آتوسا مومنی در یادداشتی در بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس نوشت: شایسته است از خود بپرسیم که چه میزان از دانش زنده سرزمین ما هنوز ناشناخته مانده است؛ چند روایت در حافظه سالمندان و استادکاران باقی است که فرصت ثبت و انتقال نیافته؛ و چه تعداد از کودکان و نوجوانان ما از گنجینه فرهنگی محیط زندگی خویش بی‌خبرند؟ پاسداری از میراث زنده، تنها به معنای جلوگیری از فراموشی نیست؛ به معنای فراهم‌آوردن امکان استمرار، بازآفرینی و انتقال معنادار فرهنگ در زندگی نسل‌های آینده است.
سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آتوسا مومنی؛ مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، تحت حمایت یونسکو: میراث فرهنگی را نباید تنها در آنچه از گذشته برجای مانده است جست‌وجو کرد؛ گاه ارزشمندترین میراث یک ملت، نه در سنگ و خشت، نه در ویترین موزه‌ها و نه حتی در صفحات کتاب‌ها، بلکه در حافظه مردمان، در مهارت دستان، در آوای زبان‌ها و در شیوه‌های زیستن آنان جریان دارد.
میراث زنده، پیش از آنکه نوشته شود، زیسته می‌شود
میراث زنده، پیش از آنکه نوشته شود، زیسته می‌شود؛ پیش از آنکه به ثبت درآید، از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌یابد؛ و پیش از آنکه موضوع پژوهش قرار گیرد، در زندگی روزمره جوامع معنا پیدا می‌کند. بااین‌همه، در جهان امروز که شتاب دگرگونی‌های اجتماعی، مهاجرت، تغییرات اقلیمی، جنگ و گسست‌های نسلی، استمرار بسیاری از دانش‌ها و سنت‌های فرهنگی را تهدید می‌کند، یک پرسش بنیادین پیش روی ما قرار دارد:
چگونه می‌توان حافظه زنده ملت‌ها را پاس داشت، بی‌آنکه آن را به خاطره‌ای خاموش از گذشته تبدیل کرد؟ پاسخ این پرسش، ما را به پیوندی عمیق میان میراث فرهنگی ناملموس، کتاب، ادبیات، پژوهش و نهادهای حافظه رهنمون می‌شود.
از کنوانسیون ۲۰۰۳ تا مسئولیت جهانی پاسداری
در ۱۷ اکتبر ۲۰۰۳، یونسکو با تصویب کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، افقی تازه در اندیشه میراث جهانی گشود؛ افقی که در آن، انسان و جامعه، نه صرفاً آثار و اشیا، در کانون مفهوم میراث قرار گرفتند.
این کنوانسیون، بر دانش‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها، سنت‌های شفاهی، هنرهای اجرایی، شناخت طبیعت و جهان و شیوه‌های زندگی‌ای تأکید می‌کند که جوامع آن‌ها را بخشی از میراث فرهنگی خود می‌شناسند و پیوسته بازآفرینی می‌کنند.
دو دهه پس از تصویب این سند، کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۳، روز ۱۷ اکتبر را به‌عنوان روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس اعلام کرد؛ مناسبتی که نخستین بار در سال ۲۰۲۴ گرامی داشته شد و اکنون، در سال ۲۰۲۶، سومین سال بزرگداشت آن را تجربه می‌کنیم.
این نام‌گذاری تنها افزودن روزی تازه به تقویم جهانی نیست؛ نشانه ضرورتی است که جامعه بشری بیش از پیش به آن واقف شده است: میراث فرهنگی ناملموس، سرمایه‌ای زنده برای هویت، گفت‌وگو، همبستگی و توسعه پایدار است.
اما پاسداری از این سرمایه، تنها وظیفه دولت‌ها و نهادهای تخصصی نیست؛ دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، ناشران، نویسندگان، رسانه‌ها و به‌ویژه خود جوامع حامل میراث، در این مسئولیت سهمی بنیادین دارند.
کتاب؛ از ثبت حافظه تا تداوم معنا
کتاب در تاریخ تمدن، یکی از مهم‌ترین ابزارهای انتقال اندیشه و تجربه بشری بوده است. آنچه زمانی در گفتار حکیمان، روایت مادران، دانش استادکاران و تجربه مردمان جاری بود، در بسیاری از موارد به مدد نوشتار، امکان عبور از مرزهای زمان و مکان را یافته است. بااین‌حال، نسبت کتاب با میراث فرهنگی ناملموس، نسبتی ظریف و چندلایه است.
