هر سال با رسیدن آبان‌ماه و خنک شدن هوا، فصل داغ انتشار آپدیت‌های بزرگ نرم‌افزاری در دنیای موبایل شروع می‌شود. این روزها چه گوشی سامسونگ در دست داشته چرا بعد از نصب آپدیت‌های جدید سامسونگ، شیائومی و آیفون باتری سریع خالی می‌شود و حافظه پر می‌گردد؟ بررسی نقش پنهان هوش مصنوعی و روش غیرفعال کردن آن در آی‌تی‌رسان.
هر سال با رسیدن آبان‌ماه و خنک شدن هوا، فصل داغ انتشار آپدیت‌های بزرگ نرم‌افزاری در دنیای موبایل شروع می‌شود. این روزها چه گوشی سامسونگ در دست داشته باشید، چه از کاربران شیائومی و پوکو باشید و چه آیفون استفاده کنید، به احتمال زیاد پیغام نصب نسخه جدید رابط کاربری یا بروزرسانی پاییزی سیستم‌عامل روی صفحه گوشی شما نشسته است. اغلب کاربران با ذوق تجربه انیمیشن‌های روان‌تر، رفع باگ‌ها و بهبود شارژدهی، دکمه دانلود را می‌زنند و چند گیگابایت ترافیک اینترنت گران‌قیمت را پای دریافت این بسته‌های حجیم می‌ریزند.
اما چند روز بعد از نصب آپدیت، داستان به شکل عجیبی تغییر می‌کند. گوشی در کارهای ساده‌ای مثل وب‌گردی یا چرخ زدن در اینستاگرام گرم‌تر از قبل می‌شود، شارژ باتری دو ساعت زودتر از ماه گذشته به خط قرمز می‌رسد و از همه بدتر، وقتی سراغ بخش مدیریت فضا (Storage) می‌روید، می‌بینید حجم عظیمی از حافظه داخلی زیر عنوان مبهم «فایل‌های سیستمی» غیب شده است. این اتفاق نه یک باگ تصادفی است و نه به معنای خراب شدن باتری گوشی شما؛ مقصر اصلی مهمان پرخرج و سنگینی است که شرکت‌های سازنده با نام پرزرق‌وبرق «هوش مصنوعی روی دستگاه» به زور وارد موبایل‌ها کرده‌اند.
مهمان ناخوانده‌ای که ۱۵ گیگابایت از حافظه و رم گوشی را تصرف می‌کند
تا دو سال پیش، دستیارهای صوتی و قابلیت‌های هوشمند موبایل بار پردازشی خاصی روی دوش گوشی نمی‌گذاشتند. شما درخواستی می‌دادید، صدای شما به سرورهای ابری اپل یا گوگل می‌رفت و نتیجه در قالب چند کیلوبایت داده به گوشی برمی‌گشت. اما در نسل جدید سیستم‌عامل‌ها، از One UI سامسونگ و HyperOS شیائومی گرفته تا نسخه‌های جدید iOS اپل، رقابت به سمت اجرای مدل‌های زبانی و پردازش تصویر در دل خودِ گوشی چرخیده است.
اجرای هوش مصنوعی بدون نیاز به اینترنت روی کاغذ فوق‌العاده به نظر می‌رسد، اما هزینه‌ای دارد که سازندگان در مراسم‌های معارفه خود صدایش را درنمی‌آورند. برای اینکه ابزارهایی مثل خلاصه‌ساز متن، پاک‌کن جادویی عکس یا دستیارهای جدید کار کنند، فایل‌های دیتابیس و مدل‌های فشرده هوش مصنوعی باید به شکل دائمی روی تراشه حافظه گوشی ذخیره شوند. امروز در پرچمداران و میان‌رده‌های جدید، فقط هسته مرکزی هوش مصنوعی (مثل سرویس AICore در اندروید یا فایل‌های پایه Apple Intelligence در آیفون) بین ۷ تا ۱۵ گیگابایت از فضای گوشی را اشغال می‌کند. وقتی این عدد را کنار ۲۵ تا ۳۰ گیگابایت حجم خود سیستم‌عامل بگذارید، متوجه می‌شوید که چرا در یک گوشی ۱۲۸ گیگابایتی، هنوز هیچ بازی یا فیلمی نریخته‌اید اما نزدیک به نیمی از حافظه پر شده است.
