قرار گرفتن ایران در میانه بزرگ‌ترین دارنده ذخایر گاز جهان در شمال و یکی از پرشتاب‌ترین اقتصادهای مصرف‌کننده در جنوب، فرصتی کم‌نظیر برای معماری یک کریدور جدید گازی را رقم زده است. در این پازل تازه منطقه‌ای، اتصال خطوط انتقال گاز روسیه به هند از بستر سرزمینی ایران، فراتر از درآمدزایی ترانزیتی و مدیریت ناترازی فصلی کشور، موقعیت تهران را به کانون واقعی مدیریت و مبادله انرژی اوراسیا ارتقا می‌دهد.
با توجه به جایگاه گاز به عنوان ستون تاب‌آوری اقتصاد روسیه و عطش روزافزون صنایع هند به حامل‌های انرژی پایدار، جغرافیای ایران کوتاه‌ترین، اقتصادی‌ترین و امن‌ترین مسیر برای همرسانی این عرضه و تقاضاست.
اهمیت این شاهراه زمانی دوچندان می‌شود که به تحولات امنیتی اخیر در غرب آسیا و تثبیت اقتدار و رژیم حقوقی جدید ایران در آبراه حیاتی تنگه هرمز توجه کنیم؛ رخدادی که پیوند مستقیم گاز روسیه به هند از خاک ایران را به اهرم بازدارندگی ژئواکونومیک بدل کرده و همزمان منافع کلان ارزی، نفوذ دیپلماتیک و امنیت پایدار سرزمینی را برای کشور به ارمغان می‌آورد.
در همین چارچوب و برای بررسی ابعاد فنی، فرصت‌های هاب انرژی و چشم‌انداز پیوند گازی سه پایتخت، با نوید هدایتی‌فر، کارشناس حوزه انرژی و سید علی مرتضوی، تحلیلگر سیاست‌گذاری اقتصادی به گفت‌وگو نشسته‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
مدیریت ناترازی انرژی با واردات و سوآپ گاز روسیه
نوید هدایتی‌فر، کارشناس انرژی درباره اهمیت واردات گاز روسیه در تبدیل شدن به هاب گازی منطقه و منفعت بردن در مسیر ترانزیت گاز به کشورهای منطقه خاطرنشان کرد: واردات گاز از روسیه در فصل سرد سال می‌تواند یکی از راهکارهای راهبردی ایران برای مدیریت ناترازی انرژی و تأمین پایدار سوخت نیروگاه‌های برق باشد.
وی افزود: با توجه به افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری طی ماه‌های سرد سال، بخشی از ظرفیت گازرسانی به نیروگاه‌ها با محدودیت مواجه می‌شود و در نتیجه، استفاده از سوخت‌های مایع از جمله گازوئیل و مازوت برای استمرار تولید برق افزایش پیدا می‌کند.
به گفته این کارشناس انرژی، در چنین شرایطی واردات گاز روسیه از طریق اتصال شبکه‌های انتقال دو کشور و استفاده از ظرفیت سوآپ گازی، این امکان را فراهم می‌کند که بخشی از نیاز نیروگاه‌های کشور از محل گاز وارداتی تأمین شود و فشار بر شبکه داخلی گاز کاهش یابد. این اقدام می‌تواند به مدیریت بهتر سبد سوخت نیروگاه‌ها، کاهش مصرف سوخت مایع در فصل زمستان و افزایش پایداری تولید برق کمک کند.
سودآوری ارزی با آزادسازی فراورده‌های نفتی
هدایتی‌فر یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی این راهبرد را آزادسازی حجم قابل توجهی از گازوئیل و مازوتی دانست که در شرایط محدودیت گاز، برای تأمین سوخت نیروگاه‌ها مصرف می‌شود.
وی در این زمینه گفت: در واقع اگر گاز وارداتی روسیه جایگزین بخشی از سوخت مایع نیروگاه‌ها شود، امکان ذخیره‌سازی و عرضه این فراورده‌ها در بازارهای صادراتی فراهم خواهد شد.
