مرد ابدی روایتی مستند از زندگی شهیدی است که با اراده و ابتکار، مسیر شکل‌گیری توان موشکی را رقم زد.
خبرگزاری تسنیم ـ گروه فرهنگی: پشت هر دستاورد بزرگ، مجموعه‌ای از تلاش‌ها، تجربه‌ها، شکست‌ها و تصمیم‌هایی قرار دارد که معمولاً در روایت نهایی کمتر دیده می‌شوند. آنچه امروز به‌عنوان توان موشکی ایران شناخته می‌شود نیز تنها حاصل طراحی چند موشک یا پیشرفت در یک حوزه نظامی نیست؛ این توان، نتیجه سال‌ها کار، آزمون و خطا، تربیت نیروهای متخصص و عبور از محدودیت‌هایی است که در مقاطع مختلف پیشِ‌روی کشور قرار داشت.
میان چهره‌هایی که نامشان با شکل‌گیری این مسیر گره خورده، شهید حسن طهرانی‌مقدم جایگاهی ویژه دارد. او از جمله فرماندهانی بود که نگاهش به مسائل نظامی، به امکانات موجود محدود نمی‌شد. طهرانی‌مقدم به‌دنبال ساختن ظرفیتی بود که بتواند نیازهای دفاعی کشور را در شرایط دشوار پاسخ دهد. برای او، نداشتن امکانات پایان کار نبود؛ بلکه نقطه شروع جست‌وجو و تلاش بیشتر به‌شمار می‌رفت.
کتاب سه‌جلدی «مرد ابدی» نوشته معصومه سپهری، تلاشی برای بازخوانی همین مسیر و معرفی ابعاد مختلف زندگی این فرمانده شهید است. این مجموعه که از سوی انتشارات خبرگزاری تسنیم با همکاری انتشارات شهید کاظمی منتشر شده است، صرفاً به شرح فعالیت‌های نظامی و دستاوردهای موشکی شهید طهرانی‌مقدم نمی‌پردازد؛ بلکه می‌کوشد تصویری از شخصیت، روحیه، روابط انسانی، شیوه مدیریت و نگاه او به کار و مسئولیت ارائه دهد.
اهمیت چنین اثری در این است که مخاطب را از مواجهه صرف با یک نام شناخته‌شده فراتر می‌برد و به زندگی انسانی می‌رساند که بخش مهمی از عمر خود را صرف ساختن امکانی کرد که در آغاز، بسیاری آن را دشوار و حتی دست‌نیافتنی می‌دانستند.
روایتی فراتر از یک زندگی‌نامه نظامی
شهید حسن طهرانی‌مقدم در حافظه عمومی بیشتر با عنوان پدر موشکی ایران شناخته می‌شود، این عنوان، هرچند جایگاه او را در تاریخ دفاعی کشور نشان می‌دهد، همه ابعاد شخصیتش را دربرنمی‌گیرد. زندگی او تنها در چارچوب فعالیت‌های نظامی خلاصه نمی‌شود، پشت این عنوان، انسانی قرار دارد که از دوران جوانی با روحیه مسئولیت‌پذیری، پیگیری و تلاش شناخته می‌شد و در سال‌های بعد، همین ویژگی‌ها را در عرصه‌ای دشوار و تخصصی به‌کار گرفت.
مرد ابدی تلاش می‌کند این تصویر محدود را گسترش دهد. در این مجموعه، زندگی شهید از دوران کودکی و جوانی آغاز می‌شود و در ادامه، حضور او در سال‌های انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و شکل‌گیری فعالیت‌های موشکی کشور مورد توجه قرار می‌گیرد.
این شیوه روایت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شخصیت‌های اثرگذار را نمی‌توان فقط از آخرین جایگاه و دستاوردشان شناخت. برای فهم مسیر زندگی یک فرد، باید به تجربه‌های اولیه، محیط خانوادگی، روابط اجتماعی، باورها و اتفاقاتی توجه کرد که به‌تدریج شخصیت او را شکل داده‌اند.
سپهری در این کتاب می‌کوشد مخاطب را با حسن طهرانی‌مقدم پیش از تبدیل شدن به چهره‌ای شناخته‌شده در حوزه موشکی آشنا کند، چنین رویکردی کمک می‌کند دستاوردهای سال‌های بعد، نتیجه مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و انتخاب‌های مستمر دیده شوند، نه اتفاقی ناگهانی یا حاصل یک تصمیم مقطعی.
