جوان آنلاین: «الگوبرداری زمانی اتفاق میافتد که نوجوان خودش در انتخاب و شناخت الگو نقش داشته باشد. نمیتوان شخصیتی را که ما میپسندیم به او معرفی کنیم و انتظار داشته باشیم همان را بپذیرد.» این تأکید محمدصادق رمضانیزاده، روانشناس، پژوهشگر حوزه تعلیم و تربیت و مدیر پروژه دانایار بر مفهوم «عاملیت» در فرایند الگوبرداری است. یعنی نوجوان باید در این مسیر نقش فعال و آگاهانه داشته باشد. به باور او، خانواده و مدرسه به جای تحمیل الگو، باید نوجوان را بشناسند، به دیدگاههایش گوش بدهند و فرصت پرسش و نقد را برایش فراهم کنند. اما چگونه میتوان به جای دیکته کردن الگوها، نوجوان را در مسیر شناخت و انتخاب آگاهانه آنها همراه کرد؟ پاسخ این پرسش را در ادامه گفتوگو با این کارشناس میخوانید.
آیا الگوبرداری، فرایندی ساده و یکطرفه است؟ در معرفی الگوها به چه چیزی باید توجه داشت؟
پیش از هر چیز باید به این نکته توجه کنیم که درباره چند موضوع عمیق و متفاوت صحبت میکنیم و نباید آنها را یکی بدانیم. تعلیم و تربیت موضوع سادهای نیست بلکه از موضوعات جدی و پیچیده علوم انسانی است که وقتی با بافت اجتماعی ترکیب میشود، پیچیدگی آن بیشتر هم خواهد شد. به همین دلیل یکی از آفتهایی که از زمان ورود جریان روشنفکری به ایران در دوره قاجار، با آن روبهرو بودهایم، سادهانگاری موضوعات پیچیده علوم انسانی و ارائه پاسخهای ساده و یک خطی به آنهاست. در حالیکه نمیتوان برای مسئلهای به این گستردگی، نسخهای ساده و فوری ارائه کرد. به همین دلیل، برای صحبت درباره الگوسازی و تربیت نوجوان باید ابتدا ابعاد مختلف موضوع را بشناسیم و از سادهسازی آن پرهیز کنیم. به نظرم یکی از مهمترین مفاهیمی که در بحث الگوبرداری کمتر به آن توجه میشود، «عاملیت» است.
این مفهوم چه اهمیتی دارد؟
وقتی درباره الگوبرداری و انتقال یک رفتار به مخاطب، به خصوص نوجوان، صحبت میکنیم باید یک نکته را در نظر بگیریم و آنکه این نوجوان است که باید الگو را انتخاب و از آن الگوبرداری کند و این فرایند باید عاملانه و آگاهانه از سوی خودش اتفاق بیفتد. ما نمیتوانیم با دستکاری روانی کاری کنیم که نوجوان یا حتی کودک و بزرگسال، به طور حتم و دیکتهوار از شخصیتی الگوبرداری کند. به همین دلیل، نخستین گام برای ساختن یا معرفی یک الگوی مناسب، شناخت درست مخاطب است. تا زمانی که نوجوان را نشناسیم و ندانیم چه ویژگیهایی برایش جذاب است و چه اولویتهایی دارد، تلاش ما برای معرفی الگو ممکن است به نتیجه نرسد. گاهی شخصیتی را معرفی میکنیم که از نظر ما بسیار ارزشمند است، اما آن شخصیت برای نوجوان جذابیت یا قابلیت الگوبرداری ندارد. حتی ممکن است ویژگیهای مثبتی در او ببیند، اما آن ویژگیها در اولویت انتخابهایش نباشد. بنابراین، اشتباه ما این است که گاهی از ابتدا شخصیتی را که خودمان مطلوب میدانیم طراحی میکنیم و انتظار داریم نوجوان آن را بپذیرد. در مقابل، برخی رسانههای جهانی اول مخاطبشناسی میکنند یعنی او را به دقت میشناسند و علایق و نیازهایش را کشف میکنند. برای مثال، ممکن است متوجه شوند استقلال و هویت فردی برای نوجوان اهمیت زیادی دارد. سپس شخصیتی را معرفی میکنند که این ویژگیها را با رفتارهای دیگری مانند نافرمانی یا سیگار کشیدن ترکیب کرده است. در این فرایند، آنها ابتدا علاقه نوجوان را شناختهاند و بعد آن را در قالب یک شخصیت پردازی جذاب عرضه کردهاند.
