سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - احمدرضا حجارزاده؛ در سال ۱۳۵۶ بازیگری به سینمای ایران معرفی شد که گرچه پس از آن هنرش را فقط در دو فیلم سینمایی دیگر و یک مجموعه تلویزیونی به نمایش گذاشت و سپس برای همیشه کشور را ترک کرد، ولی امروز نام او به یکی از مهم‌ترین و بهترین آثار سینمای ایران، فیلم «نقطه‌ی ضعف»، پیوند خورده است. او «حسین پرورش» بود. هنرمند یگانه‌ای که روز ۱۹ آبان‌ماه سال جاری، دور از وطن و در آمریکا درگذشت.
حسین پرورش، که با نام پرویز پرورش نیز شناخته می‌شد، متولد تهران بود. او از ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۱، دوره عمومی تئاتر را در یکی از دانشگاه‌های آمریکا گذراند و سپس دوره دوساله دانشگاهی را در همین زمینه طی کرد.
از سال ۴۴ تا ۵۰، در استودیوهای فیلمسازی آمریکا، کار عملی بازیگری را آغاز کرد و کمی پس از شروعِ فراگیری، در کلاس‌های آن استودیو به آموزش این فن پرداخت. طی همین دوره، نقش‌های کوتاهی در شش قسمت از شش مجموعه تلویزیونی بازی کرد.
پس از بازگشت به ایران، از سال ۱۳۵۲ به تدریس بازیگری در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای دراماتیک پرداخت و در این مدت، فقط در چند نمایش تلویزیونی ایفای نقش کرد.
او همچنین از اعضای کانون تئاتر کاخ جوانان غربی بود که در جشنواره‌های تئاتر که هرساله در فرح‌آباد ساری برگزار می‌شد، آثاری اجرا می‌کرد. آخرین نمایشی که او در فرهنگسرای بهمن کارگردانی کرد،«قصه‌ی پنهان ماه» نوشته زنده‌یاد استاد بهرام بیضایی بود.
فیلم سینمایی «کلاغ» (۱۳۵۶) اثر بهرام بیضایی، نخستین حضور پرورش مقابل دوربین سینما بود و با فیلم‌های آفتاب‌نشین‌ها (مهدی صباغ‌زاده/۱۳۶۰) و نقطه ضعف (محمدرضا اعلامی/۱۳۶۲) و مجموعه‌ی تلویزیونی اشک تمساح (احمد نجیب‌زاده) بازیگری را ادامه داد.
او نخستین برنده‌ی سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد در جشنواره فیلم فجر (۱۳۶۲) برای بازی در فیلم «نقطه‌ی ضعف» و در دومین دوره این جشنواره بود و پس از این دستاورد، با وجود پیشنهادهای فراوان هرگز به سینما بازنگشت. پرورش تا ۱۳۶۱، سرپرست بخش تئاتر دانشکده هنرهای زیبا بود و چند سال بعد، ایران را به مقصد کالیفرنیا برای همیشه ترک کرد.
او در سال‌های پایانی زندگی، اشعار زیبایی به زبان انگلیسی می‌سرود و علاوه بر نگارش و انتشار کتاب خاطراتش، مترجم نمایش‌نامه‌های نویسندگان مطرحی مانند ادوارد آلبی، آرتور میلر، هارولد پینتر و کارلو گولدونی بود. پرورش نمایش‌نامه «داستان باغ‌وحش» را به درخواست بیضایی ـ مدیر وقت دپارتمان هنرهای نمایشی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران ـ به منظور تامین منابعی جهت تدریس با اجرای دانشجویی به فارسی برگرداند.
برخی از کتاب‌های ترجمه و منتشرشده او عبارتند از چهار دهه (بمبر گسکوین/ فصل‌هایی از کتاب «تئاتر قرن بیستم»)، بازداشتگاه (گریزلدا گامبارو)، همه‌ی پسران من (آرتور میلر)، فاسق (هارولد پینتر) و داستان باغ‌وحش (ادوارد آلبی).
به دنبال درگذشت این هنرمند ارزشمند ایرانی، مروری بر کتاب «نقطه ضعف» نوشته «آنتونیس ساماراکیس» و اقتباس سینمایی آن ساخته زنده‌یاد «محمدرضا اعلامی» داشته‌ایم.
