انتشار یک گزارش از سوی نیویورکتایمز، آن هم در شرایط تهدید نظامی ایران، مسئلهای فراتر از یک خطای حرفهای یا اختلافنظر رسانهای است؛ روزنامهای با نفوذ جهانی نیویورکتایمز نمیتواند از مسئولیت چنین روایتی شانه خالی کند.
ایران را نمیتوان بدون شناخت جغرافیای آب آن فهمید. بخش بزرگی از این سرزمین در اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد؛ بارندگی در آن محدود و نامتوازن است و خشکسالی همواره بخشی از واقعیت طبیعی آن بوده است. در بسیاری از مناطق ایران، باران زمانی میبارد که نیاز به آب کمتر است و در ماههای گرم، درست هنگامی که کشاورزی و زندگی مردم بیشترین نیاز را به آب دارند، جریان رودخانهها کاهش مییابد.
در چنین سرزمینی، آب فقط یک منبع طبیعی نیست؛ پشتوانه سکونت، کشاورزی، اقتصاد و پایداری زیستبومها و در یک کلام، پشتوانه زندگی است. هر بحثی درباره زیرساختهای آبی ایران باید از شناخت این واقعیت آغاز شود.
سدها یکی از ابزارهای مدیریت آب در این جغرافیا هستند. ذخیره آب در فصلهای پربارش، تنظیم جریان رودخانهها، تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی، کاهش خطر سیلاب و تولید برقآبی از کارکردهای شناختهشده آنهاست. البته اهمیت سدها را نمیتوان جدا از رودخانهها، تالابها، زمینهای کشاورزی و زندگی مردم بررسی کرد. هر سد بخشی از یک حوضه آبریز است و عملکرد آن بر مناطق بالادست و پاییندست تأثیر میگذارد. همین پیوند با طبیعت و زندگی انسانهاست که مدیریت درست و حفاظت از این تأسیسات را اهمیت میبخشد.
انتخاب محل احداث سد نیز تابع شرایط جغرافیایی و اصول مهندسی است. سد را در هر نقطهای نمیتوان ساخت. مسیر رودخانه، شکل دره، جنس و پایداری زمین، میزان جریان آب و امکان تشکیل مخزن در تعیین محل آن نقش دارند. بخش مهمی از رودخانههای ایران از ارتفاعات زاگرس و البرز سرچشمه میگیرند و طبیعی است که موقعیت بسیاری از سدها با ساختار کوهستانی و شبکه رودخانهای کشور ارتباط داشته باشد. پراکندگی این سازهها را باید با شناخت حوضههای آبریز و ویژگیهای طبیعی سرزمین توضیح داد، نه با نسبت دادن کارکردهایی که از موقعیت جغرافیایی آنها به دست نمیآید.
این سخن به معنای نادیده گرفتن پیامدهای محیطزیستی برخی پروژههای سدسازی و انتقال آب در ایران نیست. کاهش جریان طبیعی رودخانهها، آسیب به تالابها و برهم خوردن تعادل اکولوژیک حوضههای آبریز از جمله پیامدهایی هستند که همواره مورد توجه و نقد متخصصان محیطزیست بودهاند. این نقدها با هدف حفاظت از منابع آب و طبیعت ایران مطرح میشوند و هیچ ارتباطی با ادعاهای نظامی درباره سدها ندارند.
نقد پیامدهای محیطزیستی سدسازی یک بحث است و نسبت دادن کارکرد نظامی به سدها بحثی دیگر. در همین زمینه، انتشار گزارشی در نیویورکتایمز که از موقعیت جغرافیایی سدها و برخی تأسیسات دیگر، روایتی دروغین از کارکرد نظامی زیرساختهای آبی ایران ارائه میکند، بسیار نگرانکننده است. خطر این گزارش تنها در تحریف ماهیت سدها نیست. چنین روایتی در شرایطی منتشر میشود که ایران با تهدید حملات نظامی روبهروست. وقتی تأسیسات ضروری زندگی مردم در پوشش یک گزارش رسانهای ماهیتی نظامی پیدا میکنند، این خطر وجود دارد که حمله به آنها نیز در افکار عمومی توجیهپذیر جلوه داده شود. این دیگر اختلافنظری ساده درباره جغرافیا یا مهندسی نیست؛ پای جان انسانها در میان است.
اگر قرار باشد زیرساختهای حیاتی یک کشور را با چنین روایتهایی نظامی جلوه دهند، این نگاه به سدها محدود نمیماند. نیروگاههای برق را نیز میتوان هدف نظامی معرفی کرد، چون مراکز نظامی هم برق مصرف میکنند؛ مزارع کشاورزی را میتوان در فهرست اهداف قرار داد، چون نظامیان نیز از محصولات آنها تغذیه میکنند. حتی بیمارستانها را میتوان به همین بهانه زیر سؤال برد، چون مجروحان نظامی نیز در آنها درمان میشوند.
