حوزه/ حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا تأکید کرد: در منطق عقلانیت دینی، ارزش‌های بنیادینی همچون توحید، حقیقت، عدالت و پایبندی به اصول دینی باید مبنای تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی قرار گیرند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، دهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا هم‌زمان با سیصد و پانزدهمین کرسی آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر و با همکاری مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم و اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، به‌صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
عقلانیت ارزشی؛ چارچوبی برای فهم دین و حکمرانی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در ابتدای سخنان خود، با اشاره به مباحث پیشین درباره انواع عقلانیت، به تبیین مفهوم «عقلانیت ارزشی» پرداخت و اظهار داشت: عقلانیت ارزشی، نوعی نگرش به زندگی و تصمیم‌گیری است که در آن ارزش‌های غایی، آرمان‌های دینی و اهداف متعالی انسانی، محور تنظیم برنامه‌های فردی و اجتماعی قرار می‌گیرند.
وی توضیح داد: در این چارچوب، انسان بر اساس یک جهان‌بینی و زیست‌جهان ارزشی تصمیم می‌گیرد، برنامه‌ریزی می‌کند، هویت خود را شکل می‌دهد و به اقدامات و نهادهای اجتماعی مشروعیت می‌بخشد. از این منظر، دین و ارزش‌های متعالی صرفاً بخشی از زندگی نیستند، بلکه جهت‌دهنده به عرصه‌های مختلف سیاست، فرهنگ، اجتماع و حکمرانی به شمار می‌روند.
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر جایگاه توحید در منظومه عقلانیت ارزشی، خاطرنشان کرد که ارزش‌های بنیادین دینی را نمی‌توان هم‌تراز با مصالح متغیر و منافع زودگذر قرار داد.
به گفته وی، در حالی که بسیاری از تصمیم‌های اجرایی و اجتماعی می‌توانند متناسب با شرایط تغییر کنند، اصول بنیادین دینی باید معیار سنجش و ارزیابی این تصمیم‌ها باقی بمانند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در تبیین این موضوع، به سیره پیامبر اکرم صلی‌الله علیه‌وآله در برابر پیشنهادهای قریش برای سازش بر سر توحید اشاره کرد و پایبندی پیامبر به رسالت خود را نمونه‌ای از تقدم ارزش‌های بنیادین بر ملاحظات قدرت و منفعت دانست.
وی همچنین با یادآوری موضع حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام در واقعه کربلا، بر پیوند میان وفاداری به اصول اعتقادی و مسئولیت‌پذیری در عمل تأکید کرد.
خطبه فدکیه؛ تبیین انحراف از ارزش‌های بنیادین جامعه اسلامی
بخش محوری سخنان دکتر مهاجرنیا به تحلیل خطبه فدکیه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها اختصاص داشت. وی با اشاره به شرایط سیاسی و اجتماعی پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله علیه‌وآله، خطبه فدکیه را متنی مهم برای شناخت نسبت میان ارزش‌های دینی، قدرت سیاسی و مسئولیت اجتماعی معرفی کرد.
وی با اشاره به مواضع حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در مسجد مدینه، توضیح داد که آن حضرت در مواجهه با تحولات پس از رحلت پیامبر، تنها به بیان یک مطالبه شخصی بسنده نکردند، بلکه با طرح مباحثی بنیادین، به نقد روندی پرداختند که از نگاه ایشان، با اصول و معیارهای اصیل جامعه اسلامی فاصله گرفته بود.
به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا، یکی از محورهای اصلی این خطبه، مسئله سقیفه و نسبت میان نص دینی و تصمیم‌گیری سیاسی است. وی با تبیین خوانش خود از خطبه فدکیه اظهار داشت که در منطق استدلالی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، جایگزین کردن قدرت و مصلحت سیاسی به‌جای حقیقت و معیارهای دینی، می‌تواند زمینه‌ساز انحراف در مسیر جامعه اسلامی شود.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: از منظر عقلانیت ارزشی، نمی‌توان صرف دستیابی به یک نتیجه سیاسی یا جلوگیری از یک بحران احتمالی را معیار نهایی درستی یک تصمیم دانست؛ بلکه باید بررسی کرد که آن تصمیم تا چه اندازه با اصول بنیادین، عدالت و تعهدات دینی سازگار است.