وی افزود: این موضوع از آن نظر اهمیت دارد که گازوئیل و فراورده‌های نفتی ایران در بازارهای بین‌المللی؛ به‌ویژه کشورهای شرق آسیا و برخی بازارهای اروپایی، از ظرفیت تقاضا برخوردارند و فروش آن‌ها می‌تواند درآمدهای ارزی قابل توجهی برای کشور ایجاد کند.
ایران؛ پل انتقال انرژی به هند و بازدارندگی اقتصادی
این کارشناس انرژی با اشاره به اهمیت پل شدن ایران برای انتقال گاز روسیه به هند بیان کرد: تبدیل ایران به پل انتقال گاز روسیه به هند، یکی از مهم‌ترین ابتکارهایی است که می‌تواند منافع اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک کشور را به صورت همزمان تقویت کند. این طرح از یک سو به روسیه امکان می‌دهد بازارهای صادراتی خود را متنوع کند و از سوی دیگر، برای هند مسیر جدیدی در تأمین انرژی فراهم آورد.
وی تأکید کرد: اهمیت این ابتکار صرفاً به درآمدهای ناشی از ترانزیت گاز محدود نمی‌شود. ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی میان کشورهای منطقه، افزایش نقش ایران در کریدورهای بین‌المللی، تقویت همکاری‌های تهران و مسکو و گسترش روابط اقتصادی با دهلی‌نو می‌تواند به شکل‌گیری نوعی بازدارندگی اقتصادی در برابر سیاست‌های فشار و محدودسازی آمریکا کمک کند.هدایتی‌فر خاطرنشان کرد: هرچه نقش ایران در تأمین امنیت انرژی و پیوند دادن بازارهای بزرگ منطقه بیشتر شود، هزینه نادیده گرفتن منافع این کشور در معادلات اقتصادی و سیاسی نیز افزایش خواهد یافت.
ضرورت عبور از نگاه سنتی به صادرات گاز
هدایتی‌فر با اشاره به الزامات تحقق هاب گازی گفت: در شرایط شکل‌گیری نظم جدید منطقه‌ای و انتقال تدریجی مرکز ثقل تجارت انرژی به آسیا، ایران نباید صرفاً نظاره‌گر تغییر مسیرهای صادراتی و رقابت قدرت‌های بزرگ باشد. کشور باید با ابتکار عمل در حوزه دیپلماسی انرژی، توسعه زیرساخت‌های انتقال و انعقاد قراردادهای راهبردی، به یکی از معماران نظم جدید انرژی در منطقه تبدیل شود.
وی افزود: تبدیل شدن ایران به هاب واقعی تجارت گاز زمانی محقق می‌شود که کشور بتواند جریان‌های مختلف تولید، مصرف، انتقال، ذخیره‌سازی و مبادله انرژی را مدیریت کند.
وی یادآور شد: در این چارچوب، ایران باید از رویکرد محدود صادرات مستقیم گاز فاصله بگیرد و به سمت توسعه بازارهای منطقه‌ای، قراردادهای سوآپ، تجارت گاز با کشورهای همسایه، ایجاد مراکز مبادله و استفاده از ظرفیت زیرساخت‌های موجود حرکت کند.
موقعیت ژئوپلیتیک ایران در تحولات انرژی
سید علی مرتضوی، کارشناس حوزه سیاست‌گذاری اقتصادی درباره نقش کلیدی واردات گاز از روسیه و اهمیت ویژه این واردات به منظور اثرگذاری ایران در تجارت منطقه‌ای گاز گفت: در شرایطی که رقابت قدرت‌های بزرگ برای تسلط بر منابع انرژی، مسیرهای انتقال و بازارهای مصرف وارد مرحله تازه‌ای شده است، موقعیت جغرافیایی ایران می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های راهبردی کشور در معادلات اقتصادی و امنیتی منطقه تبدیل شود.
