اقتصادنیوز: ولودیمیر زلنسکی و شماری از کشورهای خارج از میز مذاکره نگران‌اند که دیدار سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس اپک در چین، به تکرار الگوی یالتا و تقسیم حوزه‌های نفوذ میان قدرت‌های بزرگ تبدیل شود.
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از گاردین، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، از جمله کسانی است که نگرانی خود را درباره احتمال شکل‌گیری «یالتای ۲» ابراز کرده‌اند؛ سناریویی که در آن دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین، چنان‌که انتظار می‌رود، هفته آینده در حاشیه اجلاس اپک در چین سه‌جانبه دیدار کنند.
در دیپلماسی این گفته پذیرفته شده است که اگر پشت میز نباشید، خطر آن است که خودتان یا ارزش‌هایتان در فهرست باشند و تقسیم شوید. بسیاری از طرف‌هایی که از نشست شنژن بیرون مانده‌اند، به‌ویژه اوکراین و همچنین کشورهای اروپای شرقی، بالتیک و تایوان، دلیل دارند که نگران باشند حامیانشان آن‌ها را در یک معامله پیچیده ژئوپلیتیک کنار بگذارند؛ معامله‌ای که پوتین در ذهن دارد و ترامپ به نظر می‌رسد از آن حمایت می‌کند.
پوتین مدت‌هاست پیشنهاد تکرار بزرگ‌ترین نشست جنگ جهانی را مطرح می‌کند؛ نشستی که در فوریه ۱۹۴۵ به اصرار ژوزف استالین در یک استراحتگاه فرسوده تزاری در ساحل جنوبی کریمه و با حضور فرانکلین دی. روزولت و وینستون چرچیل برگزار شد. ترامپ خود را در نقش مهمان مشتاق تصور کرده و شی رفتاری محتاطانه در نقش میزبان دارد؛ کسی که همواره نسبت به پذیرش جایگاه یک ابرقدرت سنتی جهانی اکراه نشان داده است.
هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند اگر این سه مرد با هم دیدار کنند چه رخ می‌دهد، یا حتی آیا چین فراتر از تبادل بیانیه‌های رسمی و تشریفاتی را اجازه می‌دهد یا نه. چین هم‌اکنون تلاش می‌کند موضوع خلع سلاح هسته‌ای را از دستور کار خارج کند. ممکن است این نشست چیزی بیش از یک نمایش کوتاه ژئوپلیتیک نباشد که پوتین بتواند آن را در داخل به نمایش بگذارد تا نشان دهد روسیه، حتی با اقتصادی هفت بار کوچک‌تر از اتحادیه اروپا، هنوز در جمع قدرت‌های بزرگ بازی می‌کند.
طرح پوتین برای «یالتای مدرن»
اما اگر پوتین بتواند، تلاش خواهد کرد این نشست را به نخستین حلقه از مجموعه‌ای از دیدارها در این قالب تبدیل کند؛ دیدارهایی که در آن قدرت‌های بزرگ نظم جهانی تازه‌ای را بر مجموعه‌ای از اصول امنیت‌محور بنا می‌گذارند، اصولی که در آن ارزش‌های لیبرال نقش چندانی ندارند.
وظیفه ایجاد یک نظام جامع امنیتی در اروپاست که به یالتا یا پوتسدام مدرن تبدیل شود. اگر بتوانیم چنین نظام امنیتی بسازیم، صلح را در اروپا برای دهه‌ها، شاید قرن‌ها، تضمین خواهیم کرد. وظیفه اصلی ما همین است. — ولادیمیر مدینسکی
ولادیمیر مدینسکی، مذاکره‌کننده ارشد روسیه، در تلویزیون این کشور گفت وظیفه مسکو ایجاد یک نظام جامع امنیتی در اروپاست که به «یالتا یا پوتسدام مدرن» تبدیل شود. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه نیز گفت این نشست می‌تواند «آغاز بازگشت از سراشیبی به سوی هرج‌ومرج مطلق به سمت ثبات» باشد.
