قطار رفت‌وآمد دیپلماتیک مقامات همسایه در جغرافیای قفقاز جنوبی به تهران و دیدار آن‌ها با مسئولان ایرانی که با سفر وزیر کشور به جمهوری آذربایجان همراه شد، از جنبه ترسیم نقشه راه همکاری‌های امنیتی و اقتصادی قابل بررسی است. اسکندر مؤمنی دیروز در ابتدای پرواز به باکو، امنیت مرزی، مقابله با جرایم سازمان‌یافته، مهاجرت و مواد مخدر را از پرونده‌های روی میز دانست. وی در دیدار با عیوض‌اف، همتای آذری نیز سیاست همسایگی را جزو اولویت‌های جمهوری اسلامی عنوان و با اشاره به مرز طولانی در خشکی و دریا، بر اهمیت مناسبات تأکید کرد. مؤمنی البته با تأکید خاص بر یک مفهوم، امنیت جمهوری آذربایجان را امنیت ایران خواند و دستیابی به یک تفاهم امنیتی را گام نخست در مدیریت چالش‌های فیمابین عنوان کرد.
پیام امنیتی سفر مؤمنی
رخداد مذکور در فضایی است که تهران طی دو سه هفته اخیر میزبان میهمان‌هایی از دو کشور همسایه بوده و دیدارهای رودرروی چندباره‌ای میان مسئولان آن‌ها شکل گرفت.
۷ مهر «شاهین مصطفی‌اف» معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان به ایران آمد و در رایزنی با پزشکیان، درباره ضرورت تقویت کریدورهای ارتباطی شنید و از محسن رضایی اخطارهایی مبنی بر استفاده احتمالی دشمن از خاک همسایه دریافت کرد. تنها چند روز بعد، «آرارات میرزویان» وزیر خارجه ارمنستان با همتای ایرانی گفت‌وگو داشت، اتفاقی که عراقچی آن را در مسیر همکاری با همسایگان، برای ساختن منطقه‌ای امن تعبیر کرد. به این روند دیپلماتیک، دیدار مقامات در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک و رایزنی در هشتمین نشست شورای سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع را باید افزود.
با مرور نکات گفته شده، می‌توان دریافت مناسبات تهران با باکو و ایروان با اولویت همکاری امنیتی – مرزی و اقتصادی، شرایط ویژه‌ای را از سر می‌گذراند. این روزها که مناطق غربی و سواحل جنوب به مرکز ثقل درگیری با دشمن تبدیل شده، تصمیم‌سازان ایرانی با در پیش گرفتن یک راهبرد روشن و فعال کردن کانال دیپلماسی در قفقاز جنوبی، به نظر قصد دارند این پیام را به دوست و دشمن مخابره کنند که از وضعیت این منطقه حساس غافل نیستند. از جنبه امنیتی چنین سیگنالی خطر افزایش ناامنی زیر سایه حضور بیگانگان را به دو کشور همسایه گوشزد می‌کند. همکاری بی‌محابای «علی‌اف» با رژیم صهیونیستی و مناسبات نزدیک «نیکول پاشینیان» با آمریکا حساسیت‌برانگیز است. همچنین آنچه از سوی باکو در قالب کریدرو زنگزور پای طرف‌های فرامنطقه‌ای را به قفقاز باز کرده و در ادامه می‌تواند آن‌ها را به پهنه آبی کاسپین بکشاند، از نگاه تهران پنهان نیست و مؤمنی دیدگاه‌های تهران در این باره را به همسایگان منتقل و گوشزد می‌کند.
قفقاز؛ مجرایی برای متنوع‌سازی مسیرهای تجارت
از سویی، در شرایط جاری، بعد اقتصادی همکاری با جمهوری آذربایجان و ارمنستان اهمیت دوچندانی پیدا کرده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری دولت ترامپ مدعی است پس از اعمال محاصره دریایی و هوایی، اکنون ایالات متحده راهبرد بستن تمام مرزهای زمینی و خفه کردن ایران را دنبال می‌کند. البته مسلم است برای ایرانی که با ۱۵ کشور مرز زمینی و دریایی دارد چنین ایده‌ای توهمی بیش نیست. اما جمهوری اسلامی همین نیات پلید دشمن را هم جدی گرفته و طبق گفته مسئولان با هدف خنثی‌سازی فشارها، رایزنی دوجانبه با تک‌تک همسایگان هدف‌گذاری شده است. به‌طور ویژه برخی رایزنی با مقامات عراقی که موجب برقراری دوباره پروازهای کشورمان به نجف اشرف شده و همچنین گفت‌وگوی پزشکیان با همتای ترکمنش در حاشیه هشتمین نشست شورای سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در عشق‌آباد که تضمین‌های خوبی برای گسترش مناسبات مرزی شد را مهم می‌دانند.
چنین ابتکاراتی بی‌هیاهو درباره دیگر همسایگان مانند افغانستان، پاکستان، ترکیه، عمان و... نیز در دست اجراست. به این پازل مناسبات با دو کشور مهم حوزه قفقاز جنوبی را باید افزود. در شرایطی که ایروان فعلاً به فشارهای آمریکا تن نداده و تبادلات اقتصادی برقرار است، تهران از باکو انتظار دارد روابط امنیتی و اقتصادی را بیرون از دایره نفوذ طرف‌های خارجی تعریف کرده و پیش ببرد.
ازاین‌رو مؤمنی در باکو پرونده گسترش مبادلات مرزی و تجاری را به عنوان یک راهبرد در دستور کار داشته و حضور حق‌شناس و امامی یگانه استانداران گیلان و اردبیل در هیئت اعزامی بیانگر چنین نیتی است. در شرایطی که تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی، هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش داده، توسعه ارتباطات با همسایگان شمال غربی می‌تواند به متنوع‌سازی مسیرهای تجارت و تقویت ظرفیت ترانزیتی کشور کمک کند. ولی ارزش واقعی روندهای دیپلماتیک نه صرفاً در تعداد دیدارها، بلکه در اجرای پروژه‌ها، افزایش مبادلات، بهبود ارتباطات مرزی و شکل‌گیری سازوکارهای پایدار همکاری مشخص خواهد شد و باید دید دیپلماسی در قفقاز جنوبی می‌تواند به گشایش اقتصادی ایران کمک کند یا خیر.