نویسنده کتاب «آتش بر دامن ماه» پنهان ماندن مزار حضرت زهرا(س) را پرسشی تاریخی دانست که روایت انکار اختلافات صدر اسلام را به چالش می‌کشد.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: ادبیات دینی و تاریخی کودک و نوجوان، فرصتی برای آشنایی نسل جوان با رویدادهای سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام و شخصیت‌های اثرگذار آن فراهم می‌کند؛ فرصتی که اگر با زبانی داستانی، جذاب و متناسب با دنیای نوجوانان همراه شود، می‌تواند فراتر از انتقال اطلاعات تاریخی، زمینه همدلی و ارتباط عاطفی مخاطب با وقایع گذشته را نیز فراهم کند.
کتاب «آتش بر دامن ماه» نوشته سید سعید هاشمی و منتشر شده از سوی انتشارات مهرستان، از جمله آثاری است که با همین رویکرد به سراغ یکی از تلخ‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، یعنی شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) رفته است. این کتاب در قالب مستندی تاریخی با روایتی داستانی و مرثیه‌گونه، مخاطب را به روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) می‌برد و در سی فصل، ماجراهایی همچون وفات پیامبر(ص)، بیعت با امیرالمؤمنین(ع)، شکل‌گیری ماجرای سقیفه و حوادث منتهی به شهادت حضرت زهرا(س) را بازخوانی می‌کند.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه این اثر، روایت حوادث از زبان شخصیت‌های مختلف تاریخی است. فضل‌بن‌عباس، برید بن اسلم، عمروعاص، ام‌ایمن، مغیره بن شعبه و ام‌سلمه از جمله شخصیت‌هایی هستند که هرکدام بخشی از این روایت تاریخی را بازگو می‌کنند. این شیوه روایت، علاوه بر ایجاد تنوع در زاویه دید، به مخاطب کمک می‌کند تا با ابعاد مختلف حوادث آن دوران آشنا شود و از دریچه نگاه شخصیت‌های گوناگون، فضای تاریخی آن روزگار را بهتر درک کند.
«آتش بر دامن ماه» اگرچه با زبانی متناسب با مخاطب نوجوان نوشته شده، اما محتوای تاریخی و روایت تأثیرگذارش می‌تواند برای مخاطبان بزرگسال نیز خواندنی و تأمل‌برانگیز باشد؛ اثری که تلاش می‌کند تاریخ را از دل روایت‌هایی انسانی و عاطفی به نسل امروز منتقل کند.
به مناسبت ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)، در گفت‌وگویی با سید سعید هاشمی، نویسنده کتاب «آتش بر دامن ماه»، درباره ایده شکل‌گیری این اثر، شیوه روایت حوادث تاریخی، دشواری‌های پرداختن به زندگی و شهادت حضرت زهرا (س) و ضرورت بازخوانی این بخش از تاریخ اسلام برای مخاطب نوجوان به گفت‌وگو پرداختیم.
* در کتاب «آتش بر دامن ماه»، روایت تنها به شخصیت‌های همراه و نزدیک به پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س) محدود نمی‌شود، بلکه مخاطب با روایت افرادی از جبهه مقابل و حتی دشمنان ایشان نیز مواجه است. چه ضرورتی برای این چندصدایی بودن روایت وجود داشت و قرار گرفتن روایت یاران و مخالفان در کنار یکدیگر چه کمکی به درک دقیق‌تر مخاطب نوجوان از فضای تاریخی آن دوران می‌کند؟
نوجوانان باید با برخی از شخصیت‌های منفی تاریخ اسلام نیز آشنا می‌شدند؛ افرادی که در زمان حیات پیامبر(ص) منزوی، تبعید یا طرد شده بودند، اما پس از رحلت ایشان فرصت پیدا کردند دوباره وارد جامعه مسلمانان شوند و به عرصه قدرت بازگردند. حضور و نقش‌آفرینی این افراد در ادامه، مسیر و جهت حکومت اسلامی را تغییر داد.