برای زلنسکی، نگرانی اصلی آن است که تقریباً هر بار پوتین و ترامپ با هم گفت‌وگو می‌کنند، کیف است که آسیب می‌بیند. یالتای اصلی در بیرون از روسیه عمدتاً لحظه‌ای از معامله‌های بدبینانه و حتی بی‌آبرویی به یاد می‌آید که با سازش مونیخ در سال ۱۹۳۸ مقایسه می‌شود؛ هشت روزی که جهان پس از جنگ را شکل داد و در آن کشورهای غایب از سوی پیروزهای قریب‌الوقوع جنگ کنار گذاشته یا تقسیم شدند.
روزولت که ماه‌ها با مرگ فاصله داشت، در پی جلب حمایت روسیه برای تشکیل سازمانی به سبک جامعه ملل و مشارکت روسیه در جنگ با ژاپن بود. در عوض، حضور روسیه در لهستان را به‌عنوان امری انجام‌شده پذیرفت و با ترغیب استالین به امضای بیانیه‌ای درباره حاکمیت «حقوق حاکمیتی و خودگردانی» در کشورهای آزادشده از سلطه نازی، ردپای این معامله را پوشاند. کمتر کسی باور داشت دیکتاتور قصدی برای عمل به این تعهد داشته باشد.
چرچیل به استالین گفت حفظ استقلال لهستان، که دلیل اصلی ورود بریتانیا به جنگ بود، «مسئله‌ای شرافتی» است؛ استالین پاسخ داد این موضوع برای او «مسئله مرگ و زندگی» است. چرچیل ابزاری برای رویارویی با استالین نداشت، زیرا او در آن زمان پیروز استالینگراد و کورسک و فرمانده ارتشی بود که آلمان را درهم شکسته بود.
احساس شرم درباره خیانت یالتا بیشتر در آمریکا انباشته شد؛ تا جایی که جورج بوش در مه ۲۰۰۵ و پیش از سفر به مسکو برای شصتمین سالگرد روز پیروزی در اروپا، در جمعی در لتونی گفت یالتا «میلیون‌ها نفر را به اسارت کمونیستی سپرد» و «وقتی قدرت‌های بزرگ مذاکره کردند، آزادی کشورهای کوچک به نوعی قابل‌فدا کردن شد». این دیدگاه در سراسر اروپا مشترک بود، اما سنت جمهوری‌خواهی که بوش نمایندگی می‌کرد، از سوی ترامپ کنار گذاشته شده است.
ترامپ در سند امنیت ملی ۲۰۲۵ خود، ژئوپلیتیک حوزه‌های نفوذ را که در یالتا تبلیغ شد ستوده است. او نیم‌کره غربی را قلمرو آمریکا نامید و در قبال حوزه‌های نفوذ روسیه و چین رویکردی همراهانه داشت. با این حال، ترامپ توجه چندانی به راهبردی که برایش آماده شده بود نکرد؛ او احترام خود به پوتین و شی را حفظ کرد، اما در جای دیگر، از جمله در ایران، به ماجراجویی امپراتوری پرهزینه‌ای دست زد.
در نتیجه، آمریکا و روسیه اکنون با نگاهی به کمک چین به نشست پیش‌رو می‌روند تا از جنگ‌هایی که خود انتخاب کرده‌اند و به آن‌ها آسیب زده خارج شوند. شی در نقش استالین قرار گرفته است؛ میزبان دو کشوری که به لطف او نیاز دارند. این وضعیت چین را محتاط کرده است؛ کشوری که تمایلی ندارد از اهرم خود به سود آمریکا استفاده کند یا کاری انجام دهد که با روایت چینی‌اش از «نیروی ثبات و همزیستی» در تضاد دیده شود.