سیزده سال پژوهش برای بازسازی یک زندگی
یکی از ویژگی‌های مهم مرد ابدی، زمان طولانی صرف‌شده برای نگارش آن است. معصومه سپهری برای تدوین این مجموعه حدود 12 تا 13 سال پژوهش و تحقیق کرده است؛ زمانی که نشان می‌دهد اثر با گردآوری چند خاطره پراکنده شکل نگرفته است و نویسنده برای دستیابی به تصویری جامع‌تر از زندگی شهید، مسیر طولانی و پرزحمتی را پشت‌سر گذاشته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره کتاب، سپهری برای تدوین این اثر با حدود 180 نفر از افرادی که در مقاطع مختلف زندگی شهید طهرانی‌مقدم با او ارتباط داشته‌اند، گفت‌وگو کرده است. حاصل این گفت‌وگوها بیش از 500 ساعت مصاحبه است، همچنین بیش از 100 ساعت فایل صوتی و تصویری و بیش از 500 صفحه سند مکتوب، از جمله دست‌نوشته‌ها، نامه‌ها و یادداشت‌های مرتبط با شهید، در فرایند تدوین کتاب مورد استفاده قرار گرفته است.
وجود حدود 800 قطعه عکس از شهید طهرانی‌مقدم و همراهان او نیز از دیگر ویژگی‌های این مجموعه به‌شمار می‌رود. این تصاویر کنار روایت‌ها و اسناد، به مخاطب امکان می‌دهد با فضای تاریخی و انسانی زندگی او ارتباط نزدیک‌تری برقرار کند.
این حجم از پژوهش، در حوزه خاطره‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی اهمیت ویژه‌ای دارد. روایت زندگی شخصیت‌های شناخته‌شده معمولاً با خاطرات فراوانی همراه است؛ اما فراوانی خاطره به‌تنهایی به‌معنای کامل بودن یک زندگی‌نامه نیست. خاطرات باید بررسی، دسته‌بندی و با یکدیگر تطبیق داده شوند تا در نهایت، تصویری منسجم از زندگی فرد به دست آید،
در چنین کاری، نویسنده با روایت‌های مختلف و گاه متفاوت روبه‌روست، هر راوی از زاویه تجربه خود به شخصیت اصلی نگاه می‌کند و ممکن است بخشی از واقعیت را به‌یاد داشته باشد، کنار هم قرار دادن این روایت‌ها، بدون توجه به زمان، موقعیت و نسبت هر راوی با موضوع، می‌تواند تصویری ناقص ایجاد کند،
از این منظر، یکی از ارزش‌های مرد ابدی اتکا به مجموعه‌ای متنوع از منابع است. مصاحبه‌ها، اسناد مکتوب، تصاویر و فایل‌های صوتی و تصویری، امکان بررسی دقیق‌تر خاطرات را فراهم می‌کنند و به روایت کتاب پشتوانه مستند می‌بخشند.
از سرچشمه تهران تا روزهای انقلاب
حسن طهرانی‌مقدم در ششم آبان 1338 در محله سرچشمه تهران متولد شد. او در محیطی رشد کرد که سال‌های بعد، تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی را تجربه کرد. دوران جوانی او با سال‌های پرالتهاب منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی هم‌زمان شد و همین شرایط، زمینه حضورش در فعالیت‌های انقلابی و سپس مجموعه‌های شکل‌گرفته پس از انقلاب را فراهم کرد.
شناخت این دوره از زندگی شهید برای درک مسیر بعدی او اهمیت دارد. طهرانی‌مقدم از نسلی بود که بخش مهمی از جوانی خود را در فضای تحولات سیاسی و اجتماعی کشور گذراند و پس از پیروزی انقلاب، مسئولیت‌های تازه‌ای پیشِ‌رویش قرار گرفت.
او در ابتدای شکل‌گیری رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فعالیت خود را در این نهاد آغاز کرد و در سال‌های نخست، مسئولیت‌هایی در حوزه اطلاعات و فعالیت‌های عملیاتی به‌عهده داشت. این تجربه‌ها در شرایطی شکل گرفت که کشور با ناآرامی‌های داخلی، تهدیدهای امنیتی و سپس جنگ تحمیلی روبه‌رو بود.
برای نسل جوان امروز، که شهید طهرانی‌مقدم را بیشتر با تصاویر آزمایش موشک‌ها و دستاوردهای دفاعی می‌شناسد، مرور این بخش از زندگی او اهمیت دارد. فعالیت در عرصه موشکی، نقطه آغاز زندگی حرفهای او نبود؛ بلکه مرحله‌ای از مسیری طولانی بود که از حضور در فضای انقلابی و مسئولیت‌های اولیه آغاز شد.
