تهران -ایرنا- حقوقدان و تحلیلگر روابط بین‌الملل با اشاره به افزایش هزینه‌های سیاسی ازسرگیری جنگ با ایران برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تأکید کرد که با وجود تحولات انتخاباتی و مخالفت افکار عمومی آمریکا با جنگ، تصمیم ورود دوباره این کشور به جنگ همچنان در اختیار شخص ترامپ است.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، انتخابات سوم نوامبر ۲۰۲۶ (۱۳ آبان ماه ۱۴۰۵) در آمریکا که به پیروزی نسبتا قاطع حزب دموکرات در سنا و کنگره منجر شد، آرام آرام تبعات خود را در سخنرانی‌ها، موضع‌گیری‌ها و احتمالا تصمیمات مقامات آمریکایی نشان داده و خواهد داد. اذعان صریح «جی‌دی ونس» معاون رئیس‌جمهور آمریکا درباره تاثیر جنگ علیه ایران بر شکست حزب جمهوری‌خواه، آغاز دومنیویی از اعترافات بوده و خواهد بود که با اظهارات «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا، ادامه یافته است. ترامپ در حالی هم موضوع اثرگذاری جنگ علیه ایران بر انتخابات را پذیرفته و هم از بیزاری مردم آمریکا نسبت به رژیم اسرائیل سخن گفته که اکنون توپ در زمین آمریکا است و سکاندار کاخ سفید می‌تواند برای پایان دادن به مسیر اشتباه جنگی بی‌منطق با ایران اقدام کند.
اینکه آیا ترامپ به تعبیر وزیر امور خارجه ایران مسیر عقلانیت را انتخاب خواهد کرد یا بار دیگر تنش‌های بیهوده را بر جهان تحمیل می‌کند، نیازمند بررسی دقیق دلایل شکست انتخاباتی حزب متبوع رئیس‌جمهور آمریکا، تبعات آن بر جنگ با ایران، بررسی و امکان‌سنجی ابزارهای در اختیار کنگره و سنا برای محدودسازی قدرت ترامپ و در نهایت تاثیر این انتخابات بر کشورهای منطقه و رژیم اسرائیل است. فاکتورهایی که برای بررسی هر یک از آن‌ها با «رضا نصری» حقوقدان و تحلیلگر روابط بین‌الملل به گفت‌وگو پرداختیم.
آمریکایی‌ها به جنگ و به مناسبات واشنگتن و تل‌آویو نه گفتند
انتخابات میان دوره ای آمریکا با پیروزی نسبتا قاطع حزب دموکرات در هر دو مجلس نمایندگان و سنا به پایان رسید و حزب ترامپ شکست قابل تاملی را متحمل شد. از همان ساعات نخست پایان این انتخابات، شماری از تحلیلگران از تاثیرگذاری جنگ ایران بر باخت حزب جمهوری‌خواه تاکید می‌کنند. این اقدام ترامپ چه تاثیری در شکست حزبش داشت؟ چند درصد این شکست را می‌توان به طور مستقیم به دلیل جنگ با ایران دانست؟
واضح‌ترین پیام شکست ترامپ و جمهوری‌خواهان در انتخابات اخیر مخالفت صریح جامعه آمریکا با جنگ است. شکست در انتخابات میان‌دوره‌ای برای حزب حاکم در آمریکا امر غیرمعمولی نیست. حتی تقریباً یک قاعده ثابت است. اما شکست در چنین مقیاس و ابعادی پیام دیگری دارد. دموکرات‌ها هفت کرسی سنا را از جمهوری‌خواهان گرفتند، از جمله در تگزاس و کانزاس و کارولینای جنوبی که سال‌ها پایگاه مطمئن جمهوری‌خواهان بوده‌اند. دست‌کم سی نماینده جمهوری‌خواه کرسی خود را از دست دادند و فاصله دو حزب در آرای سراسری مجلس نمایندگان به نزدیک سیزده درصد رسید. ترامپ شخصاً تمام تلاش خود را کرد تا نتیجه متفاوتی حاصل شود. حتی در سخنرانی‌های خود به طرفدارانش تاکید کرد با این تصور رأی دهند که گویی اسم خود او روی برگه نوشته شده است. اما علیرغم همه این تلاش‌ها به سخت‌ترین شکل ممکن شکست خورد. جامعه‌ای که با چنین فاصله‌ای رأی می‌دهد پیامی فرستاده است و این پیام را نمی‌شود به نوسان معمول سیاست نسبت داد.
