مهدی زارع، زمین‌شناس می‌گوید: خطر احتمالی یک حمله به تأسیسات زیرزمینی را نباید دست‌کم گرفت، اما تبدیل این نگرانی به ادعای آلوده شدن سراسر ایران نیز پشتوانه علمی ندارد.

رویداد۲۴ | ویدا ساویز- شایعات و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حمله به تأسیسات زیرزمینی کوه کلنگ در نزدیکی نطنز، نگرانی‌ها درباره پیامدهای احتمالی یک حادثه هسته‌ای در ایران را افزایش داده است. در روزهای اخیر، همزمان با انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال هدف قرار گرفتن این مجموعه، پرسش‌های زیادی درباره احتمال انتشار مواد رادیواکتیو، شعاع آلودگی و سرنوشت شهرها و روستاهای اطراف مطرح شده است؛ پرسش‌هایی که در کنار نگرانی‌های امنیتی، ابعاد جدی زیست‌محیطی و انسانی نیز دارند.

اما آیا حمله به کوه کلنگ می‌تواند به معنای آلوده شدن بخش بزرگی از ایران باشد؟ آیا انفجار یک بمب سنگرشکن در این منطقه می‌تواند همان پیامدهای انفجار یک سلاح هسته‌ای را داشته باشد؟ و در صورت انتشار مواد رادیواکتیو، آلودگی تا چه فاصله‌ای امکان گسترش خواهد داشت؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها باید ابتدا میان چند سناریوی متفاوت تمایز قائل شد؛ حمله با تسلیحات متعارف به یک تأسیسات زیرزمینی، تخریب احتمالی محل نگهداری مواد هسته‌ای و استفاده از سلاح هسته‌ای، سه وضعیت متفاوت هستند و نمی‌توان پیامدهای آنها را یکسان در نظر گرفت.

کوه کلنگ؛ تأسیساتی زیرزمینی با ابعاد نامعلوم

کوه کلنگ یا کلنگ گزلا در نزدیکی مجتمع غنی‌سازی نطنز در استان اصفهان قرار دارد. رسانه‌های غربی و عبری مدعی‌اند که این مجموعه پس از آسیب دیدن تأسیسات مرتبط با مونتاژ سانتریفیوژ در نطنز در سال ۲۰۲۰، به‌تدریج توسعه یافت و تصاویر ماهواره‌ای از ایجاد شبکه‌ای از تونل‌ها و سازه‌های زیرزمینی در دل کوه حکایت دارد.

برآوردهای این رسانه‌ها درباره عمق این مجموعه از حدود ۸۰ تا ۱۰۰ متر حکایت دارند. هرچند اطلاعات دقیقی درباره نقشه داخلی، تجهیزات و مواد احتمالی موجود در آن در دست نیست.

گزارش‌های رسانه‌ای و تحلیل‌های اطلاعاتی درباره احتمال انتقال تجهیزات یا مواد هسته‌ای به این مجموعه منتشر شده، اما این ادعاها به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز تاکنون امکان بازرسی از بخش‌های داخلی این مجموعه را نداشته است.

از سوی دیگر، مقام‌های ایرانی نیز درباره کاربری این مجموعه اظهاراتی داشته‌اند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، پیش‌تر اعلام کرده بود که در کوه کلنگ فعالیت هسته‌ای انجام نمی‌شود.

بنابراین یکی از مهم‌ترین مجهولات در ارزیابی خطر، این است که اساساً چه نوع تجهیزات و موادی در داخل این مجموعه وجود دارد و آیا در صورت حمله، امکان انتشار آنها به محیط بیرون فراهم خواهد شد یا خیر. چندی پیش صداوسیما گزارشی تصویری از یک حمله احتمالی به تاسیسات هسته‌ای و یا یک حمله با بمب‌های تاکتیکی اتمی منتشر کرد. در پی آن وزارت بهداشت نسبت به عوارض احتمالی چنین حملاتی هشدار داد و توصیه‌هایی نیز مطرح کرد. ترامپ بارها از حمله به کوه کلنگ حرف زده و نشانه‌های داخلی آن نیز به ما می‌گوید چنین احتمالی را نباید کوچک شمرد.

