یکی از انتقادهای جدی به سیاست آبی کشور، نبود راهبرد بلندمدت و منسجم برای مذاکره با کشورهای همسایه است. در پرونده هیرمند، با وجود معاهده مشخص، اختلافات اجرایی همچنان ادامه دارد.

به گزارش تجارت نیوز، بحران آب در ایران دیگر صرفاً به کاهش بارندگی، افزایش دما و تداوم خشکسالی محدود نمی‌شود. بخش مهمی از این بحران به نحوه مدیریت منابع آبی، تخصیص ناعادلانه آب میان بخش‌های مختلف و ناتوانی در تأمین حقابه تالاب‌ها بازمی‌گردد. در کنار این مشکلات، اختلافات آبی با کشورهای همسایه و ضعف دیپلماسی برای دریافت سهم ایران از رودخانه‌های مشترک نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است.

در یک سو، تالاب‌های داخلی مانند گاوخونی، بختگان، جازموریان و ارومیه با کاهش ورودی آب، برداشت‌های بی‌رویه در بالادست و محدودیت منابع زیرزمینی مواجه‌اند و در سوی دیگر، تالاب‌های مرزی مانند هامون برای ادامه حیات به جریان رودخانه‌هایی وابسته هستند که سرچشمه آنها در کشورهای همسایه قرار دارد. در چنین شرایطی، مساله اصلی فقط کمبود آب نیست؛ بلکه نبود برنامه‌ای منسجم برای حفاظت از سهم زیست‌محیطی منابع آبی است.

قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌ها که در سال ۱۳۹۶ تصویب شد، وزارت نیرو را مکلف کرده است نیاز آبی زیست‌محیطی تالاب‌ها را با رعایت اولویت پس از آب شرب تأمین کند. با این حال، فاصله میان تکالیف قانونی و عملکرد اجرایی همچنان قابل توجه است.

بر اساس آماری که شرکت مدیریت منابع آب ایران در خرداد ۱۴۰۰ منتشر کرد، از مجموع ۱۵۰ پهنه تالابی کشور، نیاز آبی زیست‌محیطی تنها برای ۱۰ پهنه تعیین شده بود؛ یعنی کمتر از هفت درصد تالاب‌ها. این آمار نشان می‌دهد حتی در مرحله شناسایی و تعیین میزان آب مورد نیاز تالاب‌ها نیز عقب‌ماندگی جدی وجود داشته است.

در همان سال، سازمان حفاظت محیط زیست از بی‌نتیجه ماندن مکاتبات خود با وزارت نیرو برای دریافت حقابه تالاب‌ها خبر داده بود. وزارت نیرو نیز با اشاره به خشکسالی شدید و کاهش بارندگی و رواناب‌ها، محدودیت منابع آبی را عامل اصلی کاهش تخصیص آب عنوان می‌کرد. این اختلاف دیدگاه نشان‌دهنده ضعف هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول است؛ زیرا در شرایط کم‌آبی نیز باید سهم محیط زیست در برنامه‌ریزی منابع آب مشخص و قابل پیگیری باشد.

کاهش ۵۷ درصدی سطح آب تالاب‌ها

ابعاد بحران را می‌توان در وضعیت تالاب‌های ثبت‌شده ایران در کنوانسیون رامسر مشاهده کرد. بر اساس پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره ۲۳ تالاب و دریاچه کشور، سطح آب این پهنه‌ها از میانگین ۱۱ هزار و ۵۳۹ کیلومترمربع در دوره پایه ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۵ به ۴۹۲۱ کیلومترمربع در سال ۲۰۲۳ رسیده است. این ارقام از کاهش بیش از ۵۷ درصدی سطح آب حکایت دارند.

همین پژوهش، خسارت سالانه ناشی از ازدست‌رفتن خدمات اکوسیستمی این تالاب‌ها و دریاچه‌ها را حدود ۲.۴۱۵ میلیارد دلار برآورد کرده است. این خسارت تنها به نابودی زیستگاه‌های طبیعی محدود نمی‌شود، بلکه کاهش کیفیت خاک، گسترش گردوغبار، آسیب به کشاورزی، کاهش تنوع زیستی و تهدید معیشت جوامع محلی را نیز دربرمی‌گیرد.

هیرمند؛ حقابه‌ای که همچنان محل اختلاف است

در حوزه منابع آب فرامرزی، رودخانه هیرمند مهم‌ترین نمونه اختلاف آبی ایران با افغانستان است. این رودخانه از افغانستان سرچشمه می‌گیرد و نقش مهمی در تأمین آب سیستان و تالاب‌های هامون دارد.

بر اساس معاهده سال ۱۹۷۳ ایران و افغانستان، سهم ایران در سال آبی نرمال حدود ۸۲۰ میلیون مترمکعب است. این میزان شامل ۲۲ مترمکعب در ثانیه سهم مبنای معاهده و چهار مترمکعب در ثانیه آب اضافی با عنوان حسن همجواری است. البته در شرایط کم‌آبی، میزان تحویل آب باید متناسب با وضعیت جریان رودخانه تعدیل شود.