وفاداری به متن، خلاقیت در ساختار
سینمای ایران مملو از فیلم‌های مهجور و قدرنادیده‌ای است که با وجود گذشت سال‌ها از تولیدشان، هنوز می‌توان به عنوان آثاری تحسین‌برانگیز از آن‌ها یاد کرد. یکی از جاودانه‌ترین نمونه‌ها، فیلم «نقطه ضعف» نخستین تجربه کارگردانی محمدرضا اعلامی است.
این فیلم که بر اساس رمان درخشان آنتونیس ساماراکیس، نویسنده مشهور یونانی تولید شده، از آثار جسورانه و متفاوت سینمای ایران است که به دلیل مضمون انسانی و سیاسی خود، همچنان ظرفیت ارتباط با نسل‌های مختلف و موقعیت‌های تاریخی گوناگون را دارد.
جالب این‌که در سال‌های پس از تولید «نقطه ضعف» تا امروز، هرگز فیلمی مانند آن ساخته و اکران نشد. این فیلم جزو معدود آثار جاده‌ای سینماست که داستانش را با فضایی رئالیستی آغاز می‌کند و به فرمی سوررئال و فلسفی می‌رسد.
آنتونیس ساماراکیس رمان «اشتباه» را ـ که در ایران با نام «نقطه ضعف» ترجمه و منتشر شده ـ در سال ۱۹۶۵ چاپ کرد. این کتاب، دو جایزه ادبی گروه «دوازده» یونان را در سال ۱۹۶۶ و جایزه بزرگ ادبیات پلیسی بهترین رمان خارجی را از طرف هیات داوران فرانسه در سال ۱۹۷۰ به دست آورد.
اغلب کتاب‌های ساماراکیس، در فضاسازی و فرم روایت، به فیلم‌نامه‌های آماده شباهت دارند، از این‌رو بسیاری از آن‌ها در دنیا به فیلم سینمایی تبدیل شده‌اند. از مهم‌ترین آثار این نویسنده می‌توان به «داستان جنگ»، «جنگل»، «امتناع می‌کنم» و «زنگ خطر» اشاره کرد.
گرچه او برنده «جایزه بزرگ ملی رمان» برای مجموعه‌آثارش بود و کتاب‌هایش تاکنون به بیش از بیست زبان دنیا ترجمه شده‌اند اما غالباً با «نقطه ضعف» در ادبیات جهان شناخته می‌شود که شاید یکی از ستایش‌شده‌ترین رمان‌های اوست.
محمدرضا اعلامی در برداشت سینمایی خود از این اثر ادبی، بیش‌ترین وفاداری را به متن ساماراکیس داشته است. هرچند در قیاس کتاب و فیلم، بی‌اغراق باید رمان را چند گام پیش‌تر از اثر سینمایی دانست، ولی فیلم اعلامی نیز جذابیت‌های خاص خود را دارد، چنان که حتی تماشاگران امروز با روایت نفس‌گیر و تعلیق‌های مهیج آن به وجد می‌آیند.
این رمان چند راوی دارد که هر کدام با دید و ذهنیت خود ماجرا را پیش می‌برند. در زمان و مکان نامعلومی، مردی، که او را در طول داستان و فیلم به نام «مسافر» می‌شناسیم، هنگام صرف نوشیدنی در یک کافه توسط ماموران رژیم بازداشت می‌شود.
گرچه هرگز اشاره‌ای به جرم و دلیل دستگیری‌اش نمی‌شود، ولی از نحوه‌ی برخورد و گفت‌وگوهای او و ماموران، می‌توان به فعالیت سیاسی‌اش پی برد، بخصوص که در میانه داستان رییس عملیات طی بازجویی از مسافر و در پاسخ به ادعای بی‌گناهی او و این‌که «به سیاست کاری ندارد»، برمی‌آشوبد و تاکید می‌کند:«من گناهکار نیستم به هیچ‌وجه معنی‌اش این نیست که من بی‌گناهم. این کافی نیست که شما کاری به سیاست نداشته باشید. این آدم‌هایی که کاری به سیاست ندارند نیستند که از رژیم حمایت می‌کنند، بلکه آن‌هایی از رژیم حمایت می‌کنند که به نفع آن گام برمی‌دارند.» (صص ۱۵۶ ـ ۱۵۸) و هنگامی که در ادامه فلسفه سازمان را به او یادآور می‌شود، خواننده یقین پیدا می‌کند با یک فرد سیاسی مواجه است:«فلسفه‌ی سازمانِ ویژه، ساده و محکم است: آن‌کس که با من نیست، ضد من است».
