ماجراجویی نظامی ترامپ علیه ایران، به علت بسته ماندن تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی، زنجیره‌ای از گرانی را در بازار جهانی غذا به راه انداخته است. زنجیره‌ای که از نهاده‌های کشاورزی و هزینه حمل‌ونقل آغاز می‌شود و به قیمت غلات و مواد غذایی می‌رسد.
وقتی صحبت از پیامدهای جهانی اقتصادی جنگ آمریکا علیه ایران به میان می‌آید، نخستین موضوعی که به ذهن می‌رسد، افزایش قیمت سوخت است. از ابتدای جنگ رمضان، قیمت نفت و فرآورده‌های نفتی با افزایش چشمگیری روبه‌رو شده است. به‌طوری‌که قیمت نفت برنت در ۷ آبان ۱۴۰۵ به ۱۱۷ دلار رسید. با این حال، پیامدهای افزایش قیمت انرژی به جایگاه‌های سوخت محدود نمی‌شود.
صنعت غذا یکی از بخش‌هایی است که به‌طور مستقیم از این تحولات تأثیر می‌پذیرد. زیرا تقریباً تمام مراحل زنجیره تأمین مواد غذایی، از تولید و فرآوری گرفته تا بسته‌بندی، نگهداری و توزیع، به انرژی وابسته است.
افزایش قیمت سوخت، هزینه حمل‌ونقل، نگهداری و فرآوری مواد غذایی را بالا می‌برد. از سوی دیگر، گرانی انرژی و کود، هزینه کشاورزان را افزایش می‌دهد و در نهایت به رشد قیمت محصولات غذایی منجر می‌شود.
به این ترتیب، جنگ‌طلبی آمریکا بازار جهانی غذا را هم تحت تأثیر قرار داده است؛ روندی که انتظار می‌رود آثار آن در سال آینده پررنگ‌تر شود.
کود شیمیایی؛ حلقه پنهان انتقال گرانی به سفره خانوارها
گاز طبیعی و نفت خام در تولید بسیاری از کودهای شیمیایی نقش دارند و افزایش قیمت انرژی می‌تواند هزینه تولید کود را بالا ببرد. بر اساس برآوردهای ارائه‌شده، انتظار می‌رود قیمت جهانی کود در سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط ۳۱ درصد افزایش یابد.
چنین افزایشی، برای کشاورزان در سراسر جهان که معمولا با حاشیه سود محدود فعالیت می‌کنند، به معنای افزایش هزینه تولید یا کاهش میزان مصرف کود است. هر دو وضعیت ممکن است پیامدهای منفی برای بازار غذا داشته باشند:
- در حالت نخست، کشاورزان برای جبران هزینه‌های بیشتر ناچار به افزایش قیمت محصولات خود می‌شوند.
- در حالت دوم، کاهش مصرف کود بر میزان برداشت محصول اثر منفی می‌گذارد.
با این حال، افزایش هزینه تولید تنها عامل اختلال در بازار کود نیست. پیش از جنگ، حدود ۳۰ درصد از صادرات جهانی کود از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کرد. مسیری که انتقال محصولاتی مانند اوره، آمونیاک، فسفات و گوگرد را ممکن می‌ساخت. اختلال در عبورومرور این آبراه راهبردی، عرضه جهانی کود را با مشکل مواجه کرده و نگرانی‌ها درباره دسترسی کشاورزان به کود موردنیاز را افزایش داده است.
در همین حال، پیش‌بینی می‌شود که قیمت جهانی اوره در سال ۲۰۲۶ حدود ۶۰ درصد افزایش یابد. بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، تثبیت قیمت‌ها در سال ۲۰۲۷ نیز به تداوم شرایط باثبات و جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌ها بستگی خواهد داشت.
اهمیت این مسئله در آن است که اثر افزایش قیمت کود، برخلاف شوک‌های کوتاه‌مدت بازار سوخت، در ماه‌های بعد و با آغاز فصل‌های کشت و برداشت نیز ادامه می‌یابد و به‌تدریج خود را در قیمت مواد غذایی نشان می‌دهد.
از اختلال در مسیرهای تجاری تا افزایش قیمت غلات
بازار جهانی مواد غذایی تنها از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تأثیر نمی‌پذیرد. اختلال در مسیرهای تجاری دریای سیاه (جنگ روسیه و اوکراین) و دریای سرخ (جنگ عربستان و یمن) نیز فشار مضاعفی بر عرضه محصولات کشاورزی وارد کرده است.
حملات به زیرساخت‌های مرتبط با صادرات غلات در منطقه دریای سیاه، انتقال گندم را با مشکل مواجه کرده است. برخی واردکنندگان بزرگ، از جمله مصر و اندونزی، به جست‌وجوی منابع جایگزین سوق داده شده‌اند. هم‌زمان، ناامنی در دریای سرخ باعث شده است که برخی کشتی‌ها مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تری را در اطراف آفریقا انتخاب کنند.
