حضور ازبکستان در نشست سهجانبه ایران و عمان در مسقط، فراتر از یک رایزنی دیپلماتیک درباره آزادی کشتیرانی است. نشستی که نشان میدهد ایران با تقویت همکاریهای ت...
اقتصادآنلاین: حضور ازبکستان در نشست سهجانبه ایران و عمان در مسقط، فراتر از یک رایزنی دیپلماتیک درباره آزادی کشتیرانی است. نشستی که نشان میدهد ایران با تقویت همکاریهای ترانزیتی و حفظ کانالهای میانجیگری با قطر و عمان، همزمان دو مسیر مذاکره و تلاش برای کاهش فشارهای محاصره را دنبال میکند.
گروه سیاسی؛ نشست سهجانبه وزیران امور خارجه ایران، عمان و ازبکستان در مسقط، در نگاه نخست رایزنی دیپلماتیک درباره توسعه همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی به نظر میرسد. در حالی که در هیات قطری نیز برای دیدار با عراقچی و احتمالا تبادل پیام به مسقط آمده بود.
به نظر میرسد در شرایطی که امنیت تنگه هرمز تحت تأثیر تنشهای نظامی منطقه قرار گرفته و مسیرهای تجارت بینالمللی با اختلال مواجه شدهاند، حضور ازبکستان در کنار ایران و عمان نشان میدهد پیامدهای جنگ به کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی نیز رسیده است. اما چرا ازبکستان در کنار وزیر خارجه عمان با عراقچی دیدار داشت؟
کشوری بدون دسترسی مستقیم به دریا
مهمترین دلیل حضور تاشکند در این نشست را باید در جغرافیای اقتصادی این کشور جستوجو کرد. ازبکستان نهتنها به آبهای آزاد دسترسی ندارد، بلکه در زمره معدود کشورهای جهان قرار میگیرد که برای رسیدن به دریا باید از قلمرو دستکم دو کشور دیگر عبور کنند. این موقعیت، هزینه حملونقل و صادرات را افزایش میدهد و وابستگی اقتصاد ازبکستان به تصمیمهای کشورهای ترانزیتی را بیشتر میکند.
دولت شوکت میرضیایف طی سالهای اخیر توسعه مسیرهای جایگزین تجاری را در دستور کار قرار داده است. مسیرهای شمالی از طریق روسیه، مسیرهای شرقی از طریق چین، کریدور میانی از مسیر دریای خزر و قفقاز و مسیرهای جنوبی از طریق افغانستان و ایران، همگی در محاسبات ترانزیتی تاشکند جای دارند.
ایران به دلیل برخورداری از شبکه جادهای، ریلی و دسترسی به بنادر جنوبی، یکی از گزینههای مهم ازبکستان است. بنادر شهید رجایی و چابهار میتوانند دسترسی این کشور را به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای هند و سایر مقاصد بینالمللی تسهیل کنند.
گزارش سال ۲۰۲۵ بانک جهانی درباره توسعه حملونقل و لجستیک ازبکستان نیز بر اهمیت مسیرهای عبوری از ایران تأکید دارد. با این حال، این مسیر با موانعی مانند دشواریهای عبور مرزی، محدودیتهای بانکی ناشی از تحریمها و نارساییهای زیرساختی روبهرو است.
پیوند کریدور شمال ـ جنوب با منافع آسیای مرکزی
یکی از محورهای اصلی نشست مسقط، تقویت ارتباطات تجاری در مسیر آسیای مرکزی به خلیج فارس و دریای عمان بود؛ مسیری که میتواند در شبکه گستردهتر کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب تعریف شود.
کریدور شمال ـ جنوب در شکل اصلی خود با هدف اتصال هند به روسیه و کشورهای شمالی اوراسیا از طریق ایران طراحی شده است. این شبکه چندوجهی، شاخههای ریلی، جادهای و دریایی دارد و ظرفیت اتصال بازارهای آسیای جنوبی، مرکزی و شمالی را فراهم میکند.
برای ازبکستان، پیوند با این شبکه به معنای دسترسی به مسیرهای تازه صادراتی و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود کنونی است. برای ایران نیز حضور یک کشور مهم آسیای مرکزی میتواند به افزایش حجم بار ترانزیتی و تقویت جایگاه کشور در شبکه حملونقل اوراسیا کمک کند.
