ایرانشهر دیگر فقط خیابانی برای کافه‌گردی و دورهمی جوانان نیست. از پلمب کافه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها تا برخورد‌های شب هالووین و بازداشت‌های اخیر، این خیابان به نماد جدال بر سر حدود حضور شهروندان در فضای عمومی تبدیل شده است.
رویداد۲۴| خیابان ایرانشهر تهران در چند ماه گذشته از یک پاتوق شناخته‌شده برای جوانان و محل رفت‌وآمد علاقه‌مندان به کافه‌ها و فضا‌های فرهنگی، به یکی موضوعات جنجال ساز و کانون‌های برخورد‌های انتظامی و قضایی تبدیل شده است. از پلمب کافه‌ها و جمع‌آوری نیمکت‌ها و تخریب جدول‌ها گرفته تا برخورد با جوانان در شب هالووین، برگزاری تجمعات شبانه و حالا هم بازداشت تعدادی از افراد به اتهام ترویج بی‌حجابی و بی‌عفتی.
مرکز رسانه قوه قضاییه امروز اعلام کرد که با ورود دادستانی تهران، تعدادی از افرادی که به تعبیر این نهاد وابسته به جریان‌های توسعه ناهنجاری‌های اجتماعی بوده و به‌صورت آشکار بی‌حجابی و بی‌عفتی را ترویج می‌کردند، در خیابان ایرانشهر بازداشت شده‌اند.
در اطلاعیه منتشرشده، دادستانی تهران از برخورد با آنچه جریان‌های سازمان‌یافته ترویج بی‌حجابی و برهنگی خوانده، خبر داده و به افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند هشدار داده است. با این حال، در خبر منتشرشده جزئیاتی درباره تعداد دقیق بازداشت‌شدگان، هویت آنها، مصادیق رفتار مجرمانه، مستندات ادعای سازمان‌یافتگی و وضعیت قضایی افراد بازداشت‌شده ارائه نشده است.
استفاده از تعابیری مانند «جریان سازمان‌یافته» و «ترویج بی‌عفتی» در اطلاعیه قضایی، در شرایطی صورت می‌گیرد که افکار عمومی هنوز نمی‌داند دقیقاً چه اتفاقی در ایرانشهر رخ داده و افراد بازداشت‌شده به چه رفتار مشخصی متهم هستند. روشن شدن این جزئیات، به‌ویژه با توجه به حساسیت اجتماعی موضوع حجاب، اهمیت زیادی دارد. نمی‌توان صرفاً با تکرار عناوین کلی، درباره ماهیت فعالیت افراد یا اتهامات آنها قضاوت کرد.
جنجال شب هالووین
تنها چند روز پیش از انتشار خبر بازداشت‌ها، خیابان ایرانشهر شاهد یکی از پرحاشیه‌ترین اتفاقات اخیر خود بود. شامگاه جمعه هشتم آبان، گروهی از جوانان با لباس‌ها و گریم‌های مخصوص هالووین در این خیابان و محدوده پارک هنرمندان حضور پیدا کردند. تصاویر این دورهمی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و خیلی زود گزارش‌هایی از برخورد نیرو‌های بسیج و لباس‌شخصی با حاضران نیز به دنبال آن منتشر شد.
یکی از شاهدان به روزنامه شرق گفته بود که موتورسوارانی بدون لباس سازمانی مشخص وارد خیابان شدند و مردم با مشاهده آنها به کوچه‌های اطراف فرار کردند. او همچنین از مشاهده افرادی با اسپری فلفل و انتقال چند نفر خبر داده بود.
شاهد دیگری نیز به این روزنامه اصلاح طلب گفته بود که کافه‌ها و فروشگاه‌های خیابان ایرانشهر در آن شب تعطیل بودند و فضای خیابان به‌گونه‌ای تغییر کرده بود که بخش زیادی از جمعیت حاضر در ساعات ابتدایی شب، محل را ترک کردند.
البته تاکنون توضیح رسمی و جامعی درباره جزئیات این برخوردها، تعداد بازداشت‌شدگان احتمالی و مبنای قانونی اقدامات انجام‌شده منتشر نشده است. آنچه در گزارش‌های رسانه‌ای و روایت شاهدان آمده، تصویری از یک شب پرتنش در یکی از خیابان‌های پرتردد تهران ارائه می‌کند؛ خیابانی که حضور جوانان در آن، این بار به موضوع مداخله نیرو‌های انتظامی و امنیتی تبدیل شد.