افزایش هزینه حمل‌ونقل در کنار رشد قیمت سوخت و اختلال در عرضه کود، شرایطی را ایجاد کرده است که در آن چندین عامل تورم‌زا به‌طور هم‌زمان بر بازار غذا فشار وارد می‌کنند. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، هزینه حمل‌ونقل در برخی مسیرهای کلیدی، از جمله مسیر دریای سیاه به جنوب شرق آسیا، حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. رشد هزینه بیمه کشتی‌ها به دلیل خطرات جنگی نیز به این فشار افزوده است.
در چنین شرایطی، قیمت جهانی گندم در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است. قیمت برنج در کشورهای عمده صادرکننده آسیایی نیز، با وجود سطح نسبتاً بالای موجودی‌ها، حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد رشد کرده است.
عامل دیگری که وضعیت بازار را پیچیده‌تر می‌کند، پدیده آب‌وهوایی ال‌نینو و احتمال تشدید خشکسالی در بخش‌هایی از آسیا و سایر مناطق تولیدکننده محصولات کشاورزی است. کاهش بارندگی و افت تولید در برخی کشورهای تولیدکننده، در کنار افزایش هزینه کود شیمیایی، عرضه محصولات اساسی را محدودتر کرده است.
نشانه‌های گرانی در سفره خانوارها
پیامدهای این تحولات اکنون در قیمت برخی مواد غذایی در کشورهای مختلف قابل مشاهده است. در اندونزی، قیمت برنج در شرایطی که نگرانی‌هایی درباره تأخیر بارندگی وجود دارد، به بالاترین سطح خود رسیده است. در مصر، قیمت نان بدون یارانه افزایش یافته و قیمت هر قرص بزرگ نان از حدود چهار پوند مصر در ماه ژوئیه به نزدیک پنج پوند رسیده است. در امارات متحده عربی نیز قیمت روغن خوراکی حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است.
در هند، قیمت روغن نباتی در سال جاری حدود ۷ درصد رشد کرده است؛ این افزایش در حالی رخ داده که هند یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مواد غذایی و محصولات کشاورزی در جهان است. قیمت شکر، پیاز و حبوبات نیز در ماه سپتامبر نسبت به ماه قبل، به دلیل کمبود تولید، بیش از ۱۰ درصد افزایش یافته است.
در اندونزی، آثار افزایش قیمت‌ها حتی به الگوی مصرف خانوارها رسیده است. محمد یاسین، متصدی ۶۳ ساله پارکینگ در مرکز جاکارتا، به رویترز گفته است که برای مدیریت هزینه‌های زندگی، وعده‌های غذایی خود را کاهش داده است. او توضیح داده که پیش‌تر می‌توانست یک وعده شامل برنج، تمپه و توفو را با هفت تا هشت هزار روپیه تهیه کند اما اکنون هزینه همان وعده به حدود ۱۵ هزار روپیه رسیده است. درآمد هفتگی او نیز بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار روپیه است.
کاهش ذخایر غلات و احتمال ایجاد موج تازه تورم
با وجود افزایش قیمت‌ها، فشار بر بازار جهانی غذا ممکن است در ماه‌های آینده بیشتر شود. به گفته ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، ذخایر بالای غلات و برداشت‌های مناسب در فصل‌های گذشته تاکنون مانند یک ضربه‌گیر در برابر شوک‌های عرضه عمل کرده‌اند اما این حاشیه اطمینان به‌تدریج در حال کاهش است.
توررو هشدار داده است که آثار شدیدتر اختلالات فعلی ممکن است در پایان سال ۲۰۲۶، ابتدای سال ۲۰۲۷ و در ادامه سال آینده آشکار شود. از نگاه او، تداوم فشار بر ذخایر غلات زمینه را برای افزایش بیشتر قیمت کالاهای اساسی فراهم می‌کند.
و در پایان
در نهایت، بهای ماجراجویی نظامی ترامپ را نه‌فقط در هزینه‌های سرسام‌آور جنگ، بلکه در فشار اقتصادی فزاینده‌ای باید جست‌وجو کرد که بر زندگی مردم در سراسر جهان تحمیل می‌شود. بر اساس گزارش CNN، هزینه این جنگ برای مصرف‌کنندگان آمریکایی به حدود ۲۶۵ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی معادل ۲ هزار دلار برای هر خانوار آمریکایی.
هم‌زمان، غول‌های صنایع غذایی و کالاهای مصرفی نیز از احتمال افزایش دوباره قیمت محصولات خود در سال آینده خبر داده‌اند. ارقامی که نشان می‌دهد بهای ماجراجویی‌های ترامپ باید از جیب مردم پرداخت می‌شود، از خانوارهای آمریکایی گرفته تا میلیون‌ها خانواده در سراسر جهان که حالا باید برای تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای خود، بهای بیشتری بپردازند.