کتاب «آتش بر دامن ماه» تلاش می‌کند چند ماه کوتاه پس از رحلت حضرت رسول اکرم(ص) تا زمان شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) را روایت کند
به همین دلیل، ضروری بود که نوجوانان این شخصیت‌ها و نقش آن‌ها را بشناسند و با زمینه‌های تاریخی این تحولات آشنا شوند. از یک سو، کوتاهی برخی از سران و بزرگان مدینه و از سوی دیگر، توطئه و نقش‌آفرینی افرادی که پیش‌تر از جامعه طرد شده بودند، در شکل‌گیری این اتفاقات مؤثر بود؛ اتفاقاتی که به باور ما، مانع رسیدن امیرالمؤمنین علی(ع) به حق خود شد و در نهایت، زمینه‌ساز حوادثی شد که حضرت فاطمه زهرا(س) در جوانی به شهادت برسند.
* بیشتر آثاری که درباره حضرت زهرا(س) نوشته شده‌اند، معمولاً به‌صورت تاریخی و با مرور زندگی ایشان از زمان تولد تا شهادت پیش می‌روند و در نهایت به شرح ماجرای شهادت می‌رسند. از سوی دیگر، آثار داستانی و رمان‌هایی که با محوریت زندگی و شهادت حضرت نوشته شده باشند، چندان پرشمار نیستند و اغلب نیز به روایت اتفاقات و مقاطع مشابهی می‌پردازند. با توجه به این خلأ، «آتش بر دامن ماه» چه تفاوتی با آثار پیشین دارد و شما با انتخاب قالب مستند داستانی و روایت از زبان شخصیت‌های مختلف، چه تجربه تازه‌ای را برای مخاطب نوجوان رقم زده‌اید؟
کتاب «آتش بر دامن ماه» تلاش می‌کند چند ماه کوتاه پس از رحلت حضرت رسول اکرم(ص) تا زمان شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) را روایت کند؛ دوره‌ای کوتاه که در آن، اتفاقات بسیار بزرگی رخ داد و چهره واقعی بسیاری از شخصیت‌های تاریخ اسلام آشکار شد. در این مقطع، افراد مختلفی خود را نشان دادند؛ چه شخصیت‌های مثبت و چه منفی، چه کسانی که در موضع‌گیری‌هایشان سکوت کرده بودند و چه افرادی که سخنانی می‌گفتند، اما بعدها رفتارشان با گفته‌هایشان تناقض پیدا کرد. حتی برخی از کسانی که در ماجرای غدیر خم، خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) را پذیرفته بودند و به ایشان تبریک گفته بودند، در ادامه مسیر خود را تغییر دادند.
در همین چند ماه، مجموعه‌ای از اتفاقات گسترده و سرنوشت‌ساز رخ می‌دهد که من آن‌ها را در قالب یک داستان روایت کرده‌ام؛ در حالی که معتقدم ظرفیت این دوره تاریخی بسیار فراتر از یک داستان است و می‌توان از دل آن، داستان‌ها و رمان‌های متعددی برای نوجوانان نوشت.
به نظرم این موضوع هم در ادبیات نوجوان و هم در ادبیات بزرگسال با خلأ مواجه است. حتی در آثار بزرگسال نیز بیشتر به تاریخ زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) پرداخته شده و کمتر به تفکر فاطمی توجه شده است. من در این کتاب تلاش کرده‌ام به این جنبه بپردازم و تفکر فاطمی را در بستر حوادث آن دوره تاریخی روایت کنم.