فتح ایرانشهر توسط تجمع‌کنندگان
ماجرای ایرانشهر به برخورد‌های شب هالووین ختم نشد. چند شب پس از آن، ویدئو‌هایی از حضور گروهی با پرچم و پخش مداحی در همین خیابان در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. این تصاویر نیز به‌سرعت بازتاب پیدا کرد و بحث درباره اتفاقات ایرانشهر را وارد مرحله تازه‌ای کرد.
محمدرضا جلایی‌پور، فعال سیاسی، نیز در واکنش به این اتفاق از حضور خود در این محدوده و پخش بلند مداحی از یک خودرو و پرچم‌گردانی در میان جوانان سخن گفت. او این اقدام را رفتاری نامناسب و ضدتبلیغ توصیف کرد و گفت چنین رفتار‌هایی می‌تواند موجب دلزدگی بخشی از جوانان شود.
ساخت این دوگانه این سوالات قابل تاملی را پیش کشید، مثلا اینکه چرا باید یک گروه از مردم حق حضور در خیابان و تجمع را داشته و گروه دیگر به خاطر پوشش و پیاده روی مورد برخورد قرار بگیرند؟ تکلیف حق برابر شهروندان برای استفاده از فضای عمومی و ضرورت رعایت قانون در مواجهه با همه آنها چیست؟ آیا خیابان متعلق به یک گروه یا سلیقه خاص است که نمی‌توان حضور اجتماعی گروه دیگر را پذیرفت؟
پلمب کافه‌ها و جمع‌آوری نیمکت‌ها
برای فهم آنچه امروز در ایرانشهر می‌گذرد، باید کمی به عقب برگشت. به ماه‌ها پیش که پلمب کافه‌ها و محدودیت فعالیت کسب‌وکار‌های این محدوده خبرساز شده بود. در ۲۹ تیرماه، هفت کافه در محدوده ایرانشهر و سنایی به‌طور هم‌زمان پلمب شدند. گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن بود که برخی از این کافه‌ها پس از امضای تعهدنامه درباره رعایت مقررات مربوط به پوشش کارکنان و جلوگیری از تجمع مشتریان در پیاده‌رو، اجازه بازگشایی پیدا کردند.
پس از آن، ماجرای جمع‌آوری نیمکت‌ها و تخریب برخی فضا‌های نشستن در خیابان‌های اطراف نیز واکنش‌های زیادی برانگیخت. در مردادماه، گزارش‌هایی از تخریب جدول‌ها و باغچه‌هایی منتشر شد که مردم برای نشستن و دورهمی از آنها استفاده می‌کردند. جمع‌آوری دستفروشان نیز در ادامه همین اتفاقات به اجرا درآمد.
در آن زمان، برخی این اقدامات را در چارچوب ساماندهی شهری و مقابله با سد معبر توضیح می‌دادند، اما منتقدان معتقد بودند نتیجه عملی این تصمیم‌ها چیزی فراتر از ساماندهی و در راستای محدود شدن امکان حضور و معاشرت شهروندان در فضای عمومی صورت گرفته است.
رئیس اداره نظارت بر اماکن پلیس تهران نیز در مهرماه درباره وضعیت خیابان‌های ایرانشهر و سنایی گفته بود این محدوده‌ها به محل «دور دور پیاده» و بساط‌گستری تبدیل شده‌اند و حضور برخی جوانان و فعالیت کافه‌ها در پیاده‌رو موجب شلوغی و نارضایتی شده است.
این اظهارات نشان می‌داد که حضور جوانان در خیابان، از نگاه برخی مدیران و مسئولان انتظامی، به مسئله‌ای نیازمند کنترل و مداخله تبدیل شده است. اما سؤال اینجاست که آیا راه‌حل مشکلات احتمالی معابر، حذف امکان نشستن و معاشرت شهروندان است؟
حالا نوبت کتاب‌فروشی‌هاست؟
حواشی خیابان ایرانشهر در روز‌های اخیر به کافه‌ها و تجمع‌های خیابانی محدود نمانده است. روز شنبه ۱۷ آبان، خبر پلمب دو کتاب‌فروشی «دی» و «خانه کتاب ارسا» در محدوده خیابان ایرانشهر منتشر شد. این دو کتاب‌فروشی در کوچه سمندریان و روبه‌روی یکدیگر قرار دارند.
تا زمان انتشار گزارش‌ها، علت رسمی پلمب این دو مرکز فرهنگی و نهاد صادرکننده دستور به‌طور شفاف اعلام نشده بود. با این حال، تعطیلی هم‌زمان دو کتاب‌فروشی در خیابانی که پیش‌تر کافه‌های آن نیز با محدودیت و پلمب مواجه شده بودند، بار دیگر نگرانی‌ها درباره وضعیت فعالیت‌های فرهنگی در این محدوده را افزایش داد.
