فیلم «بورسیه» به کارگردانی برزو نیک‌نژاد، با حضور زوج جواد عزتی و امیر جعفری، روایتی پرتحرک از کمدی موقعیت و ماجرا‌های یک سرقت پردردسر را به تصویر می‌کشد.
فیلم سینمایی «بورسیه» را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک کمدی تجاری در بازار شلوغ سینمای ایران دید. آنچه این فیلم را از انبوه تولیدات هم‌ژانر جدا می‌کند، نه یک ایده پیچیده یا جسارت فرمی، بلکه تسلط تیم سازنده بر مکانیزم کمدی است. از فیلمنامه و کارگردانی تا بازیگری و تدوین، هر عنصر در جای خود قرار گرفته تا ماشین خنده، بی‌وقفه و روان کار کند. همین ویژگی است که «بورسیه» را به یکی از کمدی‌های نسبتا خوب و تجاری سال‌های اخیر تبدیل می‌کند.
عزتی و جعفری؛ زوجی که ماشین خنده را به حرکت درمی‌آورند
ستون اول «بورسیه» بی‌تردید زوج جواد عزتی و امیر جعفری است. این دو پیش‌تر در «زاپاس» و «اکسیدان» ثابت کرده‌اند که ترکیبشان برای مخاطب جواب می‌دهد. اما در «بورسیه» شیمی میانشان به سطحی از هماهنگی اجرایی رسیده که به فیلم اجازه می‌دهد بدون اتکا به شوخی‌های کلامی صرف، از تفاوت ریتم و تفاوت واکنش این دو موقعیت بسازد.
جواد عزتی علاوه بر بازیگری، مشاور کارگردان نیز بوده است و این تنها یک عنوان تشریفاتی نیست. تسلط او بر زمان‌بندی شوخی در کمدی، در انتخاب مکث‌ها و نگاه‌هایی که پیش از لحظه نهایی یک شوخی و انفجار خنده (Punchline) می‌آیند، مشهود است. جعفری نیز در نقش مکمل، نه به‌عنوان یک تماشاچی، بلکه به‌عنوان دیوار کوبشی عمل می‌کند که واکنش‌هایش، شوخی‌های عزتی را بزرگ‌تر می‌نماید. عباس جمشیدی‌فر و پانته‌آ پناهی‌ها نیز با حضورشان، ترکیب بازیگران را به سطحی از تنوع طنز می‌رسانند که فیلم را از یک دونفره صرف خارج می‌کند.
برزو نیک‌نژاد، پیش از «بورسیه»، کارنامه‌ای قابل‌توجه در کمدی دارد؛ از «لونه زنبور» و «زاپاس» در سینما تا «دودکش»، «دردسر‌های عظیم» و «آفتاب‌پرست» در تلویزیون و نمایش خانگی. این پیشینه در «بورسیه» به یک زبان کارگردانی منسجم ترجمه می‌شود. نیک‌نژاد می‌داند که در کمدی چه چیزی را نشان ندهد و چه چیزی را به‌اندازه نشان دهد. او از اغراق بصری اضافی پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد موقعیت، خودش کار خنده را انجام دهد.
«بورسیه»؛ کمدی سرقت با چاشنی آشوب و غافلگیری
این سبک کارگردانی در سکانس‌های سرقت و تعقیب‌وگریز نیز دیده می‌شود. نیک‌نژاد به‌جای تکیه بر جلوه‌های ویژه یا کات‌های پرشتاب بی‌دلیل، ریتم صحنه را بر اساس منطق موقعیت تنظیم می‌کند. یک نقشه ساده به‌تدریج از کنترل خارج می‌شود و کارگردان، این خارج شدن از کنترل را نه با شلوغی بصری، بلکه با گسترش تدریجی بی‌نظمی در قاب پیش می‌برد.
فیلمنامه «بورسیه» را نیز نیک‌نژاد نوشته است. داستان حول محور آشنا و کارآمد خرده‌درد‌هایی شکل می‌گیرد که به سراغ یک طعمه بزرگ می‌روند. سادگی خط داستان، انتخابی هوشمندانه است؛ چراکه در کمدی، پیچیدگی بیش از حد پیرنگ می‌تواند انرژی خنده را بگیرد. «بورسیه» به‌جای آن، بر موقعیت‌سازی تمرکز می‌کند؛ هر سکانس، تنش کمدی تازه‌ای می‌سازد و آن را تا نقطه انفجار خنده پیش می‌برد.
«بورسیه» از نظر فنی یک تولید خوش‌ساخت است. مدیر فیلمبرداری، محمد عزت‌خواه و تدوینگر، حسین جمشیدی گوهری، هر دو از اعضای تیم «تمساح خونی» هستند و این تداوم تیمی در «بورسیه» به شکل‌گیری یک زبان بصری منسجم منجر شده است. دوربین در سکانس‌های کمدی به‌موقع حرکت می‌کند و در سکانس‌های اکشن به‌اندازه می‌ماند. تدوین نیز به‌ویژه در سکانس‌های واکنش گروهی، ریتم خنده را با کات‌های دقیق کنترل می‌کند.
موسیقی مسعود سخاوت‌دوست نیز نقشی فراتر از پس‌زمینه دارد. او در سکانس‌های تعقیب‌وگریز، با تغییر ناگهانی تمپو به کمدی بصری کمک می‌کند و در لحظه‌های سکوت، با حذف موسیقی اجازه می‌دهد صدای محیط و نفس بازیگر به عنصری کمدی تبدیل شود. این هوشمندی صوتی در کمدی‌های ایرانی کمتر دیده می‌شود.
«بورسیه»؛ کپی «تمساح خونی» یا گامی در تکامل یک فرمول؟
و، اما درباره آنچه بیش از همه درباره «بورسیه» گفته شده، یعنی شباهت به «تمساح خونی». این شباهت انکارناپذیر است؛ هم در فضا و قصه و هم در بازیگران و تیم تولید. اما این شباهت را باید در چارچوب ژانر فهمید، نه کپی. در سینمای جهان، کمدی سرقت یک ژانر جاافتاده با قواعد مشخص است و «بورسیه» نیز در همان قواعد بازی می‌کند. تفاوت اصلی در اجراست.
«بورسیه» به‌جای تقلید صرف، زبان کمدی خود را بر پایه همان فرمول می‌سازد. اگر «تمساح خونی» یک شوک تازه بود، «بورسیه» یک تثبیت است؛ اثبات اینکه آن فرمول می‌تواند به یک محصول سرگرم‌کننده و خوش‌ساخت تبدیل شود.
فیلم سینمایی «بورسیه» ادعای آوانگارد بودن ندارد و نمی‌خواهد هم داشته باشد. آنچه ارائه می‌دهد، کمدی است؛ فیلمنامه‌ای که موقعیت را بر شوخی مقدم می‌داند، کارگردانی که ریتم را می‌شناسد، بازیگرانی که شیمی دارند و تیم فنی‌ای که زبان مشترک را بلد است.
این فیلم نه یک دستاورد هنری بزرگ، بلکه یک دستاورد خوب است؛ اثبات اینکه سرگرمی، وقتی با تسلط ساخته شود، خودش یک هنر است.