تا پیش از این نامزدهای انتخاباتی برای جلب آرا باید ارادت و وفاداری خود به اسرائیل را به نمایش می‌گذاشتند اما در انتخابات اخیر اتفاقاً کسانی بیشترین اقبال را به دست آوردند که بیشترین فاصله و زاویه را با سیاست‌های اسرائیل داشتند.
روشن‌ترین قرائت از این پیام را هم خود معاون رئیس‌جمهور آمریکا ارائه کرد. جی‌دی ونس صبح روز بعد از انتخابات نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است.» او می‌گوید مشکل جمهوری‌خواهان مشارکت پایین نبود. طرفداران‌شان پای صندوق رأی آمدند، اما بسیاری از همان کسانی که در ۲۰۲۴ به ترامپ و خود او رأی داده بودند، این بار به دموکرات‌ها رأی دادند. یعنی این جنگ بخشی از پایگاه خود ترامپ را از او جدا کرد. ونس به مدافعان جنگ هم طعنه زد که اگر فکر می‌کنند از دست رفتن سنا برای شش سال به این جنگ می‌ارزید، صریحاً از آن دفاع کنند. ترامپ هم حرف او را «تا حد زیادی درست» دانست. این نشان می‌دهد در بالاترین سطوح حاکمیتی به همین نتیجه رسیده‌اند.
نکته مهم دیگر در پیام ونس، تفسیری است که او از رأی مردم درباره رابطه آمریکا و اسرائیل ارائه کرد. او گفت مردم با رأی خود به ما پیام داده‌اند که خواهان بازنگری در مناسبات آمریکا و اسرائیل هستند. تا پیش از این، در فضای سیاسی آمریکا نامزدهای انتخاباتی برای جلب آرا باید ارادت و وفاداری خود به اسرائیل را به نمایش می‌گذاشتند اما در انتخابات اخیر اتفاقاً کسانی بیشترین اقبال را به دست آوردند که بیشترین فاصله و زاویه را با سیاست‌های اسرائیل داشتند. صرف اعتراف به این واقعیت خود حائز اهمیت است. معنی‌اش این است که سیاست داخلی آمریکا دارد به تدریج از چنگ لابی‌ها و گروه‌های فشار اسرائیلی خارج می‌شود.
سه جریان در آمریکا درباره نحوه مواجهه با ایران بر تصمیم ترامپ اثر می‌گذارند
مدت‌هاست که این انتخابات به عامل مهمی در تصمیم‌گیری رئیس‌جمهور آمریکا درباره ادامه جنگ با ایران تبدیل شده است. پس از این باخت، باید منتظر چه عکس‌العملی از سوی ترامپ باشیم؟ تشدید جنگ یا کنترل آن؟
رفتار ترامپ صرفاً تابع منافع شخصی خود اوست. حال باید دید تا چه میزان حاضر است برخلاف خواست و نظر قاطع اکثریت مردم آمریکا -که به صراحت با رای خود با جنگ اظهار مخالفت کردند - این منافع را به خطر بیندازد. قطعاً هزینه سیاسی ازسرگیری یک جنگ تمام‌عیار برای ترامپ، در مقایسه با دوران پیش از انتخابات، به‌شدت افزایش یافته است. ورود مجدد به جنگ، او را با کنگره‌ای دموکرات و چالش‌هایی به‌مراتب جدی‌تر از آنچه همین حالا در انتظار اوست، روبه‌رو خواهد کرد. با این حال، احتمال اقدام نظامی او همچنان وجود دارد؛ چه پیش از سوم ژانویه و آغاز به کار کنگره جدید و چه حتی پیش از اوایل دسامبر، زمانی که قانون مجوز دفاع ملی آمریکا (NDAA) منقضی می‌شود.
باید به یک واقعیت اساسی توجه داشت؛ آمریکایی‌ها برای ایران رأی نداده‌اند. آن‌ها برای منافع اقتصادی خود و علیه جنگی رأی داده‌اند
از همین حالا، لابی‌ها و گروه‌های فشار متعددی در واشنگتن در تلاش‌اند ترامپ را به آغاز یک جنگ تمام‌عیار ترغیب کنند. آن‌ها شکست او در انتخابات را این‌گونه تفسیر می‌کنند که علت آن نه ورود به جنگ، بلکه «به سرانجام نرساندن جنگ» و یکسره نکردن کار ایران بوده است. از این رو، استدلال می‌کنند که او باید از فرصت باقی‌مانده برای رقم زدن آنچه خودشان یک دستاورد تاریخی، یعنی شکست ایران، می‌دانند، استفاده کند. در مقابل، جریان‌های دیگری، از جمله در حزب جمهوری‌خواه و درون دولت خود او، تلاش می‌کنند ترامپ را از چنین اقدامی منصرف کنند و به سمت دستیابی به نوعی توافق با ایران سوق دهند.