* با توجه به اینکه شهادت حضرت زهرا(س) از مقاطع مهم و در عین حال پیچیده تاریخ اسلام است و احتمالاً هنوز ابعاد و جزئیاتی از آن کمتر روایت شده، به نظر شما چرا بخش‌هایی از این واقعه همچنان برای روایت‌پردازی تاریخی و داستانی چالش‌برانگیز است و ابعادی از آن پنهان مانده است؟
یکی از دلایل این مسئله آن است که از همان سال‌های نخست صدر اسلام، برخی از بزرگان تلاش کردند این موضوعات مسکوت بماند و چندان به آن‌ها پرداخته نشود. در دوره‌های متأخر نیز شاید یکی از دلایل این سکوت، تلاش برای حفظ انسجام و وحدت میان مسلمانان و جلوگیری از بروز اختلاف بوده است.
برخی از موافقان می‌پرسیدند چرا نام بعضی از بزرگان صدر اسلام را با احترام آورده‌ام؛ در مقابل، برخی از مخالفان به نحوه نام بردن از همان شخصیت‌ها ایراد می‌گرفتند
من هم هنگام نگارش کتاب تلاش کردم این ملاحظات را در نظر بگیرم. به همین دلیل، از منابع اهل سنت نیز بسیار استفاده کردم تا مطالب کتاب صرفاً بر پایه منابع یک مذهب نباشد و از چارچوب وحدت خارج نشود. در واقع، مطالبی را مطرح کردم که بزرگان و عالمان اهل سنت نیز آن‌ها را پذیرفته‌اند.
با این حال، موضوعی که در طول سالیان متمادی مسکوت بماند، به‌تدریج از حافظه و توجه عمومی فاصله می‌گیرد و اهمیت آن در نگاه مردم کمرنگ می‌شود. به نظرم این اتفاق درباره این بخش از تاریخ نیز رخ داده است. معتقدم باید این موضوعات دوباره مطرح و زنده شوند؛ چراکه سیره و تفکر حضرت فاطمه زهرا(س) در ابعاد مختلف زندگی می‌تواند برای جامعه امروز الگو باشد.
* در مسیر نگارش این اثر، با چالش‌هایی هم مواجه بودید؟ برای مثال، با توجه به تأکیدتان بر حفظ وحدت میان مسلمانان، آیا مواردی وجود داشت که به دلیل حساسیت‌های مذهبی یا ملاحظات وحدت‌آفرین، از طرح آن‌ها صرف‌نظر کنید یا نتوانید بخشی از مطالب را در کتاب بیاورید؟
پیش از چاپ، افراد زیادی کتاب را مطالعه نکرده بودند و به همین دلیل، در مرحله نگارش با مورد مشخصی مواجه نشدم که مجبور به حذف آن شوم. اما پس از انتشار کتاب، بازخوردهایی از سوی موافقان و مخالفان دریافت کردم. برای مثال، برخی از موافقان می‌پرسیدند چرا نام بعضی از بزرگان صدر اسلام را با احترام آورده‌ام؛ در مقابل، برخی از مخالفان به نحوه نام بردن از همان شخصیت‌ها ایراد می‌گرفتند. حتی درباره استفاده از عنوان «ابوبکر صدیق» نیز انتقادهایی مطرح شد؛ در حالی که این عنوان در آن دوره برای ابوبکر به کار می‌رفته و حتی در زمان حیات پیامبر(ص) نیز با این عنوان از او یاد می‌شده است.
از طرف دیگر، من باید قلم را به‌گونه‌ای به کار می‌گرفتم که مخاطب اهل سنت نیز هنگام خواندن کتاب احساس رنجش نکند. به هر حال، نمی‌توان در طول یک رمان مدام به شخصیت‌ها و مقدسات مورد احترام دیگران توهین کرد. هدف من این بود که برخی از موضوعات تاریخی را برای مخاطب روشن کنم، نه اینکه با توهین به باورهای دیگران به این هدف برسم.
