تهران ـ ایرنا ـ رقابت علمی کشورها دیگر فقط در شمار مقاله‌ها و جایگاه دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی خلاصه نمی‌شود. پرسش اصلی این است که نظام علمی هر کشور چگونه پژوهشگر تربیت می‌کند، مسائل واقعی را به دستورکار پژوهشی تبدیل می‌سازد و دانش تولیدشده را به فناوری، محصول یا خدمتی مؤثر می‌رساند.
الگوهای تازه حمایت از دانشگاه
دولت کانادا در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ از اختصاص ۸۸۰ میلیون دلار برای پژوهش سلامت و تربیت پژوهشگران خبر داد. این رقم از دو بخش تشکیل شده است: بیش از ۴۰۰ میلیون دلار از طریق برنامه کمک‌هزینه پروژه‌ای مؤسسه پژوهش سلامت کانادا (CIHR Project Grant Program) برای پشتیبانی از ۴۳۹ طرح پژوهشی، و بیش از ۴۸۰ میلیون دلار از طریق مجموعه جوایز آموزش پژوهشی کانادا (Canada Research Training Awards Suite) برای حمایت از ۶۴۸۵ دانشجوی تحصیلات تکمیلی و پژوهشگر پسادکتری. در این الگو، حمایت از طرح پژوهشی با پرورش نیروی انسانی مورد نیاز برای تداوم آن همراه شده است.
اروپا نیز بخشی از سیاست آموزش عالی خود را بر تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت متمرکز کرده است. فراخوان ۲۰۲۶ ابتکار آموزش عالی مؤسسه نوآوری و فناوری اروپا (EIT Higher Education Initiative Call for Proposals 2026) با بودجه ۴۰ میلیون یورو، توسعه مهارت‌های نوآوری و کارآفرینی، بهبود خدمات انتقال فناوری و گسترش همکاری دانشگاه‌ها با بنگاه‌ها را دنبال می‌کند. در کنار آن، ابتکار تعالی اروپا (European Excellence Initiative) از ۱۶ پروژه دانشگاهی با مجموع ۸۰ میلیون یورو حمایت می‌کند تا ظرفیت پژوهشی و همکاری میان دانشگاه‌ها تقویت شود.
حلقه دشوار؛ از آزمایشگاه تا استفاده واقعی
پژوهش دانشگاه آکسفورد درباره ماده‌ای نیمه‌رسانا با ظرفیت بالقوه برای جذب بهتر انرژی خورشیدی و تحقیق دانشگاه فنی برلین درباره بازیافت سیلیکون، به نیازهای انرژی و تولید پایدار پاسخ می‌دهند. این نمونه‌ها البته هنوز به معنای دسترسی به محصول تجاری نیستند. برای رسیدن از یافته آزمایشگاهی به فناوری قابل استفاده، باید نتایج تکرار شوند، نمونه اولیه ساخته شود، عملکرد آن در محیط واقعی سنجیده شود و برای تولید، استانداردسازی و تأمین سرمایه برنامه‌ریزی شود.
همین مرحله میانی، یعنی حرکت از اثبات علمی به نمونه‌ای قابل آزمون و سپس محصول، جایی است که بسیاری از طرح‌ها به پشتیبانی مالی و نهادی نیاز دارند. اگر حمایت پژوهشی با انتشار مقاله پایان یابد، امکان دارد نتیجه علمی پیش از رسیدن به صنعت یا خدمت عمومی متوقف شود.
مسیر پیشنهادی برای سیاست علمی ایران
برای ایران، نقطه آغاز می‌تواند تعریف مجموعه‌ای محدود از مأموریت‌های پژوهشی بر پایه مسائل اولویت‌دار کشور باشد؛ از بهره‌وری انرژی و مدیریت آب تا ارتقای تولید و بهبود خدمات سلامت. گرنت‌های مأموریت‌محور در این چارچوب، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی را حول مسئله‌ای روشن گرد هم می‌آورند و از ابتدا مسیر پروژه را از پژوهش بنیادی و کاربردی تا نمونه‌سازی و آزمون مشخص می‌کنند. ارزیابی نیز باید متناسب با مرحله کار باشد: پیشرفت علمی در مراحل نخست، اعتبار فنی نمونه در میانه راه و قابلیت استفاده یا تقاضای واقعی در مراحل بعد.
اجرای چنین برنامه‌ای به نیروی انسانی پایدار وابسته است. کمک‌هزینه‌های رقابتی، دسترسی پژوهشگران جوان به آزمایشگاه و داده، و فرصت کار مشترک با صنعت، بخشی از زیرساخت پژوهش‌اند. این حمایت‌ها باید در دل مأموریت‌های پژوهشی تعریف شوند تا تربیت دانشجو و فعالیت پژوهشی به دو مسیر جداگانه تبدیل نشود.
در سوی دیگر، بنگاه‌ها باید انگیزه و امکان مشارکت در توسعه فناوری را داشته باشند. اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در قانون جهش تولید دانش‌بنیان می‌تواند بخشی از هزینه فعالیت‌های پژوهشی واجد شرایط را کاهش دهد. اثر این ابزار به ضوابط روشن، ارزیابی تخصصی و اجرای پیش‌بینی‌پذیر وابسته است؛ به‌گونه‌ای که شرکت بتواند برای همکاری پژوهشی و سرمایه‌گذاری خود برنامه‌ریزی کند.
این سیاست‌ها زمانی به هم متصل می‌شوند که همکاری دانشگاه و صنعت از تفاهم‌نامه کلی فراتر رود. پروژه مشترک به مسئله تعریف‌شده، کارفرمای مشخص، تعهد مالی طرفین، دسترسی پژوهشگران به محیط واقعی، توافق روشن درباره مالکیت فکری و معیار پذیرش خروجی نیاز دارد. چنین قراردادی مسیر پژوهش را به تقاضای واقعی وصل می‌کند و به صنعت امکان می‌دهد در مراحل آزمون و توسعه فناوری نقش بگیرد.
سنجش دستاورد علمی
تجربه‌های جهانی نشان می‌دهند که پیوند میان پژوهشگر، منابع مالی، دانشگاه، صنعت و نیاز جامعه باید در طراحی سیاست علمی دیده شود. شمار مقاله‌ها بخشی از کارنامه دانشگاه است؛ در کنار آن، باید سنجید که پژوهش تا چه اندازه ظرفیت علمی و فناورانه ایجاد کرده، چه مسئله‌ای را پیش برده و آیا امکان استفاده از نتیجه در تولید یا خدمات عمومی فراهم شده است. چنین معیاری می‌تواند حمایت از علم را به بخشی مؤثر از راهبرد توسعه ملی تبدیل کند.
* عضو هیات علمی دانشگاه