ماجرا در بخش حافظه رم (RAM) از این هم بدتر است. برای اینکه ابزارهای هوش مصنوعی هنگام احضار کاربر مکث نداشته باشند، سیستم‌عامل بخش بزرگی از مدل پردازشی را همیشه در پس‌زمینهِ رم زنده نگه می‌دارد. نتیجه این تصمیم مهندسی این شده که گوشی‌های مجهز به رم ۸ گیگابایتی که تا دیروز بدون کوچک‌ترین لگ از پس اجرای هم‌زمان چند برنامه سنگین برمی‌آمدند، بعد از آپدیت‌های جدید مدام برنامه‌های باز مثل تلگرام و مرورگر کروم را در پس‌زمینه می‌بندند و دوباره از نو بارگذاری می‌کنند؛ فرآیندی که هم اعصاب کاربر را خرد می‌کند و هم پردازنده را برای باز کردن دوباره برنامه‌ها زیر فشار مستمر قرار می‌دهد.
طنز تلخ برای کاربر ایرانی؛ پرداخت هزینه سخت‌افزاری برای دکمه‌های خاموش
اگر یک کاربر در سئول، برلین یا نیویورک ده گیگابایت از حافظه و درصدی از شارژ روزانه گوشی خود را از دست بدهد، دست‌کم در ازای آن مجموعه‌ای از امکانات روزمره تحویل می‌گیرد؛ گوشی تماس‌های تلفنی او را به متن تبدیل و خلاصه می‌کند، ایمیل‌های کاری‌اش را بازنویسی می‌کند و پیام‌های دریافتی را با درک مفهوم دسته‌بندی می‌نماید. اما برای کاربر داخل ایران، این معادله یک باخت یک‌طرفه است.
بخش بزرگی از ابزارهای متنی، صوتی و تلفنی در هوش مصنوعی سامسونگ، اپل و شیائومی هنوز هیچ پشتیبانی استانداردی از زبان فارسی ندارند. از طرف دیگر، همان قابلیت‌های ویرایش تصویر یا جست‌وجوی هوشمند که وابسته به زبان نیستند، در بسیاری از موارد به شکل ترکیبی (هیبریدی) کار می‌کنند و برای تکمیل پردازش باید به سرورهای گوگل، اوپن‌ای‌آی یا کلودهای اختصاصی متصل شوند. در اینترنت ایران که این سرورها یا از سمت خارج تحریم هستند و یا روی شبکه داخلی اختلال دارند، سرویس‌های پس‌زمینه گوشی در یک حلقه بی‌پایان برای اتصال به سرور تلاش می‌کنند.
همین تلاش‌های ناتمام شبکه در پس‌زمینه، در ترکیب با روشن بودن همیشگی فیلترشکن، مصرف باتری را در حالت آماده‌به‌کار (Standby) به شکل محسوسی بالا می‌برد. شما شب گوشی را با شارژ ۸۰ درصد کنار تخت می‌گذارید و صبح با باتری ۶۵ درصد بیدار می‌شوید، بی‌آنکه بدانید سرویس‌های هوش مصنوعی تمام شب مشغول دست‌وپنجه نرم کردن با آی‌پی مسدودشده برای دانلود پکیج‌های بروزرسانی خود بوده‌اند.
فشار اقتصادی این ماجرا هم در بازار موبایل ایران شکل دیگری دارد. وقتی آپدیت‌های جدید عملا نفس گوشی‌های ۱۲۸ گیگابایتی با رم ۸ گیگابایت را می‌گیرند، خریدار ایرانی چاره‌ای ندارد جز اینکه در زمان خرید سراغ نسخه‌های ۲۵۶ یا ۵۱۲ گیگابایتی با رم ۱۲ گیگابایت برود. اختلاف قیمتی که در بازار جهانی تنها حدود صد دلار است، در ویترین فروشگاه‌های تهران به دلیل نرخ ارز، تعرفه پلکانی گمرک و حباب بازار، به ده تا بیست‌وپنج میلیون تومان هزینه اضافه تبدیل می‌شود.