آلودگی هسته‌ای لزوماً به معنای آلوده شدن یک کشور نیست

مهدی زارع زمین شناس

مهدی زارع، زمین‌شناس، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ درباره احتمال انتشار مواد رادیواکتیو در صورت حمله به تأسیسات کوه کلنگ، با اشاره به تجربه حادثه نیروگاه فوکوشیما در ژاپن گفت: «در مورد اینکه احتمال آلودگی مواد هسته‌ای چه مشکلاتی می‌تواند ایجاد کند، من ارجاع می‌دهم به انفجار در نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما در ژاپن که بعد از زلزله و سونامی ۱۱ مارس ۲۰۱۱، چهار رآکتور این نیروگاه دچار آسیب شدند و مشکلات آلودگی ایجاد کردند.»

او با اشاره به اقدامات حفاظتی ژاپن در زمان حادثه افزود: «در آن زمان یک منطقه به شعاع حدود ۲۰ کیلومتر پیرامون نیروگاه را منطقه ممنوعه اعلام کردند. در محدوده ۲۰ تا ۳۰ کیلومتری هم از مردم خواسته شد در روزهای ابتدایی در منازل خود بمانند و ملاحظات لازم را رعایت کنند.»

این زمین‌شناس معتقد است نمی‌توان از وقوع یک حادثه هسته‌ای در یک نقطه، نتیجه گرفت که تمام مناطق دور و نزدیک به یک اندازه آلوده خواهند شد.

او در ادامه گفت: «اگر با حمله دشمن به‌صورت بمب‌های سطحی یا سنگرشکن جایی مورد اصابت قرار بگیرد، معمولاً ریزش محلی مواد رادیواکتیو در همان محل بمباران‌شده بیشتر است. فراتر از آن، تأثیر مواد رادیواکتیو به میزان ماده منفجره و مقدار مواد رادیواکتیوی که وجود داشته بستگی دارد.»

اگر کوه کلنگ هدف بمب سنگرشکن قرار بگیرد چه اتفاقی می‌افتد؟

یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره کوه کلنگ، احتمال استفاده از بمب‌های سنگرشکن یا بمب اتمی تاکتیکی برای تخریب تأسیسات زیرزمینی است. اما باید توجه داشت که قدرت تخریب یک بمب سنگرشکن با میزان آلودگی رادیواکتیو ناشی از یک حمله ارتباط مستقیم و یکسانی ندارد.

زارع در این باره معتقد است اگر یک تأسیسات زیرزمینی با بمب متعارف مورد اصابت قرار بگیرد، پیامدهای احتمالی آن به میزان نفوذ بمب، نوع مواد موجود در تأسیسات و میزان انتشار آنها بستگی دارد.

او توضیح می‌دهد که در حملات زیرسطحی، بخش قابل‌توجهی از تخریب در زیر زمین اتفاق می‌افتد و آثار سطحی ممکن است کمتر از یک انفجار سطحی باشد؛ اما این مسئله به‌تنهایی به معنای منتفی بودن خطر آلودگی نیست.

در واقع، اگر مواد هسته‌ای در محل نگهداری یا استفاده از آنها آسیب ببینند، احتمال انتشار مواد خطرناک وجود دارد. در چنین شرایطی، نوع ماده، شکل شیمیایی آن و نحوه پراکندگی در محیط اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

نکته مهم آن است که مواد مورد استفاده در تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم با سوخت مصرف‌شده یک نیروگاه هسته‌ای تفاوت دارند. برای مثال، انتشار هگزافلوراید اورانیوم می‌تواند علاوه بر مخاطرات پرتوی، خطرات شیمیایی ناشی از واکنش آن با رطوبت و تولید ترکیبات سمی را نیز ایجاد کند.

بنابراین نمی‌توان هرگونه حمله به یک تأسیسات غنی‌سازی را معادل وقوع یک حادثه در نیروگاه هسته‌ای دانست. از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی برای بررسی پیامدهای انتشار مواد رادیواکتیو است؛ اما این تجربه را نباید به‌عنوان یک الگوی ثابت برای تعیین شعاع آلودگی در کوه کلنگ در نظر گرفت.

بمب هسته‌ای یا بمب متعارف؛ دو سناریوی کاملاً متفاوت

زارع در بخش دیگری از گفت‌وگو با رویداد۲۴ درباره تفاوت پیامدهای یک بمب هسته‌ای و حمله با تسلیحات متعارف توضیح داد: «اگر یک بمب هسته‌ای با قدرت حدود ۲۰ کیلوتن استفاده شود، چند کیلومتر پیرامون محل انفجار با تخریب ساختمانی مواجه می‌شود و در محدوده دو تا سه کیلومتری نیز سوختگی‌های شدید اتفاق می‌افتد. تنها در صورتی شعاع این آثار بسیار گسترده می‌شود که از بمب‌های هسته‌ای بسیار بزرگ در حد مگاتن استفاده شود.»