جریان سومی نیز خواهان تداوم فشار اقتصادی، یا به تعبیر دقیق‌تر، ادامه یک جنگ اقتصادی بی‌پایان تا زمان تسلیم ایران است. حال باید دید در روزها و هفته‌های آینده کدام‌یک از این جریان‌ها بیشترین تأثیر را بر تصمیم ترامپ خواهد گذاشت.
آمادگی دفاعی ایران باید تا ژانویه و پس از آن در بالاترین سطح حفظ شود
ایران این انتخابات را موضوع داخلی آمریکا می‌داند و تاکید دارد که مبنای رفتارش را این انتخابات تعیین نمی‌کند، از دیدگاه حضرتعالی، بهترین رفتار تهران در قبال شکست ترامپ در این انتخابات چه باید باشد؟
موضع تهران در اصل درست است. انتخابات آمریکا مسئله‌ای داخلی است و قرار نیست سیاست‌های ایران در صندوق‌های رأی یک کشور دیگر تعیین شود. با این حال، داخلی بودن انتخابات به معنای بی‌اهمیت بودن نتایج آن نیست. لازم است به پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت تغییر فضای سیاسی آمریکا، تحول جایگاه اسرائیل در سیاست داخلی این کشور و تغییر الگوی رفتاری بازیگران سیاسی آن توجه شود. درک این تحولات می‌تواند در اتخاذ تصمیمات تاکتیکی بسیار مؤثر باشد.
فعلاً باید به یک واقعیت اساسی توجه داشت؛ آمریکایی‌ها برای ایران رأی نداده‌اند. آن‌ها برای منافع اقتصادی خود و علیه جنگی رأی داده‌اند که قرار بود چند هفته طول بکشد و اکنون وارد نهمین ماه خود شده است. بنابراین، آمادگی دفاعی کشور باید تا ژانویه و پس از آن در بالاترین سطح حفظ شود؛ چرا که تصمیم ورود به جنگ در آمریکا همچنان در اختیار یک نفر است.
امروز در افکار عمومی جهان، ایران، با وجود تمام هزینه‌هایی که متحمل شده، پیروز این جنگ تلقی می‌شود و در این فضا باید دستاوردهای میدان به نتایج ملموس در عرصه دیپلماسی تبدیل شود
در کنار آن، کانال دیپلماسی باید باز بماند. امروز در افکار عمومی جهان، ایران، با وجود تمام هزینه‌هایی که متحمل شده، پیروز این جنگ تلقی می‌شود. از زمان جنگ ویتنام تاکنون، هیچ کشوری در عرصه نظامی چنین دستاوردی در برابر آمریکا نداشته است. این فضای عمومی فرصتی فراهم کرده است تا دستاوردهای میدان به نتایج ملموس در عرصه دیپلماسی تبدیل شود. هرچه هزینه دستیابی به این نتایج برای کشور کمتر باشد، منافع ملی بهتر تأمین خواهد شد.
موضوع دیگری که کمتر مورد توجه قرار گرفته، ضرورت گفت‌وگو با افکار عمومی و نهادهای مدنی آمریکاست. دموکرات‌ها اعلام کرده‌اند که از ژانویه، با استفاده از اختیارات کامل کمیته‌های کنگره، جنگ را مورد بررسی قرار خواهند داد. وزیر جنگ آمریکا نیز از هم‌اکنون زیر فشار قرار گرفته و حتی در صورت استعفا، به احتمال زیاد با تحقیق و تفحص کنگره روبه‌رو خواهد شد.
در چنین شرایطی، موضوعاتی همچون جنایت جنگی در مدرسه میناب، جنایت جنگی در لامرد، حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و نقض فاحش کنوانسیون‌های ژنو باید با اتکا به مستندات دقیق در برابر افکار عمومی آمریکا، رسانه‌ها و نهادهای حقوقی و مدنی مستقل قرار گیرند. حقوقدانان، متخصصان پزشکی قانونی و جامعه مدنی ایران از ظرفیت لازم برای انجام این کار برخوردارند. این تلاش باید از همین حالا آغاز شود تا این موارد به‌طور دقیق مستندسازی شوند، در مراجع ذی‌صلاح مورد پیگیری قرار گیرند و مرتکبان آن‌ها از مجازات مصون نمانند.
