همدان- ایرنا- آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان، مدفن منسوب به یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، از آثار تاریخی و مذهبی شاخص استان همدان است، بنایی آجری با معماری متفاوت که در کنار ارزش تاریخی و معنوی، ظرفیت جذب گردشگران فرهنگی و مذهبی را دارد، اما معرفی محدود این میراث، ضرورت توجه جدی‌تر به توسعه گردشگری مذهبی همدان را برجسته می‌کند.
حیقوق نبی از پیامبران بنی‌اسرائیل است، آرامگاه واقع در تویسرکان بنا بر روایت محلی به این پیامبر منسوب است که همین پیوند میان روایت دینی، تاریخ محلی و معماری کهن، به این اثر جایگاهی ویژه در میراث فرهنگی همدان بخشیده است.
اینجا تاریخ تنها در آجرهای کهنه و خطوط معماری خلاصه نمی‌شود؛ آرامگاه مخاطب را به تامل درباره ماندگاری باورها و نقش مکان‌های مقدس در حافظه جمعی دعوت می‌کند و برای گردشگری که به تاریخ ادیان علاقه دارد، این بنا می‌تواند فرصتی برای آشنایی با بخشی کمتر شناخته‌شده از میراث فرهنگی ایران باشد؛ برای مردم منطقه نیز یادگاری از گذشته‌ای است که در گذر نسل‌ها به امروز رسیده است.
با این همه، پرسش اصلی همچنان باقی است: چرا آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان، با وجود ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی، هنوز آن‌گونه که شایسته است در معرفی مقصدهای گردشگری همدان جایگاه پررنگی ندارد؟ چند مسافر که به همدان سفر می‌کنند، از وجود این اثر آگاه‌اند؟ چند نفر، تویسرکان را تنها با باغ‌های گردو نمی‌شناسند و برای دیدن این بنای تاریخی نیز در برنامه سفر خود زمان در نظر می‌گیرند؟
گردشگری مذهبی همدان؛ ظرفیتی فراتر از جاذبه‌های شناخته‌شده
استان همدان با برخورداری از آرامگاه حیقوق نبی، بقاع متبرکه، مساجد تاریخی و دیگر مکان‌های مرتبط با میراث دینی، ظرفیت متنوعی برای توسعه گردشگری مذهبی دارد و با این حال، در معرفی عمومی این استان، جاذبه‌هایی مانند غار علیصدر، گنجنامه، آرامگاه بوعلی‌سینا و باباطاهر بیشتر در کانون توجه قرار می‌گیرند و بخشی از میراث معنوی استان کمتر دیده می‌شود.
این در حالی است که گردشگری مذهبی به زیارت و حضور در مراسم مناسبتی محدود نیست؛ این حوزه می‌تواند تجربه‌ای از شناخت تاریخ ادیان، معماری مذهبی، آیین‌های محلی و پیوند باورهای دینی با زندگی مردم را در اختیار گردشگران قرار دهد، آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان، امامزاده عبدالله و امامزاده یحیی در همدان و بقاع متبرکه شهرستان‌های نهاوند و ملایر، هر یک می‌توانند بخشی از این روایت گسترده‌تر باشند.
وجود این اماکن به‌تنهایی برای جذب گردشگر کافی نیست، یک جاذبه زمانی به مقصدی شناخته‌شده تبدیل می‌شود که اطلاعات دقیق درباره آن در دسترس باشد، مسیرهای دسترسی به‌روشنی معرفی شوند، خدمات اولیه فراهم باشد و روایت مستندی از تاریخ و اهمیت آن ارائه شود، در غیر این صورت، حتی یک اثر ارزشمند نیز ممکن است در محدوده شناخت مردم محلی باقی بماند و از ظرفیت جذب مخاطبان تازه محروم شود.
آرامگاه حیقوق نبی؛ محور توسعه گردشگری مذهبی تویسرکان
آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان، نمونه‌ای از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند روایت گردشگری همدان را کامل‌تر کند و این استان علاوه بر جاذبه‌های طبیعی و تاریخی شناخته‌شده، میراثی معنوی دارد که معرفی آن می‌تواند به جذب گردشگران فرهنگی و مذهبی، افزایش مدت اقامت مسافران و رونق کسب‌وکارهای محلی کمک کند.
آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل این ظرفیت‌های پراکنده به یک برنامه منسجم است؛ برنامه‌ای که در آن حفاظت از میراث، معرفی حرفه‌ای، دسترسی مناسب و همکاری دستگاه‌های مسوول در کنار یکدیگر قرار گیرند.
آرامگاه حیقوق نبی تنها یک بنای تاریخی در تویسرکان نیست؛ فرصتی برای بازشناسی بخشی از هویت معنوی همدان است و استانی که می‌خواهد مقصدی کامل برای گردشگران باشد، باید در کنار معرفی جاذبه‌های مشهور خود، روایت مکان‌های مقدس و میراث کمتر شناخته‌شده‌اش را نیز جدی بگیرد و توسعه گردشگری مذهبی همدان از همین نقطه آغاز می‌شود، از دیدن دوباره داشته‌هایی که سال‌ها در کنار ما بوده‌اند، اما هنوز به اندازه ظرفیتشان معرفی نشده‌اند.
جایگاه تاریخی و معماری آرامگاه حیقوق نبی(ع)
آرامگاه حیقوق نبی(ع) بنایی قدیمی بازمانده از عصر سلجوقی با معماری مخروطی در آغوش تویسرکان آرمیده و به عنوان نماد گردشگری مذهبی در غرب کشور هر سال گردشگران بسیاری را به سمت خود جذب می‌کند، ساختمان آرامگاه دارای بدنه هشت‌ضلعی و گنبد دوپوش است که به دلیل نوع مهندسی، در برابر عوامل طبیعی همچون زلزله و طوفان مقاوم بوده و بیش از ۹۰۰ سال استواری خود را حفظ کرده است.
حضرت حیقوق نبی(ع) از پیامبران بنی‌اسرائیل است که پس از فتح بابل توسط کوروش کبیر به تویسرکان عزیمت کرد و برخی مورخان نام او را به معنای «در آغوش کشیده شده» می‌دانند، اهمیت معنوی این بنا زمانی دوچندان شد که در سال ۱۳۷۲ و در پی اقدام سارقان اشیای تاریخی، پیکر مطهر این نبی الهی پس از ۲۶۰۰ سال به طور معجزه‌آسایی سالم نمایان گشت که سندی بر اصالت این مکان مقدس است.
حیقوق نبی(ع) به عنوان یکی از پیامبران بنی اسرائیل در آموزه های مقدس خود به ظهور حضرت محمد(ص) در آخرالزمان مژده داده و در بخشی از سخنان خود آسمان را سرشار از نور تسبیح پیامبر آخرالزمان و امت وی می‌داند و این در حالی است که در بعضی منابع آمده حضرت امام رضا(ع) نیز در ضمن مباحثه علمی با یکی از بزرگان دین یهود یعنی "راس الجالوت" به سخنان حیقوق نبی(ع) در مورد مژده ظهور پیامبر آخرالزمان حضرت محمد(ص) اشاره کرده و با این استدلال حجت را بر وی تمام کرد؛ همچنین نام حضرت حیقوق نبی(ع) در کتاب مشهور مفاتیح الجنان در اعمال مخصوص ام داوود در نیمه ماه رجب نیز آمده است.
معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان با بیان اینکه آرامگاه حیقوق نبی(ع) به عنوان یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی غرب کشور دارای اهمیت است، گفت: ارزیابی‌های تخصصی نشان می‌دهد که هیچ‌گونه آسیبی به لایه‌های باستانی این اثر پس از عملیات نرده کشی وارد نشده است.
وی خاطرنشان کرد: وضعیت حفاری‌های صورت‌گرفته در محدوده پیرامونی آرامگاه و احتمال تاثیر آن بر لایه‌ها و شواهد تاریخی احتمالی نیز در جریان این بررسی به طور دقیق مورد ارزیابی کارشناسی قرار گرفت.
وی افزود: براساس بررسی‌های میدانی انجام‌شده، عملیات حفاری صورت‌گرفته و جانمایی پایه‌های نرده در محدوده مورد نظر، هیچ‌گونه آسیبی به لایه‌های تاریخی وارد نکرده و روند اجرای طرح از منظر ملاحظات حفاظتی، مورد تایید کارشناسان قرار گرفت.
