جنگ ایران و اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز در حال بازتوزیع درآمد و مزیت رقابتی در اقتصاد جهانی است؛ به‌گونه‌ای که برخی کشورها و شرکت‌ها از افزایش قیمت ا...
اقتصاد‌آنلاین: جنگ ایران و اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز در حال بازتوزیع درآمد و مزیت رقابتی در اقتصاد جهانی است؛ به‌گونه‌ای که برخی کشورها و شرکت‌ها از افزایش قیمت انرژی، کمبود عرضه، رشد تقاضا برای تسلیحات و تغییر مسیرهای تجاری سود می‌برند.
گروه نفت و انرژی؛ جنگ ایران و بحران تنگه هرمز، در کنار افزایش هزینه انرژی و تجارت جهانی، برای برخی کشورها و شرکت‌ها به فرصتی کم‌سابقه برای کسب درآمد‌های میلیارددلاری تبدیل شده است. اختلال در عرضه روزانه بیش از ۱۰ میلیون بشکه نفت، معادل حدود ۱۳ درصد عرضه عادی جهان، یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های انرژی در دهه‌های اخیر را رقم زده است. آژانس بین‌المللی انرژی نیز برای مقابله با کمبود عرضه، آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری را تصویب کرد.
با این حال، افزایش قیمت انرژی برای همه تولیدکنندگان پیامد یکسانی نداشته است. کشور‌هایی که همچنان امکان صادرات دارند، از محدودشدن عرضه جهانی بهره برده‌اند. سود خالص شورون آمریکا در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ از ۳.۵۴ میلیارد دلار در سال گذشته به ۹.۹ میلیارد دلار رسید. سود عملیاتی تعدیل‌شده اکوینور نروژ نیز تقریبا دو برابر شد و به ۱۲.۳۵ میلیارد دلار رسید.آرامکوی عربستان نیز از کمبود فرآورده‌های نفتی منتفع شد و سود پالایش تعدیل‌شده آن ۲۳۴ درصد افزایش یافت.
روسیه نیز از افزایش قیمت انرژی و کاهش عرضه نفت خلیج فارس بهره برده است. برآورد مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک نشان می‌دهد درآمد صادرات دریایی سوخت‌های فسیلی این کشور در شش ماه نخست جنگ، در مقایسه با سناریوی بدون افزایش قیمت، حدود ۳۵.۹ میلیارد دلار بیشتر شده است. هم‌زمان، برزیل، کانادا و تولیدکنندگان غرب آفریقا نیز با تغییر مسیر خرید پالایشگاه‌های آسیایی، مشتریان تازه‌ای پیدا کرده‌اند.
بازار گاز و نفتکش‌ها؛ برندگان پنهان اختلال در تجارت
بحران انرژی به بازار گاز طبیعی مایع نیز سرایت کرده است. صادرات ال‌ان‌جی قطر و امارات از مارس تا اکتبر ۲۰۲۶ بیش از ۶۰ میلیارد مترمکعب نسبت به دوره مشابه سال قبل کاهش یافت؛ درحالی‌که تولید خارج از خلیج فارس ۱۴ درصد افزایش پیدا کرد.
این شرایط برای صادرکنندگان آمریکایی و پروژه‌های گازی کانادا و آفریقا فرصت‌های تازه ایجاد کرده است. تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری در چهار پروژه بزرگ مایع‌سازی گاز در آمریکای شمالی نیز از مارس ۲۰۲۶ اتخاذ شده است. در صورت تداوم نااطمینانی درباره هرمز، قرارداد‌های بلندمدت ۱۵ تا ۲۰ ساله با تامین‌کنندگان جایگزین می‌تواند سهم بازار این شرکت‌ها را تثبیت کند.
در کنار تولیدکنندگان، معامله‌گران انرژی نیز از افزایش نوسانات و اختلاف قیمت میان بازار‌ها سود می‌برند. گلنکور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ از فعالیت‌های معاملاتی خود ۳.۳ میلیارد دلار سود عملیاتی تعدیل‌شده کسب کرد؛ درحالی‌که این رقم در مدت مشابه سال قبل تنها ۴۰ میلیون دلار بود.
مالکان نفتکش‌ها نیز از طولانی‌ترشدن مسیرهای حمل‌ونقل و افزایش کرایه‌ها بهره برده‌اند. شرکت فرانت‌لاین در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ میانگین درآمد معادل اجاره روزانه نفتکش‌های غول‌پیکر خود را ۱۵۲ هزار و ۷۰۰ دلار اعلام کرد و به بالاترین سود فصلی تاریخ خود رسید.
افزایش خطر‌های دریایی همچنین تقاضا برای بیمه جنگ، ردیابی ماهواره‌ای کشتی‌ها، ارزیابی ریسک و خدمات امنیت دریایی را بالا برده است؛ هرچند خسارت‌های ناشی از حملات می‌تواند بخشی از درآمد بیمه‌گران را تحت فشار قرار دهد.
تحریم‌ها؛ فرصت اقتصادی برای واسطه‌های نفت ایران
در ایران نیز محدودیت‌های صادراتی و بانکی، نقش واسطه‌های نفتی، صرافی‌ها، شرکت‌های پوششی خارجی و مالکان نفتکش‌های موسوم به «ناوگان سایه» را پررنگ‌تر کرده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در گزارش‌های سال ۲۰۲۶ از شبکه‌هایی خبر داده که با استفاده از شرکت‌های پوششی در امارات، هنگ‌کنگ و دیگر کشورها، انتقال درآمد‌های نفتی ایران را تسهیل می‌کنند.