آغاز سفری بی‌پایان
داستان با سفر کوتاه و بی‌پایان مسافر و دو مامور همراهش به سمت دفتر مرکزی سازمان ویژه در پایتخت آغاز می‌شود. در طول سفر، مامور تحقیق طبق نقشه سازمان و برای جلب اعتماد، رفاقتی نمایشی را با مسافر آغاز می‌کند اما چنان در نقش رفیقِ امینِ او غرق می‌شود که احساسات انسانی و اخلاقی‌اش به وظیفه ملی و سازمانی‌اش خیانت می‌کند تا در نهایت خود را قربانی زندانی و خاطرات یک‌روزه‌شان کند.
در واقع نقشه ظاهراً بی‌نقطه ضعف سازمان، نطفه رفاقت و پیوند شخصیت‌های ضد یکدیگر می‌شوند. از مهم‌ترین ویژگی‌های رمان ساماراکیس همین تقابل انسانیت و ساز و کارهای تمامیت‌خواه است. او در معرفی اثرش، بر پیروزی عامل انسانی و هم‌بستگی بر ماشین سرکوب تاکید کرده است.
با این‌حال، مخاطب کتاب جزییات وقایع میان سه شخصیت اصلی و سازمان را طی رفت‌وبرگشت‌های زمانی به گذشته و آینده در روند داستان می‌خواند. نویسنده با ترکیبی از خفقان، ترس، طنز، درام و معما، فضایی سرشار از تعلیق و غافلگیری در اثر خود پدید آورده است.
جالب آن‌که با وجود چندصدایی‌بودن روایت در رمان، نوشتار راحت و روان آنتونیس ساماراکیس به هیچ‌وجه سخت و آزارنده نیست، بلکه خوشخوان، ساده و قابل فهم است، و البته در این خوش‌خوانی کتاب، ترجمه خوب مرحوم مرتضی کلانتریان بی‌تاثیر نیست.
هیچ‌کدام از شخصیت‌های داستان نام و هویت مشخصی ندارند و هر کدام با عناوینی مانند مسافر، مامور تحقیق و مربی شناخته می‌شوند. به همین خاطر فیلم محمدرضا اعلامی نیز شباهت فراوانی به رمان دارد.
او علاوه بر وفاداری به خط اصلی داستان، فضاسازی کتاب را تقریباً در فیلم خود پیاده کرده است. نگاه کنید به سبک فیلم‌برداری که در نماهای بسیار دور یا نزدیک از طبیعت و مکان‌های عمومی و تفریحی، هرگز اثری از تابلو یا نوشته‌ای که بیانگر جغرافیای رمان باشد، به چشم نمی‌خورد. حتی در پوشش لباس‌ها و مدل اتومبیل‌ها رد و نشانی از فرهنگ و تاریخ موقعیت داستان نیست.
فیلمی بدون تاریخ مصرف
دقت در اجرای چنین صحنه‌پردازی‌هایی، فیلم و کتاب را به اثری جهانی و بی‌تاریخ تبدیل کرده است. با این‌حال مخاطبی که کتاب را خوانده و فیلم را دیده باشد، به راحتی می‌تواند تفاوت‌های کوچکی میان هر دو اثر ادبی و سینمایی بیابد. برای نمونه، محل دستگیری مسافر در کتاب، کافه «ورزشکاران» است که در فیلم به کافه «کندو» تغییر نام یافته، یا مثلاً در رمان، مسافر برای قرار عاشقانه‌ای مضطرب است، ولی در فیلم به قولی که برای بردنِ دختر کوچکش به سینما داده، فکر می‌کند.
همچنین در یکی از مهم‌ترین صحنه‌های کتاب و فیلم، جایی که مامور تحقیق نگرانِ گم‌کردن مسافر و فرار اوست، محل رخداد ماجرا متفاوت است. در رمان ساماراکیس، وقتی دو همراه به پارک تفریحات می‌روند و وارد قصر عجایب می‌شوند، در یک لحظه حساس با آن‌که مسافر امکان فرار دارد، دست به چنین کاری نمی‌زند تا هم‌سفرش نسبت به بی‌گناهی او یقین بیش‌تری پیدا کند.