کتاب می‌تواند روایت یک آیین را ثبت کند، شیوه ساخت یک ساز را توضیح دهد، دانش یک استادکار را مستند سازد یا واژگان یک زبان محلی را گردآوری کند؛ اما هیچ کتابی به‌تنهایی نمی‌تواند جانشین تجربه زنده آن آیین، اجرای آن موسیقی یا رابطه استاد و شاگرد شود. کتاب می‌تواند حافظ دانش باشد، اما استمرار میراث، به حضور انسان نیاز دارد.
اگر آخرین استادکار یک مهارت از میان برود و امکان آموختن آن برای نسل بعد فراهم نشده باشد، حتی دقیق‌ترین کتاب‌ها نیز نمی‌توانند به‌تنهایی استمرار حیات آن مهارت را تضمین کنند. از همین رو، پاسداری از میراث ناملموس نیازمند پیوند میان مستندسازی و انتقال، میان پژوهش و مشارکت، و میان حافظه مکتوب و تجربه زیسته است.
در این میان، نشر فرهنگی و دانشگاهی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده ایفا کند؛ به‌شرط آنکه روایت میراث از زبان صاحبان آن نیز شنیده شود و جوامع محلی تنها موضوع پژوهش نباشند، بلکه در تولید و بازنمایی دانش خویش مشارکت داشته باشند.
ایران؛ کتابخانه‌ای زنده از دانش‌ها و روایت‌ها
ایران، سرزمینی است که بخش بزرگی از حافظه تمدنی آن، در قالب دانش‌ها و مهارت‌های انتقال‌یافته میان نسل‌ها استمرار یافته است. از روایت‌های شفاهی و حماسه‌خوانی تا موسیقی نواحی، از دانش کشاورزی و دامداری تا مهارت‌های صنایع دستی، از آیین‌های تقویمی تا شیوه‌های سنتی مدیریت آب، با گنجینه‌ای روبه‌رو هستیم که هر بخش آن می‌تواند موضوع پژوهش‌ها، تک‌نگاری‌ها، فرهنگ‌نامه‌ها و آثار علمی و ادبی ارزشمند قرار گیرد.
برای نمونه، یک قنات تاریخی را می‌توان از منظر معماری و مهندسی مطالعه کرد؛ اما شناخت کامل آن بدون ثبت دانش مقنیان، اصطلاحات تخصصی، قواعد حقابه، مناسبات اجتماعی و شیوه‌های انتقال مهارت ممکن نیست. همچنین، نظام تاریخی تقسیم آب در سمنان، تنها موضوعی برای مطالعه سازه‌های آبی نیست؛ روایت دانشی است که در آن، مدیریت منابع، مسئولیت اجتماعی و قواعد تقسیم آب طی نسل‌ها در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند.
در چنین نمونه‌هایی، کتاب می‌تواند از یک اثر توصیفی فراتر رود و به بستری برای شناخت شیوه‌های اندیشیدن و زیستن مردمان تبدیل شود. اما شرط این گذار آن است که به‌جای نوشتن صرفاً درباره مردم، با مردم بنویسیم؛ و به‌جای تبدیل میراث زنده به موضوعی ایستا، پویایی و تنوع آن را بازتاب دهیم.
از روایت آب تا روایت آینده
امسال، مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، آیین بزرگداشت این روز جهانی را با اهدای «جایزه میراث زنده و آب» پیوند داده است. این انتخاب از آن رو اهمیت دارد که دانش تاریخی مدیریت آب، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های میراث زنده در سرزمین ایران است؛ میراثی که در آن، فناوری و فرهنگ، طبیعت و جامعه، و دانش و اخلاق به یکدیگر پیوسته‌اند.
سه تجربه برگزیده از سمنان، جزیره قشم در استان هرمزگان و کرمستج لارستان فارس، از زوایای متفاوت، اهمیت دانش بومی در تقسیم، ذخیره و مدیریت آب و نقش مشارکت جوامع محلی در استمرار آن را آشکار می‌سازند. این تجربه‌ها همچنین یادآور ضرورتی گسترده‌ترند: باید دانش‌های تاریخی را به‌درستی شناسایی و مستندسازی کنیم، ظرفیت‌های آن‌ها را با روش‌های علمی ارزیابی کنیم و امکان گفت‌وگوی میان دانش بومی و فناوری امروز را فراهم آوریم.