وی با اشاره به مضمون عبارت «أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا» در خطبه فدکیه، خاطرنشان کرد که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در نقد توجیهاتی که به نام جلوگیری از فتنه مطرح می‌شدند، بر این نکته تأکید داشتند که تصمیم‌های مبتنی بر مصلحت‌اندیشی نادرست، ممکن است خود به زمینه‌ساز بحران و اختلاف تبدیل شوند.
از سقیفه تا نفاق و تفرقه؛ پیامدهای فاصله گرفتن از عقلانیت دینی
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر در ادامه، به محورهای دیگری از خطبه فدکیه اشاره کرد و گفت که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در این خطبه، موضوعاتی همچون بازگشت به جاهلیت، نفاق، فتنه، نقش شیطان در انحراف انسان و تفرقه میان مسلمانان را در پیوند با تحولات پس از رحلت پیامبر مطرح می‌کنند.
وی با تشریح این محورها، توضیح داد که در تحلیل عقلانیت ارزشی، انحراف از اصول بنیادین صرفاً یک خطای محدود در تصمیم‌گیری نیست، بلکه می‌تواند پیامدهایی گسترده برای هویت دینی جامعه، انسجام اجتماعی و مسیر آینده حکمرانی داشته باشد.
به گفته وی، هنگامی که قدرت سیاسی به معیار اصلی تصمیم‌گیری تبدیل شود و ارزش‌های دینی در خدمت توجیه تصمیم‌های از پیش اتخاذشده قرار گیرند، امکان فاصله گرفتن از حقیقت و تضعیف اعتماد اجتماعی افزایش می‌یابد. از این رو، خطبه فدکیه را می‌توان از منظر اندیشه سیاسی، تلاشی برای بازگرداندن معیارهای اصیل دینی به عرصه داوری درباره قدرت و عملکرد سیاسی دانست.
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین با اشاره به کاربرد استعاره‌ها و نمادها در خطبه فدکیه، به تشبیه خلافت به شتر در بیان حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها پرداخت و توضیح داد که بهره‌گیری از نمادهای آشنا برای مخاطبان آن روزگار، به انتقال پیام انتقادی و آشکار ساختن پیامدهای تصرف ناحق در امر خلافت کمک می‌کرد.
وی افزود: این شیوه بیان، افزون بر برخورداری از ظرفیت ادبی و خطابی، حامل یک استدلال سیاسی و ارزشی نیز بود؛ استدلالی که در آن، مسئله مشروعیت، حق و پیامدهای اجتماعی تصمیم‌ها در کانون توجه قرار می‌گیرد.
عقلانیت دینی؛ پیوند اصول اعتقادی با مسئولیت اجتماعی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با تأکید بر اینکه عقلانیت دینی به معنای کنار گذاشتن عقل و محاسبه نیست، بلکه به معنای جهت‌دهی به تصمیم‌ها بر اساس ارزش‌ها و اهداف بنیادین است، اظهار داشت که در این الگو، ارزیابی اقدامات سیاسی و اجتماعی باید فراتر از سنجش سود و زیان کوتاه‌مدت انجام شود.
وی با اشاره به این اصل که در نگاه دینی، انسان در برابر تکالیف و مسئولیت‌های خود پاسخ‌گوست، به این مضمون از سخنان امام خمینی(ره) اشاره کرد که انسان مأمور به انجام تکلیف است و نتیجه نهایی در اختیار خداوند قرار دارد. وی این نگاه را بیانگر تقدم مسئولیت و پایبندی به اصول بر نتیجه‌گرایی صرف دانست.
از این منظر، خطبه فدکیه تنها روایتی از یک منازعه تاریخی نیست، بلکه می‌تواند بستری برای تأمل درباره معیارهای تصمیم‌گیری، نسبت اخلاق و قدرت، مسئولیت صاحبان مناصب و پیامدهای کنار گذاشتن اصول بنیادین در عرصه حکمرانی باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در جمع‌بندی مباحث خود، با تأکید بر جایگاه توحید، حقیقت، عدالت و وحدت در منظومه عقلانیت ارزشی، خاطرنشان کرد که حکمرانی دینی هنگامی می‌تواند با مبانی فکری خود سازگار بماند که ارزش‌های بنیادین، معیار ارزیابی تصمیم‌ها و سیاست‌ها باشند، نه آنکه برای توجیه مصلحت‌های مقطعی به حاشیه رانده شوند.