معرفی الگو بدون شناخت مخاطب (معرفی الگویی که خودمان میپسندیم) چه نتیجهای به دنبال خواهد داشت؟
این نوع معرفی، ممکن است در نهایت ما را فقط با نوعی دستکاری ذهنی و روانی روبهرو کند. این روش شاید در کوتاه مدت تأثیری داشته باشد، اما پایدار نیست و در برابر الگوهای متنوع و دائماً در حال تغییر رسانههایی مانند اینستاگرام، یوتیوب، فیلمهای سینمایی و موسیقی، به راحتی شکست میخورد. این رسانهها مرتباً با شناخت تازهای که از مخاطب پیدا میکنند، الگوهای جدیدی ارائه میدهند. بنابراین ما هم باید به جای بلندتر کردن صدای خودمان، تلاش کنیم نوجوان را بهتر بشناسیم و صدای او را بشنویم.
وظیفه خانواده و مدرسه چیست؟ چگونه نوجوان را بشنوند و او را در انتخاب الگو مشارکت دهند؟
یکی از راههای مهم، استفاده از ابزارهای ارتباطی مشارکتی است. در مدرسه، معلم میتواند به جای اینکه یکطرفه درباره قهرمانان صحبت کند، از دانشآموزان بخواهد برداشت خودشان را از مفهوم قهرمان بیان کنند. مثلاً از یک نوجوان ۱۶ساله بپرسد در جامعه امروز چه کسی را قهرمان میداند و چه ویژگیهایی در او برایش ارزشمند است. حتی اگر نوجوان شخصیتی مانند بتمن را قهرمان بداند، باید از او پرسید چه چیزی در این شخصیت برایش جذاب است. ممکن است او ویژگیهایی مانند فداکاری یا دفاع از دیگران را در این شخصیت پسندیده باشد. در این صورت، لازم نیست کل شخصیت را به دلیل بعضی جنبههای نامطلوبش رد کنیم. میتوانیم به نوجوان بگوییم ویژگی مثبتی را دیدهای و درباره همان ویژگی با او گفتوگو کنیم. البته این به معنای آن نیست که هر شخصیتی را که نوجوان انتخاب کرد، بدون نقد بپذیریم. معلم نیز به عنوان نماینده فرهنگ، تاریخ و هنجارهای اجتماعی، میتواند دیدگاه انتقادی خود را مطرح کند. رابطه معلم و دانشآموز یک تعامل ناهمتراز است. یعنی معلم مسئولیت هدایت و آموزش دارد، اما این مسئولیت نباید به سخنرانی یکطرفه تبدیل شود. از طرف دیگر، قرار نیست انتخاب نوجوان هم بدون هیچ نقدی پذیرفته شود. باید فضایی شکل بگیرد که هر دو طرف در آن مشارکت کنند و درباره ویژگیهای آن شخصیت گفتوگو داشته باشند. پس از اینکه ویژگیهای مورد علاقه نوجوان را شناختیم، میتوانیم شخصیتهای ملی و تاریخی را با همان ویژگیها به او معرفی کنیم. در این صورت، ممکن است خود نوجوان به شباهتها پی ببرد و بگوید این ویژگی را در شخصیت دیگری هم دیده است. این روش در خانواده نیز قابل استفاده است؛ والدین میتوانند به جای تحمیل یک الگو، درباره شخصیتهای مورد علاقه فرزندشان با او گفتوگو کنند و از دل این گفتوگوها به شناخت بهتری برسند.