حیدری با تاکید بر اهمیت این بنای مذهبی و تاریخی افزود: آرامگاه حیقوق نبی(ع) از بناهای تاریخی شاخص شهرستان تویسرکان است و حفاظت از عرصه و حریم آن و رعایت ضوابط میراث‌فرهنگی در اجرای طرح‌های عمرانی پیرامون این بنا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی افزود: این اداره‌کل ضمن فراهم کردن زمینه اجرای طرح‌های مورد نیاز، حفاظت از ارزش‌های تاریخی و فرهنگی این آثار به شکل مطلوب را در اولویت قرار داده و بر ضرورت هماهنگی و نظارت کارشناسی بر اجرای طرح‌های عمرانی در مجاورت آثار تاریخی تاکید دارد.
تاکید امام جمعه همدان بر تبدیل بارگاه حیقوق نبی (ع) به قطب جذب معنوی و فرهنگی
نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه همدان گفت: بارگاه حیقوق نبی(ع) در تویسرکان فراتر از یک سایت زیارتی، یک سرمایه هویت‌بخش برای منطقه است که باید با نگاهی جامع به عنوان قطب جذب معنوی و فرهنگی توسعه یابد.
آیت الله حبیب الله شعبانی موثقی در شورای فرهنگ عمومی استان همدان با اشاره به چالش‌های موجود در مدیریت این بارگاه، اظهار کرد: از طرح‌های کوتاه‌مدت و اجرایی برای رفع دغدغه‌های مردم و حفظ نظم برای ساماندهی به بارگاه پیامبر خدا استفاده شود.
امام جمعه همدان با ابراز نگرانی از برخی رفتارهای ناهنجار در نزدیکی مرقد پیامبر (ع)، بر لزوم حفظ حرمت و شئونات اسلامی در فضاهای عمومی تاکید کرد و گفت: خانواده‌های ایرانی که برای استراحت و زیارت به این مکان‌ها می‌آیند، انتظار دارند با فضایی متناسب با شان پیامبران و ارزش‌های اسلامی مواجه شوند و حضور با رفتارهای نامناسب در این فضاها، شان خانواده‌های ایرانی و جایگاه پیامبران را خدشه‌دار می‌کند.
وی با این پرسش که چگونه می‌توان فضای عمومی را برای خانواده‌ها امن کرد، خواستار اقدام سریع تمامی دستگاه‌های مرتبط از جمله دادستانی، نیروهای انتظامی و شهرداری‌ها برای نظارت و مدیریت صحیح رفتارها در این اماکن شد.
آیت الله شعبانی موثقی از ضرورت ایجاد تفکیک مشخص برای سایت‌های میراثی سخن گفت و افزود: یکی از چالش‌ها، تداخل وظایف در بحث مجوزهای ساخت و ساز است و باید اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری در کنار سایر نهادها، برای ایجاد حصارکشی و مشخص کردن ورودی‌های رسمی بارگاه همکاری کند تا از ورود نامنظم جلوگیری شود.
وی ادامه داد: با همکاری شهرداری و سازمان اوقاف، اقداماتی نظیر حصارکشی محدود، ایجاد ورودی‌های مشخص و استقرار خادمان برای هدایت زائران، در دستور کار قرار گیرد.
امام جمعه همدان همچنین با انتقاد از برخی رفتارهای غیرمتناسب مانند ورود حیوانات به نزدیکی مرقد پیامبر، بر ضرورت رعایت پروتکل‌های بهداشتی و اخلاقی در این حوزه تاکید کرد و گفت: توسعه بارگاه حیقوق نبی نه فقط به عنوان یک پروژه محلی، بلکه به عنوان یک پروژه پیشران فرهنگی در سطح استان نگاه شود.
وی تاکید کرد: با حمایت ویژه استاندار، می‌توان تویسرکان را به الگویی از توسعه متوازن بر پایه معنویت تبدیل کرد که علاوه بر ارتقای معنوی، منجر به رونق اقتصادی، حمایت از صنایع دستی و بهبود زیرساخت‌های شهری شود.