چنین استدلالی عملاً راه را برای توجیه حمله به تمامی زیرساختهای حیاتی غیرنظامی یک کشور باز میکند. این منطق، مرز میان زندگی غیرنظامی و جنگ را از میان برمیدارد؛ مرزی که حفظ آن از بنیادیترین اصول حقوق بشردوستانه است. مسئله فقط سستی یک استدلال رسانهای نیست؛ خطرناک بودن نتیجهای است که از آن به دست میآید.
برای درک خطر چنین نگاهی، کافی است پیامدهای حمله به یک سد را در نظر بگیریم. کسی که با محیطزیست و منابع آب سروکار دارد، میداند که شکستن بدنه سد ممکن است در مدت کوتاهی حجم عظیمی از آب را به سمت روستاها، شهرها و زمینهای کشاورزی پاییندست روانه کند. در چنین وضعیتی، انسانها ممکن است جان خود را از دست بدهند، خانهها و مزارع ویران شوند و زیستگاههایی که طی سالیان طولانی شکل گرفتهاند، آسیب ببینند. حتی اگر چنین فاجعهای رخ ندهد، از کار افتادن یک سد میتواند تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی و فعالیتهای اقتصادی را مختل کند. در اقلیم شکننده ایران، پیامدهای این خسارتها ممکن است بسیار طولانیتر از خود جنگ باشد.
حفاظت از سدها و زیرساختهای حیاتی تنها یک ضرورت محیطزیستی نیست؛ با جان و امنیت میلیونها انسان ارتباط دارد. حقوق بینالملل بشردوستانه نیز به دلیل پیامدهای فاجعهبار تخریب سدها، برای آنها حمایت ویژهای در نظر گرفته است. حمله به سدها و تأسیسات آبی حیاتی، بهویژه هنگامی که جان غیرنظامیان را به خطر میاندازد، جنایت جنگی است. هیچ روایت رسانهای نمیتواند تخریب غیرقانونی زیرساختهای حیاتی و به خطر انداختن زندگی مردم ایران را توجیه کند.
از همین رو، انتشار چنین گزارشی از سوی نیویورکتایمز، آن هم در شرایط تهدید نظامی علیه ایران، مسئلهای فراتر از یک خطای حرفهای یا اختلافنظر رسانهای است. روزنامهای با نفوذ جهانی نیویورکتایمز نمیتواند از مسئولیت چنین روایتی شانه خالی کند.
روزنامهنگاری قرار است قدرت را به پرسش بکشد، نه آنکه با مخدوش کردن ماهیت غیرنظامی زیرساختهای عمومی، در خدمت توجیه اقدامات جنگی علیه مردم قرار گیرد. اینکه رسانهای با چنین سابقهای گزارش خود را در مسیری قرار دهد که به کار توجیه جنایات جنگی بیاید، حراج اعتبار حرفهای و آبروریزی بزرگی برای روزنامهنگاری است.
آنچه در معرض خطر قرار دارد، تنها سدها و تأسیسات آبی نیست، بلکه سرمایههای طبیعی و زیرساختهایی است که زندگی میلیونها ایرانی به آنها وابسته است. رودخانهها، تالابها و منابع آب، بخشی جداییناپذیر از میراث طبیعی این سرزمیناند. سدها و شبکههای آبرسانی نیز حاصل دههها تلاش و سرمایهگذاریاند و نقشی اساسی در امنیت آب، معیشت مردم و فعالیتهای اقتصادی دارند. تخریب آنها صرفاً خسارت به چند سازه عمرانی نیست؛ ضربهای مستقیم به زندگی مردم و سرمایههای طبیعی ایران است.
برای ما که ایران را با کوهستانها، رودخانهها، دشتها و تالابهایش میشناسیم، حفاظت از منابع آب تنها یک وظیفه تخصصی نیست؛ مسئولیتی در برابر مردم ایران و نسلهای آینده است. رسانهای که در شرایط جنگی به نظامی جلوه دادن سدهای یک کشور کمک میکند و زمینه توجیه حمله به آنها را فراهم میسازد، با چنین عملکردی نام خود را در تاریخ روزنامهنگاری روسیاه خواهد کرد. دفاع از آب و سدهای ایران، دفاع از زندگی مردم و آینده سرزمینی است که نباید قربانی جنگ شود.
**معاون سیاسی دبیرکل حزب ندای ایرانیان و پژوهشگر علوم محیطی و گیاهی
