مقاله‌ای که سال ۱۹۶۰ در مجله علمی «ساینس» منتشر شد، پیش‌بینی عجیبی داشت: جمعیت انسان‌ها در جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ به بی‌نهایت نزدیک می‌شود و بشر زیر فشار جمعیت از میان می‌رود. این پیش‌بینی بر پایه یک معادله ریاضی شکل گرفته بود که سال‌ها مورد توجه دانشمندان قرار داشت، اما کاهش نرخ زاد و ولد جهانی مسیر آن را تغییر داد.
مقاله‌ای در سال ۱۹۶۰ در مجله ساینس به قلم هاینز فون فورستر و همکارانش هشدار داد که جمعیت انسانی تا جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ [۲۲ آبان ۱۴۰۵] به بی‌نهایت نزدیک خواهد شد، اما روندهای جمعیت‌شناختی بعدی با کاهش شدید نرخ تولد، این پیش‌بینی را نقض کردند.
در سال ۱۹۶۰، مجله ساینس، یکی از معتبرترین نشریات علمی جهان، مقاله‌ای با عنوانی صریح و بی‌پرده منتشر کرد: روز نابودی: جمعه ۱۳ نوامبر سال ۲۰۲۶ میلادی. این مقاله پیش‌بینی می‌کرد که در این تاریخ آینده جمعیت انسانی به بی‌نهایت نزدیک شده و عملا خود را نابود خواهد کرد.
غیرعادی بودن این ادعا باعث شد مقاله توجه گسترده‌ای از سوی عموم مردم جلب کند. اما آن‌چه شگفت‌انگیزتر بود این بود که — چون پژوهش و محاسبات زیربنایی آن معتبر به نظر می‌رسید — توجه جدی و پایداری نیز از سوی جامعه علمی دریافت کرد.
نویسندگان هاینز فون فورستر، استاد اتریشی-آمریکایی و متخصص سایبرنتیک، به همراه دو تن از دانشجویانش، پاتریشیا ام. مورا و لارنس دبلیو. آمیو استدلال کردند که جمعیت‌های انسانی استثنایی هستند و ممکن است فراتر از نرخ رشد نمایی، با نرخی فزاینده و شتابان رشد کنند.
آن‌ها نوشتند: «نتیجه‌های نتیجه نتیجه نتیجه‌های ما از گرسنگی نخواهند مرد، آن‌ها بر اثر فشار جمعیت له خواهند شد.»
این مقاله به طور مرتب استناد می‌شد و پیش‌بینی‌هایش به طرز چشمگیری دقیق به نظر می‌رسیدند تا حدود سال ۱۹۹۳، یعنی نیمه راه تا «روز نابودی» پیش‌بینی‌شده، که جمعیت جهان شروع به عقب افتادن از پیش‌بینی‌ها کرد.
امروزه نرخ جهانی تولد کمی کمتر از نصف نرخ سال ۱۹۶۰ است. امیدواریم همگی صبح روز ۱۳ نوامبر [۲۲ آبان] با یک روز عادی از خواب بیدار شویم. با این حال، این مقاله همچنان نمونه‌ای درخشان از ترکیب علم دقیق با هنر صحنه‌پردازی برای ایجاد تأثیری حیرت‌انگیز باقی مانده است.
توانایی‌های منحصربه‌فرد انسان
اواسط قرن بیستم شاهد نگرانی فزاینده جامعه درباره رشد جمعیت جهان و احتمال منجر شدن آن به کمبود منابع و درگیری‌های ژئوپلیتیکی بود. در پس‌زمینه بسیاری از این نگرانی‌ها، پذیرش ضمنی یا صریح اندیشه مالتوسی نهفته بود؛ این‌که در حالی که جمعیت توانایی رشد نمایی دارد، همواره توسط ظرفیت تأمین غذای خود مهار می‌شود.
با این حال، فون فورستر و همکارانش در مقاله خود استدلال کردند که وقتی صحبت از جمعیت‌ها می‌شود، انسان‌ها ممکن است استثنایی باشند.
با توجه به توانایی ما در برقراری ارتباط و تشکیل «ائتلاف‌ها» که به حل مشکلات کمک می‌کنند، افزایش تراکم جمعیت ممکن است صرفا به معنای فرصت‌های بیشتر برای همکاری باشد، به طوری که اعداد ما نه‌تنها فراتر از نرخ نمایی، بلکه با نرخی فزاینده رشد کند.
سپس آن‌ها از ۲۴ برآورد از جمعیت جهان در طول ۲۰۰۰ سال گذشته استفاده کردند تا نشان دهند که اعداد انسانی درواقع به طور مداوم از انتظارات پیشی گرفته‌اند. همه این‌ها در نثری آرام و علمی و با کمک معادلات ریاضی فشرده ارائه شده بود.