به خصوص که کافه و کتاب‌فروشی فقط یک واحد تجاری نیستند. این مراکز بخشی از حیات فرهنگی شهر به شمار می‌روند و در کنار پارک‌ها، پیاده‌رو‌ها و فضا‌های عمومی، امکان معاشرت و تعامل اجتماعی را فراهم می‌کنند. تعطیلی آنها، به‌ویژه اگر بدون توضیح روشن و امکان پیگیری مؤثر صورت بگیرد، فقط صاحبان کسب‌وکار را متضرر نمی‌کند؛ بلکه بر زندگی فرهنگی و اجتماعی شهروندان نیز اثر می‌گذارد.
مسئله فقط چند کافه و یک جشن نیست
آنچه در ماه‌های اخیر در ایرانشهر اتفاق افتاده، مجموعه‌ای از رویداد‌های جدا از هم نیست که بتوان هرکدام را بدون توجه به دیگری بررسی کرد. پلمب کافه‌ها، جمع‌آوری نیمکت‌ها و دستفروشان، برخورد با جوانان در شب هالووین، انتشار تصاویر تجمع پرچم و مداحی و حالا خبر بازداشت تعدادی از افراد به اتهام ترویج بی‌حجابی، همگی به یک پرسش بزرگ‌تر می‌رسند: چه کسانی و با چه شرایطی حق دارند از فضای عمومی شهر استفاده کنند؟
در این میان، مسئله حق به شهر اهمیت پیدا می‌کند. خیابان فقط مسیری برای عبور خودرو‌ها نیست و کارکرد آن نیز به فعالیت تجاری واحد‌های دارای مجوز محدود نمی‌شود. مردم حق دارند در شهر قدم بزنند، در فضای عمومی بنشینند، با دوستان خود دیدار کنند و در برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی حضور داشته باشند؛ البته در چارچوب قانون و با رعایت حقوق دیگران.
اگر مدیریت شهری با سد معبر، آلودگی صوتی یا تخلف صنفی مواجه است، باید برای آن راهکار روشن، قانونی و متناسب داشته باشد. اما حذف فضا‌های نشستن، تعطیلی کسب‌وکار‌ها و برخورد‌های نامشخص با تجمع‌های خیابانی نمی‌تواند جایگزین یک سیاست شهری جامع شود.
از سوی دیگر، توقف اجرای قانون جدید عفاف و حجاب نیز به معنای پایان برخورد‌های قضایی و انتظامی در این حوزه نبوده است. مقام‌های قضایی همچنان از مقررات موجود برای برخورد با آنچه ترویج بی‌حجابی و برهنگی می‌خوانند، سخن می‌گویند. با این حال، وقتی خبر بازداشت با عناوین کلی منتشر می‌شود و جزئیات اتهامات و مستندات در اختیار افکار عمومی قرار نمی‌گیرد، پرسش درباره شفافیت و رعایت حقوق متهمان جدی‌تر می‌شود.
حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس در گفت‌و‌گو با روزنامه شرق درباره برخورد‌های شب هالووین تأکید کرده بود که تجربه تاریخی نشان می‌دهد برخورد سلبی در مواجهه با پدیده‌های فرهنگی نه‌تنها الزاماً بازدارنده نیست، بلکه ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. او همچنین بر ضرورت شناخت تغییرات اجتماعی و توجه به ذائقه نسل‌های مختلف تأکید کرده بود.
واقعیت این است که نمی‌توان با جمع‌آوری نیمکت‌ها، پلمب کافه‌ها، تعطیلی کتاب‌فروشی‌ها و برخورد با تجمع‌های خیابانی، نیاز جامعه به فضا‌های عمومی و معاشرت اجتماعی را از بین برد. این نیاز بخشی از زندگی شهری است و با دستور و محدودیت ناپدید نمی‌شود.
ایرانشهر حالا به نمادی از یک مناقشه بزرگ‌تر در تهران تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای بر سر اینکه شهر قرار است تا چه اندازه با سبک زندگی متنوع شهروندان سازگار باشد و مدیریت شهری و نهاد‌های قضایی تا کجا می‌خواهند در شکل دادن به حضور اجتماعی مردم مداخله کنند. پرسشی که پاسخ آن فقط به سرنوشت چند کافه یا کتاب‌فروشی مربوط نیست؛ به حق شهروندان برای زندگی در شهر نیز مربوط می‌شود.