جوان آنلاین: وقتی کودک به پدر یا مادرش می‌گوید چرا نوبت را رعایت نکرده‌اید یا چرا قانون را زیر پا گذاشته‌اید، واکنش بزرگ‌تر‌ها می‌تواند یک درس تربیتی برای کودک باشد. به گفته‌سید مهرداد آل احمدی، روانشناس کودک و نوجوان، اگر کودک درست می‌گوید بهتر است اشتباهمان را بپذیریم و برایش بهانه نیاوریم. این پذیرش نه تنها از اقتدار والدین کم نمی‌کند، بلکه به کودک می‌آموزد هیچ‌کس برای رعایت نکردن قانون از دیگران مستثنا نیست. در ادامه گفت‌و‌گو با این کارشناس را بخوانید.
وقتی والدین قانون را به فرزندشان آموزش می‌دهند، اما خودشان آن را رعایت نمی‌کنند، این تناقض چه چیزی را به کودک یاد می‌دهد؟
کودک فقط شنونده حرف‌های ما نیست. او رفتار‌های روزمره ما را هم می‌بیند و هم آنها را یاد می‌گیرد. وقتی می‌گوییم باید قانون را رعایت کرد، اما خودمان در رانندگی یا صف حق دیگران را نادیده می‌گیریم، ممکن است کودک به این نتیجه برسد که قانون برای دیگران است یا وقتی عجله داریم، می‌توانیم آن را زیرپا بگذاریم. البته یک اشتباه به تنهایی آینده رفتاری کودک را تعیین نمی‌کند، تکرار رفتار‌ها و نحوه برخورد والدین با اشتباهات‌شان هم اهمیت دارد. اگر حتی هنگام عجله، نوبت را رعایت کنیم، کودک در عمل می‌بیند که احترام به دیگران فقط برای زمانی نیست که کار و گرفتاری نداریم.
اگر کودک به اشتباه والدین اعتراض کند، آنها باید چه واکنشی نشان دهند؟
اول باید به حرف کودک گوش کنیم و ببینیم آیا اعتراضش درست است یا نه. اگر حق با اوست، بهتر است بدون بهانه‌تراشی اشتباهمان را بپذیریم. مثلاً بگوییم: «درست می‌گویی، من نوبت را رعایت نکردم. عجله داشتم، اما این دلیل خوبی برای گرفتن حق دیگران نیست. الان برمی‌گردیم آخر صف.» پاسخ‌هایی مثل «تو هنوز بچه‌ای» یا «وقتی بزرگ شدی، می‌فهمی» کمکی به حل مسئله نمی‌کنند. بهتر است پذیرش اشتباه با اصلاح رفتار همراه باشد. اگر کودک اعتراضش را با لحن نامناسبی بیان کرد، می‌توانیم درباره شیوه صحبت کردنش هم با او گفت‌و‌گو کنیم. نباید به دلیل لحن نامناسب کودک، اصل حرف درست او را نادیده بگیریم.
چطور به کودک یاد بدهیم که رعایت قانون فقط برای فرار از جریمه نیست؟
باید دلیل مقررات را با مثال‌های ملموس برایش توضیح دهیم. مثلاً به جای اینکه فقط بگوییم «کمربندت را ببند، پلیس جریمه می‌کند» توضیح دهیم که کمربند ایمنی کمک می‌کند هنگام تصادف آسیب کمتری ببینیم. درباره رعایت نوبت هم می‌توانیم بگوییم وقت دیگران به اندازه وقت ما ارزش دارد. بعد از کودک بپرسیم: «اگر کسی جلوی تو بایستد و نوبتت را بگیرد، چه احساسی پیدا می‌کنی؟» همچنین باید بین مقررات ایمنی، حقوق دیگران و قواعدی که خانواده می‌تواند درباره آنها گفت‌و‌گو کند، تفاوت بگذاریم. هدف، تربیت کودکی نیست که بدون پرسش از هر دستوری اطاعت کند، کودک باید بتواند درباره مقررات سؤال کند، بی‌عدالتی را تشخیص دهد و محترمانه اعتراض کند. رعایت قانون هم به این معنا نیست که کودک باید آزار دیگران را تحمل کند.
خانواده برای آموزش قانون‌مداری از چه رفتار‌های ساده‌ای می‌تواند شروع کند؟
بهتر است از رفتار‌های کوچک و روزمره شروع کنیم. مثلاً هنگام صحبت به نوبت حرف بزنیم، پیش از برداشتن وسایل دیگران اجازه بگیریم، زباله را در جای مناسب بیندازیم و به قول‌هایمان عمل کنیم. والدین هم باید خودشان به قواعدی که برای خانواده تعیین می‌کنند، پایبند باشند. مثلاً اگر قرار است هنگام گفت‌و‌گو تلفن همراه را کنار بگذاریم، بهتر است خودمان این کار را انجام دهیم. همچنین به جای تذکر‌های پی‌درپی، رفتار درست کودک را مشخص و روشن تشویق کنیم. مثلاً بگوییم: «صبر کردی حرف خواهرت تمام شود، این یعنی به او فرصت دادی حرفش را بزند.» مشارکت دادن کودک در تعیین بعضی قواعد ساده خانه هم مفید است. وقتی درباره دلیل یک قانون با او صحبت می‌کنیم و اجازه می‌دهیم نظرش را بگوید، فرصت بیشتری پیدا می‌کند تا ضرورت آن را بفهمد و مسئولانه‌تر به آن پایبند باشد.
پذیرفتن اشتباه والدین چه تأثیری بر تربیت کودک دارد؟
وقتی والدین اشتباهشان را می‌پذیرند، به کودک نشان می‌دهند، اشتباه‌کردن با ارزشمند‌بودن انسان منافاتی ندارد و می‌توان به جای پنهان کردن خطا، آن را اصلاح کرد. در یک پژوهش درباره نوجوانان، عذرخواهی بدون حالت دفاعی با بخشش بیشتر و رضایت بالاتر از رابطه همراه بوده است. در حالی که توجیه‌گری یا عذرخواهی نکردن چنین نتیجه‌ای نداشته است. در همان پژوهش، شواهد روشنی از تضعیف اقتدار والدین بر اثر عذرخواهی به دست نیامده است. البته نمی‌توان این یافته را بدون در نظر گرفتن تفاوت سنین و شرایط، به همه خانواده‌ها تعمیم داد. نکته مهم این است که کودک از رفتار ما یاد بگیرد هر فردی مسئول کار‌های خودش است. وقتی اشتباه می‌کنیم، بپذیریم کارمان درست نبوده، در صورت امکان آن را جبران کنیم و برای تکرار نشدنش تلاش کنیم. البته عذرخواهی نباید به مطالبه بخشش فوری از کودک یا تکرار همان رفتار بدون هیچ تغییری منجر شود.