رویترز نیز در سپتامبر از سازوکاری میان ایران و چین گزارش داد که بر اساس آن، درآمد فروش نفت به اعتبار خرید کالا‌های چینی تبدیل می‌شود. به گفته منابع این خبرگزاری، طی یک سال حدود ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق این سازوکار جابه‌جا شده است.
در چنین ساختاری، محدودیت مسیرهای رسمی تجارت می‌تواند برای واسطه‌هایی که به کانال‌های جایگزین دسترسی دارند، مزیت اقتصادی ایجاد کند. بخشی از ارزش معاملات نیز به شکل کارمزد و هزینه انتقال پول به این شبکه‌ها اختصاص می‌یابد؛ منافعی که با عادی‌شدن روابط بانکی و تجاری ایران ممکن است کاهش پیدا کند.
شرکت‌های تسلیحاتی؛ قرارداد‌های میلیارددلاری در سایه جنگ
صنعت دفاعی از دیگر بخش‌هایی است که با افزایش تنش‌های نظامی با رشد تقاضا مواجه شده است. نیروی دریایی آمریکا در اوت ۲۰۲۶ قرارداد ۲۲.۹ میلیارد دلاری افزایش تولید موشک‌های تاماهاوک را به شرکت ریتیون واگذار کرد. مجموع سفارش‌های ثبت‌شده بخش ریتیون نیز به ۵۲ میلیارد دلار رسید. در آلمان، شرکت راین‌متال در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶ رشد ۳۸ درصدی فروش و افزایش حدود ۶۹ درصدی سود عملیاتی را گزارش کرد. شرکت البیت سیستمز اسرائیل نیز در سه‌ماهه دوم درآمد ۲.۲۹ میلیارد دلاری و سفارش‌های ثبت‌شده ۳۲ میلیارد دلاری داشت.
از کود و زغال‌سنگ تا تجهیزات برق؛ سود جنگ به صنایع دیگر هم رسید
اختلال در صادرات آمونیاک، اوره و گوگرد از منطقه خلیج فارس، بازار جهانی کود‌های شیمیایی را نیز تحت تاثیر قرار داده است. سود خالص شرکت آمریکایی سی‌اف اینداستریز در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ از ۳۵۳ میلیون دلار به ۴۳۶ میلیون دلار رسید. در مقابل، کشاورزان با افزایش هزینه نهاده‌های تولید مواجه شده‌اند.
بحران گاز همچنین مصرف زغال‌سنگ را تقویت کرده است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده مصرف جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ با رشد ۱.۲ درصدی به رکورد ۸.۹۴ میلیارد تن برسد؛ اتفاقی که می‌تواند برای صادرکنندگان استرالیا، آفریقای جنوبی و روسیه فرصت ایجاد کند.
در بخش تجهیزات صنعتی نیز افزایش تقاضا برای زیرساخت‌های برق و انرژی، سفارش‌های شرکت جی‌ای ورنووا را در سه‌ماهه سوم به ۲۹ میلیارد دلار رساند.
تغییر نقشه اقتصاد جهانی؛ از بنادر جایگزین تا خودرو‌های برقی
یکی از پیامد‌های بلندمدت بحران، افزایش اهمیت مسیرهای تجاری جایگزین تنگه هرمز است. بنادر دقم و صلاله در عمان و ینبع در عربستان می‌توانند از تغییر مسیر تجارت و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل بهره‌مند شوند.
هم‌زمان، افزایش قیمت سوخت می‌تواند جذابیت خودرو‌های برقی را افزایش دهد. آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده صرفه‌جویی سالانه هزینه سوخت خودرو‌های برقی در اتحادیه اروپا، با قیمت‌های نفت در آوریل ۲۰۲۶، نسبت به سال قبل حدود ۳۵ درصد بیشتر شده است. این روند می‌تواند به نفع تولیدکنندگان خودرو‌های برقی، باتری و تجهیزات شارژ، به‌ویژه شرکت‌های چینی، باشد.
بحران همچنین انگیزه کشورها برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی، افزایش ذخایر راهبردی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت می‌کند.
پایان جنگ به سود همه بازیگران نیست
تداوم جنگ ایران، در کنار افزایش هزینه زندگی و فشار بر خانوارها، برای برخی کشورها و شرکت‌ها فرصت‌هایی در بازار انرژی، حمل‌ونقل، تسلیحات و فناوری ایجاد کرده است. درحالی‌که رانندگان، کشاورزان و خانوار‌های کم‌درآمد با افزایش هزینه‌ها مواجه‌اند، برخی شرکت‌ها از رشد درآمد، سفارش‌های جدید و دسترسی به بازار‌های تازه بهره می‌برند.
البته منتفع‌شدن اقتصادی از بحران لزوما به معنای حمایت از ادامه جنگ نیست. با این حال، برخی از منافع ایجادشده، به‌ویژه قرارداد‌های بلندمدت انرژی، توسعه زیرساخت‌های جایگزین و تثبیت سهم بازار، ممکن است حتی پس از پایان درگیری نیز باقی بمانند.
در نهایت، جنگ ایران فقط بر قیمت نفت و بنزین اثر نمی‌گذارد؛ بلکه در حال بازتعریف مناسبات اقتصادی و تجاری جهان است. به همین دلیل، بازگشت به شرایط عادی ممکن است برای همه بازیگران به یک اندازه سودآور نباشد.