به همین دلیل، نگارش ادبیات مذهبی، به‌ویژه در موضوعات مرتبط با تاریخ مشترک شیعه و اهل سنت، واقعاً دشوار و چالش‌برانگیز است. در کشور ما که دیدگاه‌ها و صداهای هر دو گروه مطرح است، نویسنده باید با دقت بیشتری واژه‌ها و شیوه روایت خود را انتخاب کند. این حساسیت‌ها گاهی کار را برای نویسنده و حتی ناشر دشوار می‌کند.
* به نظر شما، آیا روایت داستانی و ادبی این حوادث در کتاب «آتش بر دامن ماه» می‌تواند به نوجوان امروز کمک کند تا با واقعه شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) ارتباط عمیق‌تری برقرار کند و ابعاد این حادثه تاریخی را بهتر بشناسد؟
قطعاً می‌تواند. من بر اساس تجربه‌ای که از آثار قبلی‌ام داشتم، این کتاب را نوشتم. پیش از آن، کتاب «فرمانده گندم‌خوار» را منتشر کرده بودم که با استقبال خوبی مواجه شد و به تیراژ بالایی رسید. مخاطبان به من می‌گفتند وقتی کتاب را به دست می‌گیرند و فصل اول را می‌خوانند، دیگر نمی‌توانند آن را کنار بگذارند و تا پایان مطالعه می‌کنند.
من با تکیه بر همین تجربه، نگارش «آتش بر دامن ماه» را پیش بردم. این کتاب نیز در همان سال نخست انتشار، ظرف دو هفته به چاپ دوم رسید. به نظرم این استقبال نشان می‌دهد که مخاطب اثر را پذیرفته است. از طرف دیگر، در این کتاب به موضوعی پرداخته‌ام که پیش از این کمتر در ادبیات داستانی مورد توجه قرار گرفته بود و همین مسئله می‌تواند برای مخاطب نوجوان جذابیت داشته باشد.
* انتخاب شما برای آغاز روایت از دوران پس از رحلت پیامبر(ص) و پرداختن به حوادثی که در نهایت به شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) انجامید، چگونه شکل گرفت؟ چرا تصمیم گرفتید روایت کتاب را از این مقطع تاریخی آغاز کنید؟
این تصمیم، بیشتر ریشه در یک تجربه شخصی و درونی داشت. در واقع، من از ابتدا قصد نوشتن این رمان را نداشتم و می‌خواستم اثر دیگری بنویسم. رمان «وحشت در ساحل نیل» را به پایان رسانده بودم و در دوره استراحت و فکر کردن به موضوع رمان بعدی‌ام بودم که اتفاقی درونی برایم رخ داد و مرا به سمت نوشتن این اثر هدایت کرد. این تصمیم کاملاً شخصی بود و هیچ‌کس از آن خبر نداشت؛ خودم به این نتیجه رسیدم که باید این رمان را بنویسم.
* درباره عنوان کتاب «آتش بر دامن ماه» توضیح می‌دهید؟ این عنوان چگونه انتخاب شد و چه ارتباطی با مضمون و روایت کتاب دارد؟
عنوان اولیه کتاب «گزارش یک حادثه» بود و من همچنان این عنوان را بیشتر می‌پسندم. اما ناشر به من توضیح داد که بر اساس تجربه‌ای که دارد، شورایی برای انتخاب عنوان کتاب تشکیل داده و این شورا نام «آتش بر دامن ماه» را انتخاب کرده است. ناشر معتقد بود این عنوان از نظر تجاری نیز می‌تواند موفق باشد. من هم در نهایت این پیشنهاد را پذیرفتم، اما اکنون فکر می‌کنم ای‌کاش همان عنوان اولیه، یعنی «گزارش یک حادثه»، حفظ می‌شد.