با وجود گذشت بیش از پنج دهه از امضای این توافق، اختلافات بر سر میزان آب تحویلی همچنان ادامه دارد. ایران بارها نسبت به اجرا نشدن تعهدات آبی افغانستان اعتراض کرده و خواستار تحویل سهم قراردادی خود شده است.

با این حال، مساله مهم‌تر آن است که نیاز زیست‌محیطی تالاب‌های هامون به‌طور کامل در معاهده ۱۹۷۳ پیش‌بینی نشده است. بنابراین حتی دریافت کامل حقابه قراردادی ایران نیز لزوماً به معنای تأمین تمام نیاز آبی هامون نیست.

هریرود؛ نبود توافق جامع با افغانستان و ترکمنستان

هریرود یکی دیگر از منابع مهم آبی ایران است که از افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از مرزهای ایران و ترکمنستان، در تأمین آب مناطق شرقی کشور نقش دارد.

اهمیت این رودخانه به‌ویژه برای تأمین آب شرب مشهد و ذخیره سد دوستی قابل توجه است. با این حال، برخلاف هیرمند، توافق جامع سه‌جانبه‌ای میان ایران، افغانستان و ترکمنستان برای تقسیم آب هریرود وجود ندارد.

ساخت سد سلما در افغانستان و توسعه طرح‌های آبی در بالادست، نگرانی‌هایی درباره آینده جریان آب ورودی به ایران ایجاد کرده است. در این شرایط، ایران برای حفاظت از منافع آبی خود نیازمند مذاکرات مستمر و توافق‌های الزام‌آور با کشورهای بالادست است.

عراق و ترکیه؛ ضرورت دیپلماسی منطقه‌ای

رودخانه‌های مشترک ایران و عراق نیز از دیگر محورهای مهم مناسبات آبی منطقه هستند. دو کشور در سال ۱۹۷۵ توافقی درباره آبراه‌های مرزی امضا کردند، اما اختلافات سیاسی، امنیتی و ضعف سازوکارهای اجرایی مانع شکل‌گیری مدیریت پایدار منابع مشترک شده است.

در این میان، باید توجه داشت که ایران در برخی رودخانه‌های مشترک با عراق در موقعیت بالادست قرار دارد و کاهش جریان رودخانه‌هایی مانند سیروان و زاب کوچک به سمت عراق نیز بخشی از مناقشات آبی منطقه است. بنابراین سیاست آبی ایران نمی‌تواند صرفاً بر مطالبه سهم خود متمرکز باشد و باید اصول مدیریت منصفانه و همکاری متقابل را نیز دربرگیرد.

ترکیه نیز به دلیل موقعیت بالادست در حوضه دجله و فرات، نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت آبی منطقه دارد. هرچند نمی‌توان کاهش جریان این رودخانه‌ها را مستقیماً نقض حقابه قراردادی ایران دانست، اما سیاست‌های سدسازی و مدیریت آب ترکیه بر وضعیت آبی عراق و معادلات منطقه‌ای تأثیر می‌گذارد.

آمار یک دهه بحران حقابه‌ها

سال موضوع آمار و وضعیت
۱۳۹۵ سد سلما افغانستان آغاز بهره‌برداری با ظرفیت حدود ۶۳۳ میلیون مترمکعب
۱۳۹۶ قانون تالاب‌ها تصویب قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌ها
۱۴۰۰ حقابه داخلی تعیین نیاز آبی تنها ۱۰ پهنه از ۱۵۰ پهنه تالابی
۱۴۰۰ خشکسالی اعلام خشکسالی شدید و کاهش بارندگی و رواناب‌ها
۱۴۰۱ حقابه هیرمند سهم قراردادی ایران حدود ۸۲۰ میلیون مترمکعب در سال نرمال
۱۴۰۲ تا ۱۴۰۳ تحویل آب هیرمند اعلام رهاسازی حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب از اکتبر ۲۰۲۳ تا سپتامبر ۲۰۲۴
۱۴۰۲ تبخیر منابع آبی برآورد تبخیر ۲۸۴ میلیون مترمکعب آب در مخازن اصلی حوضه هیرمند
۱۴۰۳ وضعیت تالاب‌ها کاهش بیش از ۵۷ درصدی سطح آب ۲۳ تالاب و دریاچه نسبت به دوره پایه
۱۴۰۵ خسارت اقتصادی برآورد سالانه ۲.۴۱۵ میلیارد دلار خسارت ناشی از ازدست‌رفتن خدمات اکوسیستمی

این ارقام نشان می‌دهد بحران حقابه‌ها در ایران ابعاد گسترده‌ای دارد؛ با این حال، آمار یکپارچه و سالانه‌ای از میزان تخصیص و تحویل حقابه تمام تالاب‌های کشور در دسترس عمومی نیست.