جنگ و شکل‌گیری یک نیاز راهبردی
با آغاز جنگ تحمیلی، نیازهای دفاعی کشور در شرایطی کاملاً متفاوت قرار گرفت. ایران در سال‌های نخست جنگ با محدودیت‌های گسترده تسلیحاتی و نظامی روبه‌رو بود و تأمین تجهیزات موردنیاز نیروهای مسلح، به یکی از مسائل اساسی تبدیل شده بود.
در چنین فضایی، مسئله پشتیبانی آتش و توان پاسخ‌گویی به حملات دشمن اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. تجربه عملیات‌های مختلف نشان داد که برخورداری از نیروی انسانی شجاع و توان عملیاتی، بدون تجهیزات و امکانات متناسب، نمی‌تواند همه نیازهای میدان نبرد را برطرف کند.
شهید طهرانی‌مقدم نیز در جریان جنگ، با این واقعیت روبه‌رو شد. او به‌تدریج به ضرورت تقویت توان موشکی کشور توجه کرد و این موضوع به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیتش تبدیل شد.
در آن سال‌ها، دستیابی به فناوری موشکی کار ساده‌ای نبود، محدودیت منابع، کمبود تجهیزات تخصصی، نبود زیرساخت‌های کافی و دشواری دسترسی به دانش فنی، موانعی جدی به‌شمار می‌رفتند، با این حال، طهرانی‌مقدم و نیروهای همراهش تلاش کردند از امکانات موجود استفاده کنند و به‌تدریج ظرفیت‌های تازه‌ای به وجود آورند.
مرد ابدی در بازخوانی این دوره، به اهمیت تصمیم‌ها و تلاش‌هایی می‌پردازد که در شرایط جنگی شکل گرفتند، این بخش از زندگی شهید را باید در بستر نیازهای واقعی آن دوران دید؛ دورانی که بسیاری از امکانات امروز وجود نداشت و بخش مهمی از مسیر پیشرفت باید از نقطه صفر آغاز می‌شد.
عبور از محدودیت با تکیه بر دانش و ابتکار
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی شهید طهرانی‌مقدم، باور به امکان پیشرفت در شرایط دشوار بود. او به‌جای پذیرفتن محدودیت‌ها به‌عنوان واقعیتی تغییرناپذیر، تلاش می‌کرد راهی برای عبور از آنها پیدا کند،
این روحیه در حوزه‌ای مانند فناوری موشکی اهمیت بیشتری داشت. چنین عرصه‌ای به دانش تخصصی، تجربه عملی، دقت، امکانات فنی و همکاری گروهی نیاز دارد. هیچ دستاوردی در این حوزه تنها با انگیزه و اراده به دست نمی‌آید؛ اما بدون انگیزه و اراده نیز نمی‌توان مسیر دشوار آن را ادامه داد.
طهرانی‌مقدم به اهمیت نیروی انسانی و دانش تخصصی توجه داشت. او می‌دانست که ساختن یک توان پایدار، به تربیت نیروهایی نیاز دارد که بتوانند پس از او نیز مسیر تحقیق و پیشرفت را ادامه دهند، به همین دلیل، فعالیت‌های او را نمی‌توان تنها در چارچوب تولید یک محصول یا دستیابی به یک موفقیت نظامی ارزیابی کرد.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، شکل‌گیری یک جریان تخصصی و فراهم شدن زمینه فعالیت گروهی از نیروهای جوان و متخصص است. در این نگاه، دستاورد اصلی تنها یک موشک یا یک پروژه نیست؛ بلکه ایجاد ظرفیت علمی و فنی برای ادامه کار در آینده است.
این بخش از زندگی شهید طهرانی‌مقدم، برای مخاطب امروز نیز حرفهای مهمی دارد. تجربه او نشان می‌دهد که پیشرفت در حوزه‌های پیچیده، به پیوند میان هدف‌گذاری، دانش، مدیریت، اعتماد به نیروی انسانی و استمرار تلاش نیازمند است.
فرماندهی با تکیه بر نیروی انسانی
در روایت زندگی شهید طهرانی‌مقدم، توجه به شیوه مدیریت و ارتباط او با نیروهای تحت‌مسئولیتش اهمیت زیادی دارد، فعالیت در حوزه‌های تخصصی و فناورانه، بدون شکل‌گیری یک مجموعه منسجم از نیروهای آموزش‌دیده امکان‌پذیر نیست.
یک فرمانده در چنین عرصه‌ای فقط مسئول تعیین مأموریت‌ها نیست؛ باید بتواند ظرفیت‌های افراد را شناسایی کند، به آنها میدان فعالیت بدهد و شرایطی ایجاد کند که استعدادهای‌شان در مسیر یک هدف مشترک به‌کار گرفته شود.