در چنین مسیری، کتاب، پژوهش و مستندسازی می‌توانند تجربه‌هایی پراکنده را به دانشی قابل شناخت، قابل آموزش و قابل گفت‌وگو در گستره ملی و منطقه‌ای تبدیل کنند. میراث آب، تنها روایت گذشته ما نیست؛ می‌تواند موضوع کتاب‌هایی باشد که از تاریخ فناوری فراتر می‌روند و به اخلاق بهره‌برداری از منابع، عدالت اجتماعی، سازگاری اقلیمی و حقوق نسل‌های آینده می‌پردازند.
کتابخانه‌ها و نهادهای حافظه؛ از نگهداری اسناد تا گفت‌وگوی نسل‌ها
اکنون زمان آن فرا رسیده است که نقش کتابخانه‌ها، آرشیوها، موزه‌ها و دیگر نهادهای حافظه را در پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس بازاندیشی کنیم. کتابخانه آینده، تنها محل نگهداری کتاب نیست؛ می‌تواند فضایی برای شنیدن روایت‌های شفاهی، معرفی زبان‌ها و گویش‌های محلی، برگزاری نشست‌های انتقال دانش، دیدار نسل جوان با استادکاران و دسترس‌پذیر کردن پژوهش‌های فرهنگی باشد.
همچنین صنعت نشر می‌تواند با توجه جدی‌تر به ادبیات بومی، روایت‌های شفاهی، دانش‌های سنتی و زندگی حاملان میراث، به غنای حافظه فرهنگی کشور یاری رساند. تألیف مجموعه‌های علمی درباره دانش‌های بومی، انتشار کتاب‌های کودک و نوجوان بر پایه روایت‌های معتبر جوامع محلی، تدوین فرهنگ‌نامه‌های تخصصی مهارت‌ها و ثبت تاریخ شفاهی استادکاران، از جمله ظرفیت‌هایی هستند که شایسته توجه بیشترند.
البته مستندسازی میراث زنده باید با رضایت آگاهانه، مشارکت و احترام به حقوق و حساسیت‌های فرهنگی صاحبان دانش همراه باشد. همه دانش‌های جامعه برای انتشار عمومی نیستند و حق جوامع در تعیین شیوه بازنمایی میراث خود باید محترم شمرده شود. کتاب زمانی به پاسداری از میراث یاری می‌رساند که نه جای صدای مردم بنشیند و نه آن صدا را خاموش کند؛ بلکه امکان شنیده‌شدن، فهمیده‌شدن و انتقال آن را گسترش دهد.
میراثی برای خواندن، دانشی برای زیستن
در بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس، شایسته است از خود بپرسیم که چه میزان از دانش زنده سرزمین ما هنوز ناشناخته مانده است؛ چند روایت در حافظه سالمندان و استادکاران باقی است که فرصت ثبت و انتقال نیافته؛ و چه تعداد از کودکان و نوجوانان ما از گنجینه فرهنگی محیط زندگی خویش بی‌خبرند؟ پاسداری از میراث زنده، تنها به معنای جلوگیری از فراموشی نیست؛ به معنای فراهم‌آوردن امکان استمرار، بازآفرینی و انتقال معنادار فرهنگ در زندگی نسل‌های آینده است.
از این منظر، پیوند کتاب و میراث فرهنگی ناملموس، پیوندی میان دو شکل از حافظه بشری است: حافظه‌ای که در واژه‌ها ثبت می‌شود و حافظه‌ای که در زندگی جریان می‌یابد. یکی به دانش مجال ماندگاری می‌بخشد و دیگری به آن امکان تداوم. ما به هر دو نیازمندیم.
به کتاب‌هایی که دانش مردمان را با دقت و امانت روایت کنند؛ به پژوهش‌هایی که از ثبت و توصیف فراتر روند؛ و به نسل‌هایی که میراث نیاکان را نه صرفاً بخوانند، بلکه بشناسند، بیاموزند و با خلاقیت خویش به آینده بسپارند. زیرا فرهنگ، زمانی زنده می‌ماند که میان حافظه و زندگی، میان کتاب و تجربه، و میان دیروز و فردا، راهی گشوده باشد. و شاید رسالت بزرگ کتاب در روزگار ما همین باشد:
آنچه را در حافظه مردمان جاری است، چنان به زبان بیاورد که آیندگان نه‌تنها بدانند نیاکانشان چگونه زیسته‌اند، بلکه دریابند چگونه می‌توان از حکمت آنان برای ساختن آینده‌ای انسانی‌تر، آگاهانه‌تر و پایدارتر بهره گرفت.