او تأکید کرد که بمب‌های هسته‌ای با قدرت مگاتنی در تاریخ جنگ‌ها مورد استفاده نظامی قرار نگرفته‌اند و آزمایش آنها در دهه‌های گذشته انجام شده است.

این زمین‌شناس در جمع‌بندی اظهارات خود گفت: «تصور اینکه با انفجار یک بمب هسته‌ای یا آسیب دیدن یک نیروگاه هسته‌ای، تمام یک منطقه یا یک کشور مانند ایران دچار آلودگی شود، تصور علمی و درستی نیست. باید مراقب باشیم که چنین تصوری ایجاد نکنیم. البته تمام این موارد در صورتی است که اساساً آلودگی هسته‌ای اتفاق بیفتد.»

مادر همه بمب‌ها بمب هسته‌ای نیست

بر اساس اطلاعات منتشر شده ، این بمب حدود ۹۸۰۰ کیلوگرم وزن دارد و قدرت انفجاری آن معادل حدود ۱۱ تن TNT است. این سلاح در سال ۲۰۱۷ در افغانستان علیه شبکه‌ای از تونل‌های مورد استفاده داعش به کار گرفته شد.

یکی از نکات مهم آن، تفاوت میان MOAB و بمب سنگرشکن GBU-57 بود. برخلاف تصور رایج، MOAB یک بمب هسته‌ای نیست و اساساً به‌عنوان یک سلاح نفوذگر عمیق طراحی نشده است. در مقابل، GBU-57 برای نفوذ به سازه‌های مستحکم و زیرزمینی ساخته شده است.

صدای انفجار این بمب می‌تواند تا حدود ۴۸ کیلومتر شنیده شود و سیگنال فروصوت ناشی از انفجار آن در فاصله حدود ۲۴۹ کیلومتری در پاکستان ثبت شده است.

این ارقام به معنای انتشار آلودگی رادیواکتیو در چنین فاصله‌هایی نیست؛ بلکه صرفاً به انتشار امواج صوتی و فروصوتی مربوط می‌شود.

از این رو، نباید قدرت انفجاری یک بمب متعارف را با قدرت یک سلاح هسته‌ای یا میزان آلودگی رادیواکتیو ناشی از تخریب یک تأسیسات هسته‌ای یکسان دانست.

پرسش مهم‌تر؛ آیا مردم از خطر احتمالی آگاه خواهند شد؟

صرف‌نظر از احتمال وقوع حمله، مسئله مهم دیگر آمادگی نهادهای مسئول برای مواجهه با یک حادثه احتمالی است.

در صورت آسیب دیدن تأسیسات هسته‌ای و احتمال انتشار مواد رادیواکتیو، اطلاع‌رسانی سریع، پایش مستمر میزان تشعشعات، بررسی کیفیت آب و مواد غذایی، تعیین مناطق پرخطر و ارائه دستورالعمل‌های حفاظتی به مردم اهمیت حیاتی دارد.

در چنین شرایطی، صرف اعلام یک فاصله مشخص از محل حادثه نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری درباره تخلیه یا ماندن مردم باشد. این تصمیم باید بر اساس اندازه‌گیری‌های واقعی و ارزیابی کارشناسان حفاظت پرتوی اتخاذ شود.

همچنین باید میان خطر ناشی از تشعشعات، آلودگی ناشی از ذرات رادیواکتیو و خطرات شیمیایی مواد مورد استفاده در چرخه سوخت هسته‌ای تفاوت قائل شد؛ چراکه هرکدام به اقدامات حفاظتی متفاوتی نیاز دارند.

در نهایت، درباره کوه کلنگ هنوز اطلاعات کافی درباره محتویات تأسیسات، میزان مواد احتمالی و وضعیت واقعی فعالیت‌های داخل آن وجود ندارد. بنابراین هرگونه برآورد قطعی درباره شعاع آلودگی یا ضرورت تخلیه شهرهای اطراف، در شرایط فعلی بیشتر از آنکه یک نتیجه علمی باشد، گمانه‌زنی خواهد بود.