چین در نقش میزبان محتاط
جنگ روسیه و اوکراین اشتباه راهبردی رئیس‌جمهور روسیه بود. جنگ ایران اشتباه راهبردی ترامپ بود. چین در حال مدیریت پیامدهای این منازعات است. — مینگ‌هائو ژائو
مینگ‌هائو ژائو، استاد دانشگاه فودان، در کنفرانس مرکز سیاست امارات در ابوظبی، روایتی کلاسیک از اصل عدم مداخله چین ارائه داد و گفت جنگ روسیه و اوکراین اشتباه راهبردی رئیس‌جمهور روسیه و جنگ ایران اشتباه راهبردی ترامپ بوده و چین در حال مدیریت پیامدهای این منازعات است.
در مقابل، وانگ هوی‌یائو، رئیس مرکز چین و جهانی‌سازی و از حامیان اولیه نشست سه‌جانبه، استدلال کرد که حضور چین لازم است. او به «تله کیندلبرگر» اشاره کرد؛ دوره‌ای از هرج‌ومرج که از کمبود رهبری جهانی ناشی می‌شود. به گفته او، چین می‌کوشد با تقویت چندجانبه‌گرایی کمک کند و ممکن است در ایران تضمین‌هایی ارائه دهد که رهبری ایران از آن استقبال می‌کند، هرچند او نیز نقش تثبیت‌کننده چین را عمدتاً از دریچه توسعه اقتصاد جهانی می‌بیند.
به بیان ساده، چین ممکن است به خروج ترامپ از تنگنای خاورمیانه کمک کند؛ دستکم زیرا آبراه‌های باز برای پاسخ به تقاضای سیری‌ناپذیر پکن برای نفت ضروری است. اما چین مسئله اوکراین را موضوعی کاملاً اروپایی در حوزه امنیت می‌داند که حاضر نیست در آن به پوتین خیانت کند یا به توافقی بدون رضایت اروپا تن دهد. چین هم‌اکنون در حال ترمیم روابط با اروپاست، پس از آنکه ظرفیت مازاد صنعتی این کشور در سال ۲۰۲۵ بازار اروپا را اشباع و خطر روند صنعت‌زدایی را مطرح کرد. پذیرش معماری امنیتی مورد نظر پوتین از سوی چین، آلمان و کمیسیون اروپا را خشمگین می‌کند.
آینده یالتاهای بیشتر
برای برخی، مانند جان آیکنبری، نظریه‌پرداز گلوبالیسم لیبرال، صحنه تقسیم جهان توسط رئیس‌جمهور آمریکا همراه با خودکامگان غیرقابل پذیرش است. او معتقد است اتحادی از دموکراسی‌ها امکان‌پذیر است. اما چارلز کوپچان، عضو ارشد شورای روابط خارجی، می‌گوید آینده به «یالتاهای بیشتر» تعلق دارد.
ما باید یاد بگیریم از خطوط تقسیم ژئوپلیتیک و ایدئولوژیک عبور کنیم. ما اکنون در جهانی هستیم که آمریکا و متحدان دموکراتش دیگر ائتلاف غالب نیستند. آیا ممکن است ترامپ تایوان و اوکراین را قربانی کند؟ احتمال دارد، اما بعید می‌دانم. اما باید یخ را بشکنیم. — چارلز کوپچان
کوپچان تأکید کرد که آمریکا و متحدان دموکراتش دیگر ائتلاف غالب نیستند و کشورهایی مانند چین، هند، اندونزی و قدرت‌های بزرگ جنوب جهانی در حال بازی در میدان هستند و بیشترشان روابط اقتصادی نزدیک‌تری با چین دارند. به گفته او، باید یاد گرفت با خودکامگان کار کرد و کنار آمد؛ ممکن است ترامپ تایوان و اوکراین را قربانی کند، اما او این احتمال را بعید می‌داند و می‌گوید این گفت‌وگوها باید از همین حالا آغاز شود.