این صحنه در فیلم اعلامی، تبدیل به حرکت قطار روی ریل شده است؛ زمانی که یک قطار باری میان مسافر و مامور تحقیق در دو سوی ریل جدایی و فرصت فرار ایجاد می‌کند. تفاوت کوچک دیگری در فیلم، مربوط به جواب سوالی در جدول کلمات متقاطع است. در کتاب، مسافر به نام «رودخانه‌ای که هم غرق می‌کند، هم می‌درد» فکر می‌کند، ولی در فیلم، سوال جدول به «گُلی که در آسمان می‌رویَد» تبدیل شده است.
از وفاداری فیلم به متن که بگذریم، باید این اثر سینمایی را یک شاهکار ماندگار در تمام بخش‌ها دانست. کارگردانی اعلامی در نخستین تجربه سینمایی‌اش عالی است. او تسلط قابل‌توجه‌اش را بر میزانسن، ریتم و هدایت بازیگران نشان می‌دهد. همچنین دکوپاژهای خلاقانه‌اش، بر فضای معمایی، پلیسی و دلهره‌آور فیلم افزوده است.
موسیقی زیبای بابک بیات نیز با ایجاد تضادی میان اضطراب موقعیت و لطافت روابط انسانی، به فضای چندلایه‌ی فیلم کمک کرده، مثل اتفاقی که با موسیقی «نینو روتا» در فیلم مشهور «پدرخوانده» افتاده است. فیلم‌برداری و قاب‌بندی‌های علی‌رضا زرین‌دست مثل همیشه بی‌نقص و چشم‌نواز است. بازی بازیگران، با وجودی که صدای آن‌ها دوبله شده، دیدنی و دل‌نشین است. اتفاقاً خسرو خسروشاهی ـ سرپرست دوبلاژ این فیلم ـ که خودش به جای زنده‌یاد جواد گلپایگانی حرف زده، در انتخاب گویندگانِ نقش‌ها درست و ماهرانه عمل کرده. به‌ویژه صدای مرحوم حسین عرفانی برای نقش مامور تحقیق (حسین پرورش)، نقش او را از یک بازجوی خشن و وظیفه‌شناس، به شخصیتی خوش‌قلب تبدیل کرده که در طول ماموریت، به تدریج نقاب تعهد به سازمان را کنار می‌زند و خوی انسانی خود را به نمایش می‌گذارد.
در این تحول شخصیتی، بازی حسین پرورش نیز بسیار تاثیرگذار است. پرورش در اجرای نقش خود، بیش از آن‌که به دیالوگ‌ها متکی باشد، با نگاه‌ها، مکث‌ها و واکنش‌های چهره، تغییر تدریجی شخصیت را به تماشاگر منتقل می‌کند. دقت کنید به لحظه‌های شادمانی و نگرانی او که چگونه هر حسی را از طریق چشم‌ها و میمیک صورت منتقل می‌کند. حتی سبک راه‌رفتن یا ایستادن او، معرف شخصیت کاریزماتیک مامور تحقیق است. برای مثال به یاد بیاورید سکانس بازی فوتبال با بچه‌های نوجوان را. شور و هیجان او هنگام بازی و احساس افتخار پس از گُل‌کردن توپ، یکی از شیرین‌ترین لحظه‌های فیلم را رقم زده است.
باید ابراز خوشحالی کرد که در سینمای ایرانِ سال‌های آغازین دهه‌ی شصت، که اقتباس ادبی هنوز یکی از ظرفیت‌های جدی تولید فیلم به شمار می‌رفت، اثری مانند «نقطه‌ی ضعف» ساخته شد که همچنان در میان تجربه‌های قابل‌توجه اقتباس ادبی در سینمای ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. نکته قابل توجه و تاسف این‌که بسیاری از عوامل تولید آن فیلم، امروز دیگر در میان ما نیستند؛ از خالق فیلم، محمدرضا اعلامی، گرفته تا جواد گلپایگانی (تهیه‌کننده و بازیگر نقش مسافر) و بابک بیات (آهنگساز) و اکنون حسین پرورش (بازیگر نقش مامور تحقیق) که روز ۱۹ آبان‌ماه سال جاری به جمع رفتگان این فیلم مطرح سینمای ایران پیوست.
روح همه هنرمندانی که رمان شاهکار آنتونیس ساماراکیس را به فیلمی ماندگار در سینمای ایران تبدیل کردند، در آرامش و نام‌شان جاودانه باد.