حلقه اتصال اقتصاد و سیاست
با وجود اهمیت فرصتهای ترانزیتی، مسئله امنیت دریایی مهمترین محدودیت پیش روی این چشمانداز است. تنگه هرمز یکی از حیاتیترین گذرگاههای تجارت جهانی انرژی است و هرگونه اختلال در آن میتواند هزینه بیمه، حملونقل و مبادله کالا را افزایش دهد.
در بیانیه نشست سهجانبه، وزیران بر احیای آزادی کشتیرانی و تضمین عبور ایمن تجارت بینالمللی تأکید کردند. این موضع نشان میدهد مسئله امنیت دریایی، فراتر از کشورهای ساحلی خلیج فارس، به منافع اقتصادی کشورهای محصور در خشکی نیز گره خورده است.
از منظر تاشکند، ناامنی در خلیج فارس میتواند ارزش مسیرهای جنوبی را کاهش دهد و هزینه دسترسی به بازارهای جهانی را افزایش دهد. از منظر تهران، تداوم ناامنی و اختلال در کشتیرانی، موقعیت بنادر و مسیرهای ترانزیتی ایران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
به همین دلایل است که مذاکرات ایران و عمان درباره ترتیبات دریانوردی اهمیت دارد. دو کشور پیشتر در مردادماه درباره چارچوبی مرحلهای برای بازگشت کشتیرانی ایمن، ایجاد کریدور موقت دریایی و ادامه مذاکرات فنی برای مدیریت ترافیک کشتیها گفتوگو کرده بودند. با این حال، حضور ازبکستان در نشست اخیر به معنای توافق این کشور با تمام جزئیات چنین ترتیباتی نیست؛ بلکه نشاندهنده اشتراک منافع در حفظ جریان تجارت بینالمللی است.
نشست مسقط در نهایت سه سطح از منافع را به یکدیگر پیوند میدهد. منافع اقتصادی ازبکستان در دسترسی به آبهای آزاد، منافع ترانزیتی ایران در اتصال آسیای مرکزی به جنوب و منافع عمان در گسترش نقش خود در تجارت و دیپلماسی منطقهای.
اما تبدیل این ظرفیت به یک کریدور عملیاتی به توافقهای سیاسی محدود نمیشود. تحریمهای ایران، محدودیتهای بانکی، کمبود زیرساختهای ریلی، مشکلات عبور مرزی و ناامنی مسیرهای دریایی همچنان موانع جدی هستند. از سوی دیگر، تاشکند همچنان مسیرهای رقیب از طریق چین، روسیه و دریای خزر را دنبال میکند.
دو مسیر مکمل برای میانجیگری
اما سفر عراقچی به مسقط تنها به موضوع ترانزیت و همکاریهای اقتصادی محدود نبود. وزیر امور خارجه ایران در جریان این سفر با سلطان هیثم بن طارق و بدر البوسعیدی نیز درباره تحولات منطقه و راههای کاهش تنش گفتوگو کرد. همچنین هیاتی از قطر به ریاست مشاور نخستوزیر این کشور با عراقچی دیدار کرد.
این دیدار در ادامه میانجیگری قطر و تبادل پیامها بوده است. سخنگوی وزارت خارجه قطر تایید کرده که هیات قطری همچنان در پی نزدیککردن دیدگاهها و دستیابی به توافقی برای پایان جنگ است. عراقچی نیز در دیدار با این هیئت بر تداوم نقش قطر در کاهش تنشهای منطقهای و ضرورت مشورت میان کشورهای منطقه تأکید کرد.
با این حال، هیچ خبر رسمی و غیررسمی درباره پیشرفت مذاکرات منتشر نشد. موضوعی که نشان میدهد ایران و آمریکا هنوز نتوانستهاند مواضع خود را به یکدیگر نزدیک کنند و تفاهم با توجه به شروط دو طرف، در دسترس نیست.
همزمانی رایزنیهای عراقچی با عمان و قطر با این نشست سهجانبه با ازبکستان نیز نشان میدهد ایران در پی آن است که دیپلماسی اقتصادی و تلاشهای سیاسی برای کاهش فشار محاصره دریایی و تحریمها را در یک چارچوب منطقهای پیش ببرد. هرچند در نهایت موفقیت این رویکرد بیش از هر چیز به کاهش تنشها و فراهمشدن امکان اجرای توافقهای ترانزیتی وابسته خواهد بود.