یکی از انتقادهای جدی به سیاست آبی کشور، نبود راهبرد بلندمدت و منسجم برای مذاکره با کشورهای همسایه است / دیپلماسی آب نباید تنها پس از ساخت سد در کشور همسایه یا کاهش جریان رودخانه فعال شود

پیمان ایزدی، فعال محیط‌زیست و کارشناس حوزه منابع آبی، در این‌باره به تجارت‌نیوز می‌گوید: یکی از انتقادهای جدی به سیاست آبی کشور، نبود راهبرد بلندمدت و منسجم برای مذاکره با کشورهای همسایه است. در پرونده هیرمند، با وجود معاهده مشخص، اختلافات اجرایی همچنان ادامه دارد و در پرونده هریرود نیز توافق جامع سه‌جانبه‌ای شکل نگرفته است.

او می‌افزاید: دیپلماسی آب نباید تنها پس از ساخت سد در کشور همسایه یا کاهش جریان رودخانه فعال شود. ایران باید پیش از اجرای طرح‌های بزرگ آبی در کشورهای بالادست، آثار آنها بر منابع پایین‌دست را از طریق مذاکرات فنی و حقوقی پیگیری کند.

این فعال محیط‌زیست خاطر نشان می‌کند: همچنین نبود تبادل اطلاعات هیدرولوژیک، ضعف کمیسیون‌های مشترک و فقدان سازوکار حل اختلاف از عواملی است که همکاری‌های آبی را دشوار کرده است. به همین دلیل، مذاکرات سیاسی مقطعی به‌تنهایی نمی‌تواند امنیت آبی کشور را تضمین کند.

نابودی تالاب‌ها هزینه سنگینی بر جای می‌گذارد

ایزدی در تحلیل این وضعیت می‌گوید: وقتی حقابه یک تالاب برای چند سال متوالی تأمین نمی‌شود، فقط سطح آب کاهش پیدا نمی‌کند، بلکه یک سامانه طبیعی به‌تدریج کارکرد خود را از دست می‌دهد. تالاب‌ها در تنظیم رطوبت منطقه، کنترل گردوغبار و حفظ تنوع زیستی نقش دارند و نابودی آنها هزینه‌های سنگینی به سلامت، کشاورزی و اقتصاد محلی تحمیل می‌کند.

او تاکید می‌کند: خشک‌شدن تالاب‌ها می‌تواند بسترهای جدیدی برای انتشار گردوغبار ایجاد کند و ساکنان مناطق اطراف را با بیماری‌های تنفسی، کاهش کیفیت زندگی و محدودیت فعالیت‌های اقتصادی مواجه سازد.

این کارشناس حوزه منابع آبی ادامه می‌دهد: در مناطقی مانند سیستان، آب هیرمند فقط برای مصرف روزمره اهمیت ندارد؛ کشاورزی، دامداری و معیشت خانوارها نیز به آن وابسته است. کاهش جریان آب می‌تواند به بیکاری، مهاجرت اجباری و تضعیف اقتصاد محلی منجر شود.

اگر ایران حتی پس از دریافت حقابه نیز نتواند برداشت‌های بی‌رویه را کنترل کند و آب را به‌درستی به تالاب‌ها برساند، بخش مهمی از بحران همچنان باقی خواهد ماند

پیمان ایزدی می‌گوید: با این حال، نباید تمام مشکلات را به کشورهای همسایه نسبت داد. اگر ایران حتی پس از دریافت حقابه نیز نتواند برداشت‌های بی‌رویه را کنترل کند و آب را به‌درستی به تالاب‌ها برساند، بخش مهمی از بحران همچنان باقی خواهد ماند.

این فعال محیط زیست تأکید می‌کند: افزایش دما، تغییر الگوی بارندگی و تشدید تبخیر، شرایط منابع آب را دشوارتر کرده است و توافق‌های قدیمی بدون سازوکارهای اجرایی و بازنگری متناسب با شرایط اقلیمی جدید، پاسخگوی نیازهای آینده نخواهند بود.

خشک شدن تالاب‌ها علاوه بر خشکسالی حاصل ضعف مدیریت داخلی و ناکارآمدی در دیپلماسی منابع آب مشترک است

ایزدی در پایان می‌گوید: خشک‌شدن تالاب‌های ایران را نمی‌توان فقط به آسمان کم‌باران نسبت داد. بخشی از این بحران حاصل ضعف مدیریت داخلی و بخشی دیگر نتیجه ناکارآمدی در دیپلماسی منابع آب مشترک است. اگر حقابه تالاب‌ها در داخل تأمین نشود و برای رودخانه‌های مرزی نیز توافق‌های پایدار شکل نگیرد، پیامدهای خشکسالی از نابودی زیستگاه‌ها فراتر خواهد رفت و به بحران معیشت، مهاجرت، سلامت عمومی و امنیت زیست‌محیطی تبدیل خواهد شد.