قاسمعلی فراست گفت: من در کتاب «نخل‌های بی‌سر»، این حادثه و آن وصیت را به گونه‌ای روایت کردم که دو سوم مالم صرف بازسازی خرمشهر شود. هدفم این بود که نشان دهم خرمشهر، میهن و وطن ماست و باید تمام دارایی ما وقف مادر وطن شود. در واقع، یک سوم آن سهم مادر واقعی آقای نورانی بود و دو سوم سهم "مادر میهن"؛ میهنی که برای ما همچون زایشگاه و پرورشگاه است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، چهل‌وهفتمین نشست اندیشکده ادبیات پایداری با عنوان «روانشناسی شخصیت‌ها در رمان نخل‌های بی‌سر» با حضور محسن کریمی راهجردی، روانکاو و منتقد ادبی همراه با قاسمعلی فراست، نویسنده اثر و سردار حاج محمد نورانی، از یاران شهید محمد جهان‌آرا شنبه ۲۳ آبان ماه برگزار شد.
قاسمعلی فراست درباره جزئیات رمان «نخل‌های بی‌سر» گفت: باید داستان را کشف کرد؛ آنچه شما درباره جنگ می‌شنوید با آنچه در میدان نبرد مشاهده می‌کنید، متفاوت است. شنیدن با دیدن و حس کردن تفاوت بسیار زیادی دارد. به همین دلیل من به آنجا رفتم. پس از آن که کتاب را تمام کردم، برادر اولم شهید شد. پس از چهل روز دوباره سراغ کتاب رفتم و به مدیر نشر انجمن کتاب دادم اگر اشتباه نکنم آقای مجمع. بعد از مدتی خواستم نسخه دیگری از کتاب را به او بدهم. او گفت: چون کتاب برای چاپ آماده شده و اگر دوباره بازنویسی شود، ناشر گفتند که این بار باید حق‌الزحمه را به‌طور کامل پرداخت کنید؛ پاسخ دادم که حتماً پرداخت می‌کنم. او پرسید که چرا می‌خواهم دوباره کتاب را بازنویسی کنم؟ گفتم: چون برادر دومم هم شهید شده است! ناشر گفت: نمیخواهد حق الزحمه را پرداخت کنی. اما من اصرار کردم که خودمم حق الزحمه را پرداخت می‌کنم.
او افزود: آن بازنگری‌ها و تجربه‌ای که از حضور در خرمشهر و میدان جنگ داشتم، باعث شد در من چیزی شکل بگیرد که ناشی از سه مرحله حاصل بود؛ مرحله اول، شنیدن داستان از زبان ناصر عالیشاه بود؛ مرحله دوم، دیدن و مشاهده از نزدیک فداکاری‌ها و وقایع در خرمشهر بود؛ مرحله سوم، تجربه شخصی شهادت برادر بود. به نظر من، این مرحله سوم، تجربه‌ای بسیار متعالی بود. همین سه مرحله باعث شد که کتاب «نخل‌های بی‌سر» شکل بگیرد.
محسن کریمی راهجردی، منتقد و دبیر برنامه گفت: من همچنان در انتظار پاسخ به این پرسش هستم که تفاوت شما با دیگران در چه بود؟ دیگران در معرض روایت، واقعه و خبر قرار می‌گیرند اما دست به قلم نمی‌برند.
فراست در پاسخ این پرسش بیان کرد: اگر بخواهم از منظر خود بسیار خلاصه بگویم، ما با خبرها در دو یا سه حالت روبرو هستیم؛ یا خبر را می‌شنویم و از خود می‌پرسیم که با این خبر چه می‌توانیم بکنیم؛ آیا این خبر می‌تواند احساسات من را برانگیزد و انگیزه‌ای برای نوشتن، سرودن شعر، نقاشی یا هر کار خلاقانه دیگری ایجاد کند یا خیر؟ در بسیاری از موارد، ممکن است در مرحله دوم، واقعاً احساس شود که خبر نتوانسته بر جان و دل ما اثر بگذارد. اگر موضوعی با دل نویسنده هم‌سو نباشد و از اعماق وجودش برنیاید، به باور من ماندگاری نخواهد داشت. آن مرحله سوم که در آن، مشاهده و شنیدن به دل می‌نشیند، نویسنده را وادار می‌کند که یا آن را بنویسد یا اجازه ندهد که شب آرام بخوابد؛ این اتفاق بارها برای من رخ داده است که نیمه‌شب از خواب برخاسته‌ام و چراغ را روشن کرده‌ام و مشغول نوشتن شدم.
