ها مأموریت‌هایی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حمایتی دارند، اظهار کرد: تفاوت مدیریت محله‌محور با رویکرد معمول این است که خدمات دستگاه‌ها باید به محلات منتقل شود و مردم برای دریافت خدمات ناچار نباشند همواره به ادارات مراجعه کنند.
وی افزود: برخی دستگاه‌ها در این زمینه با محدودیت‌هایی مواجه هستند و در مواردی نیز نیروهای اداری با ضرورت حضور میدانی و ارائه خدمات در سطح محله آشنایی کافی ندارند و از سوی دیگر، نبود سازوکار دقیق برای رصد و ارزیابی میزان خدمات ارائه‌شده در محلات، می‌تواند موجب توزیع نامتوازن امکانات شود.
معاون هماهنگ‌کننده سپاه انصارالرضا(ع) خراسان جنوبی همچنین تعدد دستورالعمل‌ها و ابلاغ اسناد جدید پیش از تکمیل فرآیند تبیین و اجرای اسناد قبلی را از دیگر موانع دانست و بر ضرورت تدوین یک چارچوب جامع و پایدار برای همکاری دستگاه‌ها تأکید کرد.
به اعتقاد وی، موفقیت این طرح در گرو آن است که دستگاه‌های اجرایی به جای فعالیت‌های جزیره‌ای، در چارچوب یک تقسیم کار مشخص و با شناخت اولویت‌های هر محله عمل کنند.
تجربه سه‌ساله اجرای طرح محلات اسلامی در خراسان جنوبی، از تشکیل قرارگاه‌های محلی و شناسایی مسائل تا اجرای برنامه‌های اشتغال‌زایی، حمایت اجتماعی و محرومیت‌زدایی، ظرفیت مشارکت مردمی در حل مشکلات محلات را نشان می‌دهد. با این حال، تبدیل این اقدامات به الگویی پایدار و اثربخش، مستلزم آن است که نقش مردم از دریافت‌کننده خدمات به مشارکت‌کننده اصلی در تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها ارتقا یابد.
از سوی دیگر، همکاری دولت چهاردهم و بسیج و تدوین دستورالعمل مشترک برای پیشرفت و تعالی محلات می‌تواند فرصتی برای ساماندهی ظرفیت‌های پراکنده و کاهش موازی‌کاری دستگاه‌ها باشد؛ فرصتی که تحقق آن به تقسیم کار روشن، تأمین منابع، نظارت مستمر و اعتمادسازی میان مردم و نهادهای مسئول وابسته است.
در نهایت، معیار موفقیت مدیریت محله‌محور نه صرفاً تعداد قرارگاه‌های تشکیل‌شده و برنامه‌های اجراشده، بلکه میزان توانایی آن در حل پایدار مسائل، افزایش مشارکت ساکنان و ایجاد احساس مسئولیت مشترک نسبت به سرنوشت محله است؛ مسیری که تحقق آن می‌تواند مسجد را به کانونی برای همبستگی اجتماعی، خدمت‌رسانی و پیشرفت محله تبدیل کند.