چطور ترمز مصرف پنهان هوش مصنوعی را در گوشی خود بکشیم؟
خبر خوب این است که شما مجبور نیستید منابع سخت‌افزاری گوشی خود را فدای قابلیت‌هایی کنید که ماهی یک‌بار هم به کارتان نمی‌آیند. با چند تغییر ساده در تنظیمات، می‌توان بخش زیادی از بار اضافی این آپدیت‌ها را مهار کرد و سرعت و شارژدهی قبلی را به دستگاه برگرداند.
در گوشی‌های سامسونگ، اولین قدم سر زدن به منوی Galaxy AI در تنظیمات است. در این بخش گزینه‌ای به نام «پردازش داده‌ها فقط روی دستگاه» (Process data only on device) وجود دارد که با روشن کردن آن، گوشی دیگر برای هر کاری تلاش نمی‌کند در پس‌زمینه به سرورهای ابری فیلترشده متصل شود. علاوه بر این، اگر از گوشی‌های اندرویدی استفاده می‌کنید و به قابلیت‌های هوش مصنوعی محلی نیازی ندارید، می‌توانید در بخش تنظیمات برنامه‌ها (Apps) با فعال کردن نمایش برنامه‌های سیستمی، برنامه Android AICore را پیدا و غیرفعال (Disable) کنید تا هم چند گیگابایت فضا آزاد شود و هم پردازش‌های پنهان آن متوقف گردد.
در آیفون‌های جدید، رفتن به بخش Apple Intelligence & Siri و خاموش کردن سوئیچ اصلی هوش مصنوعی اپل برای کاربرانی که مکاتبات انگلیسی ندارند، حکم معجزه را دارد. با خاموش کردن این بخش، نه‌تنها فشار از روی رم و پردازنده برداشته می‌شود و دمای بدنه آیفون در استفاده روزمره پایین می‌آید، بلکه بین ۷ تا ۱۰ گیگابایت فضای اشغال‌شده در بخش System Data به مرور آزاد خواهد شد.
در گوشی‌های شیائومی، ردمی و پوکو هم که آپدیت‌های جدید HyperOS را دریافت کرده‌اند، دو نقطه گلوگاه اصلی وجود دارد. اول از همه سراغ تنظیمات Additional Settings بروید و قابلیت Memory Extension (رم مجازی) را که بعد از آپدیت‌ها به صورت پیش‌فرض روشن می‌شود خاموش کنید؛ قرض گرفتن رم از حافظه داخلی در گوشی‌هایی که ۸ یا ۱۲ گیگابایت رم واقعی دارند، جز کند کردن سرعت خواندن اطلاعات و افزایش مصرف باتری هیچ سودی ندارد. در قدم دوم هم از بخش مدیریت مجوزها (Authorization & Revocation)، دسترسی پس‌زمینه سرویس‌های هوش مصنوعی و تبلیغاتی غیرضروری شیائومی را قطع کنید.
عجله نکردن برای نصب آپدیت‌های سالانه در همان روزهای اول انتشار، هوشمندانه‌ترین کاری است که این روزها می‌توان در برابر تب تند شرکت‌های موبایل انجام داد. سازندگان گوشی برای جا نماندن از مسابقه تبلیغاتی هوش مصنوعی، نسخه‌های اولیه سیستم‌عامل‌های پاییزی را پر از کدهای بهینه‌نشده روانه بازار می‌کنند و تازه یکی دو ماه بعد در آپدیت‌های تکمیلی به فکر اصلاح مصرف باتری می‌افتند. پیش از آنکه دکمه دانلود آپدیت چند گیگابایتی بعدی را بزنید، بد نیست دو سه هفته صبر کنید و بازخورد کاربران ایرانی را بخوانید؛ چون در دنیای واقعی، دو ساعت شارژدهی بیشتر و بیست گیگابایت حافظه خالی، بسیار باارزش‌تر از دکمه‌های هوشمندی است که پشت دیوار تحریم و فیلترینگ خاموش مانده‌اند. تجربه شما از آخرین آپدیت گوشی‌تان چه بوده است؟ آیا شما هم افت باتری یا پر شدن ناگهانی حافظه را حس کرده‌اید؟