در ادامه از سردار نورانی درخواست شد تا از تجربیات خود در خرمشهر روزهای آغاز دفاع مقدس سخن بگوید. از او خواسته شد تا با توجه به حضورش در جریان انقلاب و تقابل نیروهای صدامی در نزدیکی مرز، ماجرای آغاز جنگ و نخستین ملاقات با نویسنده نخل‌های بی‌سر را روایت کنند؛ چرا که ایشان یکی از قهرمانان این داستان هستند و نکات روان‌شناختی بسیار مهمی درباره حضور شما در رمان مطرح شده که قابل تامل است.
نورانی گفت: ما پنج برادر بودیم که در دوران انقلاب و جنگ حضور داشتیم؛ اما خداوند ما را به سختی آزمود و کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین برادرم را تقدیم انقلاب کردیم. در آن روزها، کسانی که ایستادگی کردند، لزوماً افراد خاص یا متفاوت نبودند؛ برخلاف تصور که گمان می‌رود مقاومت تنها از سوی تیپ‌های خاص یا افرادی که با ظاهر متفاوت بوده اما نه، در دفاع از شهر مردم عادی انجام شد، در جنگ، همه یکپارچه در میدان بودند. در واقع، اکثر جوانانی که ایستادگی کردند، از همین جنس بودند. ما در اوایل جنگ، شاهد دو نوع پایداری در مقاومت خرمشهر بودیم.
این مقام نظامی بیان کرد: آن روزها، مقاومت نه یک حرکت نمایشی، بلکه یک همبستگی عمیق و همگانی بود که در میان مردم عادی جریان داشت. برخی از رزمندگان آن زمان معتقدند که مقاومت در جهان از خرمشهر آغاز شد؛ هرچند ممکن است این ادعا به نظر برخی مبالغه‌آمیز یا نمایشی برسد، اما دور از حقیقت نیست. نخستین مقاومت مستقیمی که در برابر یک لشکر تمام‌زرهی و مجهز قرار گرفت، در برابر نیروهای صدام بود که هدفشان تصرف خرمشهر در عرض چند روز بود. اما آنچه رخ داد، ۴۵ روز مقاومت بود؛ ۳۶ روز که تانک‌های آنها در گل‌های شلمچه و کوچه پس‌کوچه‌های خرمشهر زمین‌گیر شدند. سه بار لشکریان زرهی عراق با تمام قوا به داخل شهر حمله کردند، اما توسط همان جوانان ساده‌ای که پیش‌تر از آنها یاد کردم، دفع شدند. جنازه‌های نیروهای بعث و تانک‌های سوخت‌رفته آنها در کف خیابان‌ها رها شد و آنها ناچار به عقب‌نشینی شدند. پس از آن، حتی گارد ویژه صدام نیز با شکست مواجه شد. ما معتقدیم که مقاومت از خرمشهر آغاز شد؛ نه صرفاً به معنای یک نبرد نظامی، بلکه فرهنگ و الگوی مقاومت از اینجا به ایران و سپس از لبنان به کشورهای عربی منتقل شد و امروز می‌بینیم که مقاومت در جهان جایگاه خود را یافته و صدای آن از کشورهای مختلف شنیده می‌شود. همان‌گونه که علی شریعتی می‌گوید آنان که رفتند کار حسینی کردند و آنها که ماندند کاری زینبی کردند.
نورانی گفت: من هنگام مطالعه کتاب رمان «نخل‌های بی‌سر»، متوجه شدم که او از زوایای بسیار زیبا و مهمی به وقایع نگریسته است؛ زوایایی که ما در زمان وقوع، قادر به دیدن‌شان نبودیم. این قدرت یک نویسنده است که بتواند آنچه را که شما در میانه انجامش هستید، به کلمات درآورد و برایتان بنویسد. این اثری بسیار قوی، مانا و ماندگار در ادبیات کشور ماست؛ چرا که شخصیت‌های کتاب، حاصل خیال‌پردازی نیستند، بلکه انسان‌هایی واقعی هستند که با ما زندگی می‌کردند. به نظرم فراست کاری بس زینبی با قلم، فکر و احساس خود، از این فرهنگ پاسداری کرده است.
