حسین علایی در نشست رونمایی از کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» با اشاره به برخی کاستیهای پژوهشی کتاب، تأکید کرد: عراق بنیانگذار مینگذاری دریایی در خلیج فارس بود و ایران پیش از مشاهده و کشف مینهای دریایی عراق، اساساً چنین تسلیحاتی در اختیار نداشت.
حسین علایی، از فرماندهان دوران دفاع مقدس، در این نشست ضمن قدردانی از فیاض زاهد و نویسنده کتاب، این اثر را منبعی ارزشمند برای علاقهمندان به تاریخ روابط ایران و عراق دانست و گفت: این کتاب برای شناخت مناسبات دو کشور و دو ملتی که سالیان طولانی در کنار یکدیگر زندگی کردهاند، اثری مفید و ضروری است.
او همچنین از انتشارات ثالث به دلیل کیفیت چاپ و طراحی کتاب قدردانی کرد و در عین حال پیشنهادهایی برای بهبود ساختار آن در چاپهای بعدی مطرح کرد؛ از جمله تفصیلیتر شدن فهرست مطالب، افزایش عناوین و سرفصلها و درج منابع در پایان هر فصل برای دسترسی آسانتر خوانندگان.
علایی با تأکید بر ضرورت ادامه پژوهش درباره روابط دو کشور پس از پایان جنگ تحمیلی، تصریح کرد: بخش مهمی از تاریخ روابط ایران و عراق به دوران پس از جنگ مربوط میشود و شایسته است این موضوع در قالب جلد دوم کتاب بررسی شود. به گفته وی، با وجود بهبود روابط دو کشور پس از سقوط صدام، همچنان مسائل حلنشدهای از جمله نبود معاهده صلح، اختلافات مربوط به لایروبی اروندرود و بهرهبرداری مشترک اقتصادی و کشتیرانی از این رودخانه وجود دارد.
او همچنین نسبت به تلاش آمریکا برای تأثیرگذاری بر مناسبات تهران و بغداد هشدار داد و گفت: آمریکاییها میخواهند حتی بدون حضور نظامی مستقیم، از طریق سیاسی بر حاکمیت عراق و تنظیم روابط این کشور با ایران تأثیر بگذارند. این رویکرد هم نادرست و هم خطرناک است و نباید اجازه داد آمریکا تعیینکننده روابط آینده ایران و عراق باشد.
این فرمانده پیشین نظامی در ادامه، با اشاره به برخی کاستیهای تاریخی و پژوهشی کتاب، بر ضرورت استفاده بیشتر از منابع عراقی، بررسی فشارهای دولت عراق بر امام خمینی(ره) برای خروج از این کشور در مهرماه ۱۳۵۷، نقش آمریکا و شوروی در شکلگیری تصمیم عراق برای حمله به ایران و همچنین حمایت کشورهای عربی از اهداف صدام تأکید کرد.
علایی با اشاره به ضرورت بازخوانی اقدامات عراق پیش از آغاز جنگ گفت: باید نقش عراق در مسلح کردن گروههای مخالف جمهوری اسلامی، از جمله حزب دموکرات کردستان ایران و گروههای موسوم به خلق عرب در خوزستان، با جزئیات و مستندات بیشتری بررسی شود.
او در بخش دیگری از سخنانش به موضوع مینگذاری دریایی پرداخت و با انتقاد از نحوه روایت این موضوع در کتاب اظهار کرد: در صفحه ۳۶۴ درباره مینگذاریهای ایران صحبت شده، درحالیکه بنیانگذار مینگذاری در خلیج فارس عراق بود. ایران پیش از آنکه عراقیها مینگذاری کنند، اساساً مین دریایی در اختیار نداشت.
علایی با بیان خاطرهای از نخستین مواجهه خود با مین دریایی افزود: در یکی از مأموریتها متوجه جسمی سیاهرنگ و بزرگتر از توپ فوتبال روی آب شدیم. وقتی پرسیدم این چیست، مشخص شد مین دریایی است. اگر با آن برخورد میکردیم، احتمال انفجار و از بین رفتن شناور وجود داشت. ما آن مین را برداشتیم و به ایران آوردیم تا از طریق آن با نوع مینهایی که عراقیها استفاده میکردند، آشنا شویم.
او همچنین با اشاره به ضرورت بررسی دقیقتر ابعاد جنگ شهرها و حملات شیمیایی عراق گفت: این دو موضوع از مؤلفههای اصلی فشار صدام بر ایران برای پایان دادن به جنگ مطابق خواستههای عراق بود و باید جایگاه پررنگتری در کتاب داشته باشد.
علایی در ادامه خواستار تشریح گستردهتر حمایتهای آمریکا از عراق شد و اظهار کرد: کمکهای آمریکا به عراق بسیار فراتر از مواردی است که در کتاب آمده است. برای نمونه، آمریکا چهار فروند هواپیمای آواکس خریداریشده توسط ایران را به جای تحویل به کشورمان، در اختیار عربستان قرار داد تا مأموریت جمعآوری اطلاعات و انتقال آن به عراق را انجام دهند.
او همچنین با اشاره به تسلیحات و تجهیزات آمریکایی در اختیار ارتش عراق گفت: در کتاب به تسلیحاتی که آمریکا در اختیار عراق قرار داده بود، به اندازه کافی پرداخته نشده است. ما حتی یک فروند بالگرد آمریکایی را بهصورت سالم از عراق به غنیمت گرفتیم که در دوره مسئولیت من در سازمان صنایع هوایی در اختیار مجموعه ما بود.
علایی توضیح داد: این بالگرد از نوعی بود که قرار بود در اصفهان تولید شود و متناسب با شرایط آبوهوایی ایران طراحی شده بود، اما پس از انقلاب، آمریکاییها تولید آن را به داخل کشور خود منتقل کردند و سپس برای کمک به عراق، این بالگردها را در اختیار ارتش این کشور
قرار دادند.
علایی افزود: لایروبی اروندرود و احیای ظرفیت کشتیرانی در این رودخانه را از موضوعات مهمی دانست که همچنان نیازمند توافق و همکاری تهران و بغداد است.
علایی افزود: اروندرود هنوز به شرایط پیش از جنگ بازنگشته و به رودخانهای تبدیل نشده است که کشتیها بتوانند بهراحتی از طریق آن به بنادر ایران و عراق تردد کنند. این رودخانه باید بار دیگر به یک مسیر مهم اقتصادی و کشتیرانی مشترک برای دو کشور تبدیل شود.
او با اشاره به اینکه در گفتوگوهای خود با افراد مختلف، موضوع همکاری نکردن عراق در زمینه لایروبی اروندرود را شنیده است، گفت: این مسئله یکی از موضوعات مهم و حلنشده میان دو کشور است و ضرورت دارد در بررسی تاریخ روابط ایران و عراق و همچنین مناسبات آینده دو کشور مورد توجه جدی قرار گیرد.