فرمودید پس از شناخت علایق نوجوان، شخصیتهای ملی و تاریخی را معرفی کنیم. این معرفی چگونه باشد تا به باورپذیری برسد؟
در این مرحله دو نکته اهمیت دارد. نخست اینکه باید شخصیتها را واقعی و کامل معرفی کنیم نه اینکه فقط بخشهایی از زندگی آنها را که با هدف تربیتی ما هماهنگ است نشان دهیم. گاهی از ترس آشنایی مخاطب با جنبههای منفی یک شخصیت فقط ویژگیهای مثبت او را بیان میکنیم. در نتیجه تصویری غیرواقعی برای نوجوانان ارائه میدهیم. نکته دوم، تناسب روایت با سن و موقعیت مخاطب است. نمیتوان رفتارها و تصمیمهای یک شخصیت در ۵۰سالگی را به سادگی، به عنوان الگوی نوجوان ۱۴ساله قرار داد. برای مثال، در معرفی شهید حاجقاسم سلیمانی باید ببینیم چه روایتهای قابل اتکایی از دوران نوجوانی و جوانی او داریم که برای نوجوان امروز قابل درک و الگوبرداری باشد. من خاطرهای از دیدار با مرحوم آیتالله حسن زاده آملی دارم. در ۱۹سالگی از ایشان پرسیدم چگونه میتوانم شبیه شما شوم؟ ایشان با شوخی گفتند باید شبیه علامه طباطبایی شوی. وقتی پرسیدم چطور، سنم را پرسیدند و پس از شنیدن پاسخ گفتند: «باید تلاش کنی شبیه علامه طباطبایی در ۱۹سالگی باشی.» این پاسخ نشان میداد برای الگوبرداری باید به دورهای از زندگی شخصیت توجه کنیم که با سن و موقعیت مخاطب تناسب دارد. بنابراین، در معرفی مفاخر بهتر است روایتهای مربوط به نوجوانی و جوانی آنها را بیشتر مورد توجه قرار دهیم. کتابهایی هم که در گذشته درباره دوران نوجوانی مفاخر منتشر میشدند از این جهت ارزشمند بودند که مخاطب را با دورهای از زندگی آن شخصیت آشنا میکردند که به شرایط خودش نزدیکتر بود. نکته دیگر این است که گاهی مفاهیم را در روایتهای رسانهای و آموزشی به درستی توضیح نمیدهیم. برای مثال، شجاعت را به معنای نترسیدن معرفی میکنیم و قهرمانان را انسانهایی نشان میدهیم که هیچ ترسی ندارند. درحالیکه شجاعت یعنی انسان بترسد، اما از کار نیفتد، در برابر دشواریها تابآوری داشته باشد و از اشتباهاتش درس بگیرد. وقتی به نوجوان میگوییم ترسیدن اشکالی ندارد و مهم این است که پس از ترس دوباره بلند شود و به مسیرش ادامه دهد با مفهومی ملموس روبهرو میشود که در زندگی خودش هم آن را تجربه میکند. اگر ویژگیهای واقعی قهرمانان را به این تجربهها پیوند بزنیم آنها برای نوجوان باورپذیرتر میشوند. بنابراین، به جای بیان صرف شجاعت و فداکاری قهرمانان، باید نشان دهیم این ویژگیها در زندگی روزمره چه معنایی دارند و چگونه میتوان آنها را تمرین کرد.
راهی وجود دارد که نوجوان به جای فقط شنیدن درباره قهرمانان، خودش را در موقعیت تصمیمگیری آنها قرار دهد؟
بله. حتی اگر بخواهیم بر معرفی شخصیتی مانند حاجقاسم سلیمانی تأکید کنیم باید عاملیت نوجوان را در نظر بگیریم. یکی از راهها این است که او را با موقعیتهایی مشابه شرایطی که آن شخصیت در زندگی واقعی تجربه کرده روبهرو کنیم و بپرسیم اگر جای او بود چه تصمیمی میگرفت. نمونه اتفاقی که برای نوجوانان در اتاقهای فرار داستان محور (Scape room) اتفاق میافتد. این کار را میتوان با ابزارهای بازی وارسازی یا داستان وارسازی به خوبی ایجاد کرد. نوجوان در موقعیتی فرضی قرار میگیرد، اطلاعات لازم را دریافت میکند و در زمان مشخصی تصمیم میگیرد. سپس میتوان انتخاب او را با تصمیم آن شخصیت تاریخی مقایسه کرد و درباره تفاوتها و دلایل هر انتخاب گفتوگو کرد. ممکن است نوجوان با تصمیم تاریخی موافق نباشد یا حتی آن را اشتباه بداند، اما همین که بتواند خود را جای آن شخصیت بگذارد و شرایط و اطلاعاتی را که در اختیار داشته درک کند، اتفاق ارزشمندی است. ما سالها تلاش کردهایم از شخصیتهای برجسته تاریخی تصویری بینقص و دستنیافتنی بسازیم. درحالی که باید بپذیریم تصمیمهای آنها نیز در موقعیتهای پیچیده گرفته شده و میتوانند قابل نقد باشند. نوجوان باید فرصت سؤال کردن و حتی مخالفت داشته باشد تا به جای قضاوت سطحی، با شرایط و دلایل تصمیمگیری آن شخصیت آشنا شود و ارتباطی عمیقتر با او برقرار کند.