محسن کریمی راهجردی در ادامه افزود: در بخشی از کتاب، از شما نقل‌قول شده است که پشت بیسیم، وصیت کردید: «دو ثلث از املاک را برای بازسازی خرمشهر به مادرم بدهید.» اگر از منظر روانشناسی، از نظریه "همانندسازی" (Identification) فروید صحبت کنیم، می‌توان گفت که شما در مواجهه با جهان واقعی و وقایع تلخ، خود را با "مادر" و در عین حال با "مادر میهن" هم‌سو کردید. این وصیت، نشان‌دهنده آن است که در آن لحظات دشوار، هویت شما با هویت میهن و مادران‌تان گره خورده و این همان تجلی عمیق هویت ملی در اوج مقاومت است.
سردار نورانی در ادامه روایت خود بیان کرد: واقعیت این بود که در جریان حملات عراق، نیروهای دشمن به مرکز شهر و مناطق اطراف نفوذ می‌کردند و ما آنها را پس می‌زدیم. یک روز، محمد جهان‌آرا به من خبر داد که باید سریعاً خود را به میدان راه آهن برسانم؛ زیرا عراقی‌ها از آن طریق وارد خیابان مولوی و سپس به فضای شهر نفوذ کرده بودند. ما با وانت خودمان را به میدان رساندیم. در آن لحظات سخت، برخی نیروها در گمرک خرمشهر عقب نشسته بودند، برخی در میدان مستقر بودند و گروهی دیگر از رزمندگان در مسجدی در همان حوالی محاصره شده بودند. ما به هر نحو ممکن خودمان را به میدان رساندیم و درگیری شدیدی آغاز شد. دشمن در میدان مستقر شده بود و ما در مقابل آنها قرار گرفتیم. فشار تانک‌ها چنان بود که وقتی روی آسفالت حرکت می‌کردند، زمین می‌لرزید و دل‌های ما جوانان بیست و یک، دو و سه ساله نیز همراه با آن آسفالت می‌لرزید. در آن لحظه، دیگر امیدی به زنده ماندن نبود.
او افزود: از آن‌جایی که دشمن مقر فرماندهی خود را نیز در همان‌جا مستقر کرده بود، رزمندگان شروع به وصیت کردند. هر کس طلبش را به پدر یا مادرش می‌سپرد و از اطرافیانش حلالیت می‌طلبید؛ چرا که امیدی به بقا نبود. اما ناگهان تانک‌ها با تکبیر ما عقب‌نشینی کردند. یکی از تانک‌ها به دیواری برخورد کرد و متوقف شد؛ در همین لحظه، فرمانده گردان زرهی عراق از تانک پیاده شد و پا به فرار گذاشت و رزمندگان به دنبال او دویدند.
فراست در واکنش به این روایت گفت: من در کتاب «نخل‌های بی‌سر»، این حادثه و آن وصیت را به گونه‌ای روایت کردم که دو سوم مالم صرف بازسازی خرمشهر شود. هدفم این بود که نشان دهم خرمشهر، میهن و وطن ماست و باید تمام دارایی ما وقف مادر وطن شود. در واقع، یک سوم آن سهم مادر واقعی آقای نورانی بود و دو سوم سهم مادر میهن؛ میهنی که برای ما همچون زایشگاه و پرورشگاه است. تلاش کردم از این تمثیل استفاده کنم و امیدوارم که توانسته باشم این مفهوم را به‌درستی منتقل کنم.
نورانی گفت: محمد جهان‌آرا از رزمندگانی بود که پیش از انقلاب در خرمشهر، در قالب گروه "حزب‌الله"، با خون خود پیمان بسته بودند که تا آخرین لحظه زندگی در مبارزه برای برقراری حکومت اسلامی ایستادگی کنند. او و خانواده‌اش با حوادث بسیاری روبرو شدند؛ حتی برادرش در مقاطع مختلف گرفتار و زندانی شد. شخصیت او برای من بسیار باورکردنی و تأثیرگذار بود؛ حتی دیشب در خواب، او را با لبخندی آرام دیدم. محمد برای من مصداق این بیت شعر قیصر است؛ (دلی سربلند و سری سر به زیر / از این دست عمری به سر برده‌ایم) است؛ هرگاه با او سخن می‌گفتم، آرامشی عمیق و طمانیته‌ای در او می‌دیدم. او هرگز عصبی نمی‌شد و شخصیتی بسیار مهربان، با چهره‌ای زیبا و رفتاری شجاع و دلیر داشت. با گذشت سال‌ها، او همچنان برای من یک الگوی شخصیتی بی‌بدیل است.