شهید طهرانی‌مقدم از جمله فرماندهانی بود که به کار جمعی و پرورش نیرو توجه داشت. بخش مهمی از تلاش او صرف ایجاد مجموعه‌ای شد که بتواند در برابر مشکلات فنی و اجرایی ایستادگی کند و در هر مرحله تجربه‌های تازه‌ای به دست آورد،
در این میان، شکست و ناکامی نیز بخشی از مسیر بود. پروژه‌های علمی و فنی همیشه مطابق برنامه پیش نمی‌روند و گاهی نتیجه موردانتظار به دست نمی‌آید. تفاوت میان یک مجموعه پیشرو و مجموعه‌ای که در نخستین مانع متوقف می‌شود، در شیوه مواجهه با همین ناکامی‌ها آشکار می‌شود.
روحیه پیگیری و بازگشت به کار، از ویژگی‌هایی بود که در روایت‌های مربوط به شهید طهرانی‌مقدم مورد توجه قرار گرفته است. او تلاش می‌کرد مشکلات را به مسئله‌ای برای بررسی و حل تبدیل کند و از تجربه‌های ناموفق برای ادامه مسیر بهره ببرد.
مردی با ابعاد انسانی و اجتماعی
یکی از آسیب‌های رایج در زندگی‌نامه‌های شخصیت‌های برجسته، محدود کردن آنها به مسئولیت‌ها و افتخارات رسمی است. در این شیوه، فرد به مجموعه‌ای از عنوان‌ها، مأموریت‌ها و دستاوردها تبدیل می‌شود و بخش انسانی زندگی او کمتر دیده می‌شود.
مرد ابدی با پرداختن به مقاطع مختلف زندگی شهید طهرانی‌مقدم، امکان توجه به وجوه دیگری از شخصیت او را نیز فراهم می‌کند. روابط خانوادگی، دوستی‌ها، رفتارهای روزمره، دغدغه‌های شخصی و ارتباط با اطرافیان، بخش‌هایی هستند که در شناخت کامل‌تر یک شخصیت اثرگذار اهمیت دارند.
مخاطب برای شناخت یک فرمانده تنها به دانستن مسئولیت‌های او نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند تصویری از انسانی به دست آورد که کنار وظایف سنگین، زندگی شخصی و روابط اجتماعی خود را نیز داشته است.
این وجه از روایت، به‌ویژه برای نسل جوان اهمیت دارد. فاصله میان نسل امروز و دوران دفاع مقدس، گاهی سبب می‌شود شخصیت‌های آن دوره در قالب چهره‌هایی دور از دسترس و دست‌نیافتنی معرفی شوند، در حالی که شناخت تجربه‌های انسانی، مسیر زندگی و انتخاب‌های روزمره آنان می‌تواند ارتباطی واقعی‌تر میان مخاطب و شخصیت تاریخی برقرار کند.
اهمیت تاریخ شفاهی در ثبت تجربه‌های دفاع مقدس
مرد ابدی را می‌توان در چارچوب تلاش‌های گسترده‌تر برای ثبت تاریخ شفاهی دفاع مقدس و تاریخ فناوری نظامی ایران نیز بررسی کرد. تاریخ شفاهی، کنار اسناد رسمی و مکتوب، امکان ثبت تجربه‌هایی را فراهم می‌کند که ممکن است در گزارش‌های اداری و اسناد سازمانی بازتاب نیافته باشند.
بسیاری از جزئیات مربوط به تصمیم‌ها، روابط کاری، شرایط دشوار و تجربه‌های روزمره در ذهن افرادی باقی می‌ماند که در یک دوره تاریخی حضور داشته‌اند. اگر این خاطرات در زمان مناسب ثبت نشوند، با گذشت زمان و از دست رفتن شاهدان، بخشی از اطلاعات تاریخی نیز از میان می‌رود.
در مورد شهید طهرانی‌مقدم، این مسئله اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا او در حوزه‌ای فعالیت می‌کرد که بخش مهمی از تجربه‌های آن در ارتباط با مسائل تخصصی، فنی و نظامی شکل گرفته است. ثبت خاطرات افرادی که در این مسیر حضور داشته‌اند، می‌تواند به شناخت بهتر روند شکل‌گیری توان موشکی کشور کمک کند.
البته تاریخ شفاهی زمانی ارزش پژوهشی بیشتری پیدا می‌کند که خاطرات با اسناد و شواهد دیگر سنجیده شوند. استفاده هم‌زمان از مصاحبه‌ها، نامه‌ها، دست‌نوشته‌ها، تصاویر و فایل‌های صوتی و تصویری، امکان بررسی دقیق‌تر روایت‌ها را فراهم می‌کند.