زبیر بن عوام نیز حضور داشت که از طرفداران جدی امیرالمؤمنین(ع) بود. بنا بر روایت مطرح‌شده، هنگامی که گروهی قصد داشتند درِ خانه حضرت را آتش بزنند، زبیر با شمشیر از خانه بیرون آمد تا با آنان مقابله کند، اما حضرت علی(ع) اجازه ندادند درگیری صورت بگیرد
البته به نظرم عنوان فعلی و تصویر روی جلد، ترکیب مناسبی پیدا کرده‌اند. تصویر اولیه جلد متفاوت بود، اما من احساس کردم ممکن است آن تصویر موجب ایجاد شبهه و اختلاف‌افکنی شود؛ به همین دلیل، پیشنهاد دادم تغییر کند و در نهایت تصویر فعلی انتخاب شد.
* با توجه به تحقیقاتی که برای نگارش این کتاب انجام دادید، چه موضوعات یا روایت‌هایی را در منابع شیعه و اهل سنت مشترک یافتید که در روایت حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) مورد استفاده قرار دادید؟
نکته‌ای که به نظرم اهمیت زیادی دارد، این است که ایام فاطمیه، برخلاف ایام محرم، در گذشته چندان شناخته‌شده نبود و به‌ویژه در دوره پیش از انقلاب و سال‌های ابتدایی انقلاب و دوران دفاع مقدس، کمتر به آن پرداخته می‌شد. در آن زمان، تنها خانواده‌های مذهبی تا حدودی با این مناسبت آشنایی داشتند، اما در یکی دو دهه اخیر توجه بیشتری به آن شده است.
با این حال، نکته‌ای تاریخی وجود دارد که هم شیعیان و هم اهل سنت بر آن اذعان دارند و آن، وصیت حضرت فاطمه زهرا(س) به دفن شبانه و پنهان ماندن محل مزار ایشان است؛ وصیتی که اجرا شد و تا امروز نیز محل دقیق مزار حضرت مشخص نیست. به نظرم این مسئله جای تأمل دارد. حتی افرادی که معتقدند میان حضرت علی(ع) و خلفای راشدین اختلافی وجود نداشته است، ناشناخته ماندن مزار حضرت فاطمه(س) را می‌پذیرند. این پرسش مطرح است که اگر اختلاف و مسئله‌ای وجود نداشته، چرا باید مزار ایشان پنهان بماند؟ همین موضوع نشان می‌دهد که در صدر اسلام اتفاقاتی رخ داده که نیازمند بررسی و بازخوانی است.
من این نکته را در یکی از کتاب‌های تاریخی قدیمی نیز دیده‌ام که نویسنده به مشترک بودن این موضوع در منابع شیعه و اهل سنت اشاره کرده بود. به اعتقاد من، اگر کسانی که وجود اختلافات در صدر اسلام را نمی‌پذیرند، به مسئله پنهان ماندن مزار حضرت فاطمه(س) توجه کنند، می‌توانند درباره چرایی این اتفاق و حوادث منتهی به شهادت ایشان تأمل بیشتری داشته باشند.
موضوع دیگری که برای من بسیار قابل توجه است، حضور افرادی مانند سلمان، مقداد، ابوذر و عباس بن عبدالمطلب در کنار حضرت علی(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) است. در میان این افراد، زبیر بن عوام نیز حضور داشت که از طرفداران جدی امیرالمؤمنین(ع) بود. بنا بر روایت مطرح‌شده، هنگامی که گروهی قصد داشتند درِ خانه حضرت را آتش بزنند، زبیر با شمشیر از خانه بیرون آمد تا با آنان مقابله کند، اما حضرت علی(ع) اجازه ندادند درگیری صورت بگیرد.
نکته شگفت‌انگیز برای من این است که زبیر با وجود چنین مواضعی در آن مقطع، بعدها در دوران خلافت امیرالمؤمنین(ع) مسیر خود را تغییر داد و در مقابل ایشان قرار گرفت و به جنگ با حضرت پرداخت. این تغییر موضع و چرایی آن، از جمله موضوعاتی است که به نظرم ظرفیت زیادی برای روایت و بررسی تاریخی دارد.