فراست در ادامه، درباره چگونگی بازنمایی این شخصیت‌ها در داستان گفت: نسخه اولیه نوشته من، صرفاً بر پایه شنیده‌ها بود. اما پس از آن، با رزمندگان از نزدیک آشنا شدم و شاهد رفتارهای آنها بودم؛ از جمله آن خودگذشتگی‌های بی‌همتا که در آن افراد، جان خود را دو دستی تقدیم کشور می‌کردند. برای نمونه، حتی در میان رزمندگانی که بیمار بودند، روحیه ایستادگی موج می‌زد؛ تجربه‌ای که وقتی از نزدیک آن را مشاهده کردم، دیدگاهم تغییر کرد.
او در مورد تأثیر این داستان‌ها بر مخاطب با تأمل پاسخ داد: این ماجرا همواره ما را درگیر کرده است. گاهی با گریه و گاهی با لبخند، با این شخصیت‌ها و برکات خون شهدا مواجه می‌شویم. در مورد شکل‌گیری این شخصیت‌ها در داستان باید بگویم که ابتدا آنها را از طریق روایت‌ها و شنیده‌ها به رشته تحریر درآوردم، اما پس از آشنایی نزدیک با رزمندگان و مشاهده از نزدیکِ فداکاری‌هایشان، توانستم آن عمقِ خودگذشتگی را در داستان بازسازی کنم.
محسن کریمی راهجردی در پاسخ به پرسش درباره کارکرد ادبیات بیان کرد: یکی از وظایف بنیادین ادبیات، انتقال آگاهی و آموزش (در معنای موسع آن) است. علاوه بر سرگرمی، ادبیات می‌تواند خاطرات شخصی را به حافظه و خاطرات جمعی تبدیل کند؛ پدیده‌ای که در سراسر جهان دیده می‌شود. برای نمونه، در فنلاند، در جریان جنگ جهانی اول (جنگ زمستان) صد و ده روز با تهاجم پروس (آلمان آن زمان) روبرو بودند، پس از آن دوران، پژوهشگاه‌ها و اندیشکده‌هایی شکل گرفت که وظیفه حفظ آن مقاومت و تبدیل خاطرات آن دوران به میراث جمعی را بر عهده داشتند.
فراست در ادامه، درباره چگونگی به‌کارگیری سازوکارهای نویسندگی برای این هدف، اظهار کرد: در نوشتن کتاب، تلاش کردم تا خاطرات را از حالت شخصی خارج کرده و به حافظه جمعی تبدیل کنم. تمام شخصیت‌هایی که در کتاب «نخل‌های بی‌سر» به رشته تحریر درآمده‌اند، با آگاهی انتخاب شده‌اند. من کوشیدم تا این شخصیت‌ها نه به صورت گذرا، بلکه در قالب نقش‌های مینیاتوری و در جایگاه اصلی خود قرار بگیرند تا بتوانند نقش خود را در روایت ایفا کنند.
او افزود: به عنوان نمونه، می‌توان به شخصیت جوان و خردسال، بهنام محمدی، اشاره کرد. سن و سال او چنان کم بود که با دیدن او، این پرسش در ذهن نقش می‌بست که چرا چنین کودکی در میدان نبرد حضور یافته است؛ اما او با چنان عشق و فداکاری می‌ایستد که گویی برخلاف سن واقعی‌اش، از نظر عقلی و بلوغ روانی، بسیار فراتر از سال‌های زندگی‌اش بود. به باور من، این نوع تجلیِ فداکاری باعث می‌شود ادبیات جنگ غنای بیشتری پیدا کند و همچنین باعث شود آن دسته از افراد، با هم‌افزایی و همبستگی، در نبرد پیروز شوند.