حجم منابع مورداستفاده در «مرد ابدی» نشان می‌دهد که نویسنده برای بازسازی زندگی شهید، به منابع متنوعی مراجعه کرده است. این ویژگی می‌تواند کتاب را به منبعی قابل‌توجه برای پژوهشگران، علاقه‌مندان تاریخ دفاع مقدس و کسانی تبدیل کند که به‌دنبال شناخت روند شکل‌گیری صنعت موشکی ایران هستند.
روایت یک شهید برای نسل جدید
امروز بخش زیادی از مخاطبان، شهید طهرانی‌مقدم را از طریق اخبار مربوط به پیشرفت‌های موشکی و قدرت دفاعی ایران می‌شناسند، این شناخت هرچند مهم است، اما برای درک جایگاه تاریخی او کافی نیست.
نسل جدید باید بداند که دستاوردهای امروز، نتیجه سال‌ها تلاش و فعالیت افرادی است که در شرایطی متفاوت و با امکاناتی محدودتر کار خود را آغاز کردند، آشنایی با این تجربه‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از مفهوم خودباوری و نقش نیروی انسانی در پیشرفت کشور ارائه دهد،
در این میان، کتاب‌های مستند و زندگی‌نامه‌ای می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. رسانه‌ها و آثار مکتوب، با ثبت و بازخوانی تجربه‌های نسل‌های گذشته، امکان انتقال دانش و تجربه را فراهم می‌کنند، البته این انتقال زمانی اثرگذارتر خواهد بود که روایت‌ها از شعار فاصله بگیرند و با جزئیات واقعی زندگی و کار شخصیت‌ها همراه شوند.
مرد ابدی از این جهت ظرفیتی قابل‌توجه دارد که به‌جای تمرکز صرف بر یک عنوان یا دستاورد، تلاش کرده است مسیر زندگی شهید را در مجموعه‌ای سه‌جلدی بازسازی کند، چنین روایتی به مخاطب نشان می‌دهد که پشت یک موفقیت بزرگ، سال‌ها تلاش فردی و جمعی قرار دارد.
میراثی فراتر از یک نام
عنوان مرد ابدی در نگاه نخست ممکن است یادآور ماندگاری نام یک شخصیت باشد؛ اما ماندگاری واقعی یک انسان را باید در اثری جست‌وجو کرد که از خود به‌جای می‌گذارد، شهید طهرانی‌مقدم تنها به‌دلیل مسئولیت‌ها و فعالیت‌های نظامی‌اش در حافظه عمومی باقی نمانده است؛ میراث مهم او، ظرفیتی است که برای ادامه مسیر پیشرفت ایجاد شد.
او در دوره‌ای فعالیت کرد که کشور با محدودیت‌های فراوانی روبه‌رو بود و دستیابی به فناوری‌های پیشرفته، نیازمند تلاش مستمر و اعتماد به توان داخلی بود. آنچه از زندگی او برای نسل‌های بعد باقی مانده است، تنها خاطره یک فرمانده نیست؛ بلکه تجربه‌ای از مسئولیت‌پذیری، پیگیری، خلاقیت و باور به توان نیروی انسانی است.
معصومه سپهری در مرد ابدی کوشیده است این تجربه را در قالب روایتی مستند و چندلایه ثبت کند. سال‌ها پژوهش، گفت‌وگو با ده‌ها نفر، گردآوری اسناد و استفاده از تصاویر، مجموعه‌ای را شکل داده است که می‌تواند ابعاد مختلف زندگی شهید را در برابر مخاطب قرار دهد.
اهمیت این کتاب در نهایت به فرصتی بازمی‌گردد که برای شناخت دقیق‌تر یکی از چهره‌های اثرگذار تاریخ معاصر ایران فراهم می‌کند. طهرانی‌مقدم در این روایت، تنها مردی نیست که در ساخت موشک نقش داشت؛ او نماینده نسلی است که در مواجهه با محدودیت‌ها، به‌جای توقف، به‌دنبال ساختن راه تازه رفت.
مرد ابدی تلاشی برای ثبت همین مسیر است؛ مسیری که از زندگی یک جوان در محله سرچشمه آغاز شد و به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های پیشرفت دفاعی کشور رسید. خواندن این مجموعه، فرصتی برای دیدن پشت‌صحنه دستاوردهایی است که امروز در قالب قدرت دفاعی ایران شناخته می‌شوند؛ دستاوردهایی که پیش از رسیدن به نقطه امروز، از مسیر دشوار تجربه، تلاش و ایستادگی عبور کرده‌اند.