«له شدن تا سرحد مرگ»
فون فورستر و همکارانش سپس این ارقام تاریخی را به آینده تعمیم دادند و محاسبه کردند که به لطف رشد فزاینده، در سال ۲۰۲۶ اعداد ما به بی‌نهایت نزدیک خواهد شد.
خوشبختانه، همان ظرفیت همکاری که در طول تاریخ به توسعه گونه ما کمک کرده بود، اکنون می‌توانست از این فاجعه جلوگیری کند. آن‌ها نتیجه گرفتند که چون بعید است بخواهیم طول عمرمان را کاهش دهیم، باید با هم همکاری کنیم تا نرخ جهانی تولد را به نصف برسانیم.
این انتشار فورا جنجال به پا کرد. گزارش‌هایی در مجله تایم و نیویورک تایمز منتشر شد. این موضوع دستمایه مجموعه‌ای از کمیک‌استریپ‌های «پوگو» شد و بسیاری از مفسران مقاله را صرفا یک شوخی جدی درباره ترس‌های جمعیتی تلقی کردند.
انفجار جمعیت
به جای آن‌که ماجرا فراموش شود، اتفاق جالبی افتاد. وقتی مجله ساینس نامه‌هایی به سردبیر از سوی ریاضی‌دانان و جمعیت‌شناسان منتشر کرد که به کار فون فورستر و همکارانش حمله می‌کردند و آن را «مسخره» و «به‌وضوح پوچ» می‌خواندند نویسندگان با دفاعیات پرشوری پاسخ دادند که بر محاسبات زیربنایی و نتایج آن تأکید مضاعف داشت.
در طول دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰، معادله «روز نابودی» به طور مرتب — معمولا به صورت جدی — در کتاب‌های درسی ژنتیک، بوم‌شناسی و جمعیت‌شناسی استناد می‌شد.
تنها حدود سال ۱۹۹۳ بود که دقت پیش‌بینی‌های فون فورستر و همکارانش شروع به تضعیف کرد.
این معادله در جاهای عجیب‌تری هم ظاهر شد. برای مثال، در یک کمیته پارلمانی کانادا در سال ۱۹۶۳، شاهدی از صنعت شیمیایی به طور برجسته به آن استناد کرد و آن را دلیلی برای ضرورت استفاده از آفت‌کش‌های شیمیایی دانست: برای تغذیه انفجار جمعیت قریب‌الوقوع. در یک پرونده سقط جنین در دیوان عالی ایالات متحده در سال ۱۹۷۱ که مقدمه‌ای بر حکم «رو در برابر وید» بود، از آن به عنوان دلیلی یاد شد که چرا دلیل قانع‌کننده‌ای برای دولت وجود ندارد که افزایش جمعیت را ترجیح دهد.
ایده روز نابودی تا حدی به این دلیل تداوم یافت که پیش‌بینی‌هایش درباره جمعیت‌های آینده بسیار دقیق از آب درآمدند، حداقل برای مدتی. معادله اصلی آن پیش‌بینی‌هایی ارائه داد که در طول دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ بهتر از پیش‌بینی‌های اکثر جمعیت‌شناسان بود.
تنها حدود سال ۱۹۹۳ بود که آن دقت شروع به تضعیف کرد و جمعیت جهانی از پیش‌بینی‌ها عقب افتاد زیرا جهان شروع به انجام کاری کرد که فون فورستر و همکارانش توصیه کرده بودند. امروزه نرخ جهانی تولد کمی کمتر از نصف نرخ سال ۱۹۶۰ است.
علم و صحنه‌پردازی
احتمالا همه ما صبح جمعه ۱۳ نوامبر [۲۲ آبان] «بر اثر فشار جمعیت له‌شده» از خواب بیدار نخواهیم شد. اما قبل از این‌که صرفا از کنارش بگذریم — و خود را برای سناریوی نابودی بعدی آماده کنیم — ارزشش را دارد که بپرسیم از این ماجرا چه درسی می‌توان گرفت.
برای من، درس در نحوه ارائه باورهای‌مان به جهان نهفته است. هاینز فون فورستر در دوره‌ای از زندگی‌اش شعبده‌باز صحنه بود. با وام‌گیری از زبان کلاسیک هنر صحنه‌پردازی، یک توهم مؤثر بر سه بخش استوار است: زمینه‌چینی، چرخش خارق‌العاده، و آشکارسازی نهایی که وضعیت را به حالت عادی بازمی‌گرداند.
مقاله فون فورستر و همکارانش توجه‌ها را جلب کرد زیرا یک مقاله علمی عادی بود که در عنوان و نتیجه‌گیری‌ای خارق‌العاده پیچیده شده بود. اهمیت خود را حفظ کرد زیرا محکم بر پایه پژوهش و استدلال استوار بود.
جلب توجه جهان به یک موضوع جدی از طریق پوچ‌نمایی — این واقعا شعبده‌بازی خوبی است.
منبع: independent