وی افزود: تحولات ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر؛ به‌ویژه تشدید اختلافات روسیه و غرب، محدودیت‌های اعمال شده علیه صادرات انرژی مسکو و تلاش قدرت‌های آسیایی برای تضمین امنیت پایدار انرژی، ضرورت بازتعریف جایگاه ایران در نقشه انتقال گاز منطقه را بیش از گذشته آشکار کرده است.
مرتضوی تصریح کرد: در چنین فضایی تبدیل شدن ایران به پل انتقال گاز روسیه به هند، از طریق ایجاد شبکه‌ای از اتصالات مستقیم و غیرمستقیم گازی می‌تواند فراتر از یک پروژه اقتصادی و تجاری، به یک ابتکار راهبردی برای تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی کشور و ایجاد نوعی بازدارندگی اقتصادی در برابر فشارهای آمریکا تبدیل شود.
چرخش گاز روسیه از اروپا به آسیا
این کارشناس سیاست‌گذاری اقتصادی با اشاره به گردش گاز روسیه از اروپا به آسیا گفت: یکی از مهم‌ترین تغییرات در جغرافیای سیاسی انرژی جهان، انتقال تدریجی مرکز ثقل تجارت گاز روسیه از بازارهای اروپایی به سمت بازارهای آسیایی است.
وی اظهار کرد: روسیه طی دهه‌های گذشته بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی خود را از طریق صادرات گاز به اروپا تأمین می‌کرد؛ اما تحولات امنیتی و سیاسی سال‌های اخیر و محدودیت‌های گسترده در روابط اقتصادی روسیه و غرب، این الگوی سنتی را با چالش جدی مواجه کرده است.
مرتضوی خاطرنشان کرد: در این میان، چین و هند به عنوان دو اقتصاد بزرگ آسیا از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. متنوع‌سازی مسیرهای صادراتی و دسترسی به بازارهای جدید، برای مسکو صرفاً یک انتخاب تجاری نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد کلان آن برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای اقتصادی غرب محسوب می‌شود.
هندسه جدید تجارت گاز در اوراسیا
مرتضوی با اشاره به نقش ایران در بازآرایی نقشه تجارت انرژی اوراسیا گفت: ایران می‌تواند با فراهم کردن مسیرهای مکمل انتقال گاز روسیه به جنوب آسیا، در بازآرایی نقشه تجارت انرژی اوراسیا نقش‌آفرینی کند. البته باید توجه داشت که انتقال گاز روسیه به هند از مسیر ایران، به معنای ضرورت ساخت فوری یک خط لوله مستقیم و مستقل از خاک روسیه تا هند نیست.
وی افزود: ظرفیت‌های موجود برای سوآپ، اتصال شبکه‌های گازی، انتقال گاز از مسیر کشورهای آسیای مرکزی و توسعه تدریجی خطوط لوله می‌توانند اجزای مختلف این طرح را تشکیل دهند.
این کارشناس اقتصاد سیاسی تأکید کرد: مزیت اصلی ایران در این الگو، تبدیل شدن به حلقه اتصال میان تولیدکنندگان شمالی و مصرف‌کنندگان جنوبی است؛ نقشی که در صورت طراحی درست قراردادها و زیرساخت‌ها می‌تواند درآمدهای ترانزیتی، فرصت‌های سرمایه‌گذاری و نفوذ اقتصادی کشور را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
برایند دیدگاه‌های کارشناسی نشان می‌دهد، تحقق این پازل راهبردی نیازمند توسعه زیرساخت‌ها، فعال‌سازی سوآپ و پیوند منافع گازی سه کشور است؛ مسیری که اگر با برنامه‌ریزی پیش برود، هم ناترازی‌های داخلی را التیام می‌دهد و هم جایگاه تهران را در نظم جدید انرژی اوراسیا محکم می‌کند.