رأی‌دهندگان مأموریت روشنی برای مهار قدرت ترامپ به دموکرات‌ها داده‌اند
درحال حاضر یکی از مهمترین پرسش‌های پس از پیروزی دموکرات‌ها این است که آیا این حزب می‌تواند جنگ‌طلبی رئیس‌جمهور آمریکا را مهار کند؟ سیستم قانونی و سیاسی این امکان را به آن‌ها می‌دهد؟
ابزارهای مهار قدرت رئیس‌جمهور در قانون اساسی آمریکا پیش‌بینی شده‌اند، اما هیچ‌یک سریع و بی‌دردسر نیستند. تا سوم ژانویه، زمانی که کنگره جدید کار خود را آغاز می‌کند، از نظر حقوقی عملاً تغییری رخ نخواهد داد. در نگاه نخست، ساده‌ترین راه استفاده از قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳ است، اما این مسیر با موانع جدی روبه‌روست. قطعنامه‌ای که به امضای رئیس‌جمهور نرسد، پس از رأی دیوان عالی آمریکا در پرونده INS v. Chadha در سال ۱۹۸۳، از پشتوانه الزام‌آور حقوقی محکمی برخوردار نیست. قطعنامه‌ای هم که برای تبدیل شدن به قانون به امضای رئیس‌جمهور نیاز داشته باشد، با وتوی او مواجه خواهد شد. شکستن این وتو مستلزم کسب اکثریت دوسوم آرا در هر دو مجلس است و دموکرات‌ها چنین اکثریتی در اختیار ندارند.
ترامپ همان شب انتخابات اعلام کرد قدرت نهایی در دست اوست و نام آن وتوست. سابقه این رویکرد نیز وجود دارد. او در سال ۲۰۱۹ قطعنامه مربوط به یمن و در سال ۲۰۲۰ قطعنامه مربوط به ایران را وتو کرد. در ژوئن امسال نیز هر دو مجلس قطعنامه‌هایی برای پایان دادن به مخاصمات تصویب کردند، اما تنها یک ماه بعد حملات از سر گرفته شد. مهمترین ابزار کنگره در این میان، قدرت تخصیص بودجه است که به آن Power of the purse می‌گویند. طبق قانون اساسی آمریکا، هیچ پولی بدون مجوز قانونی کنگره نمی‌تواند از خزانه‌داری خارج شود. رئیس‌جمهور می‌تواند مصوبه‌ای را وتو کند، اما با وتوی یک مصوبه نمی‌تواند بودجه‌ای را به تصویب برساند. دولت ترامپ خواهان صدها میلیارد دلار بودجه نظامی اضافی است و بدون همراهی دموکرات‌ها به آن دست نخواهد یافت.
سابقه تاریخی استفاده این ابزار نیز وجود دارد. اصلاحیه‌های کوپر-چرچ و کیس-چرچ در اوایل دهه ۱۹۷۰، با محدود کردن تخصیص بودجه، به مداخله نظامی آمریکا در هندوچین پایان دادند. دموکرات‌ها می‌توانند ممنوعیت تخصیص هرگونه بودجه برای ادامه این جنگ را در لوایح ضروری بودجه دفاعی بگنجانند و به این ترتیب، هزینه سیاسی وتوی چنین لوایحی را برای ترامپ به‌شدت افزایش دهند.
ایران باید تفاوت‌های دو حزب جمهوری‌خواه و دموکرات را ببیند و از آن‌ها استفاده کند، ولی سیاستش را بر دوستی هیچ‌یک از دو حزب بنا نگذارد
از ژانویه، دموکرات‌ها همچنین می‌توانند مقامات دولت را احضار کنند، خواستار ارائه اسناد شوند و پیت هگست، وزیر جنگ، را استیضاح کنند؛ اقدامی که تصویب آن در مجلس نمایندگان به اکثریت ساده نیاز دارد. تأیید انتصابات نیز در اختیار سناست و می‌تواند به اهرمی برای اعمال فشار بر دولت تبدیل شود.
این تحقیقات از منظر حقوقی اهمیت ویژه‌ای دارند. هر سند و شهادتی که در جریان جلسات کمیته‌های کنگره ثبت و مستند شود، می‌تواند در آینده در پرونده‌های مربوط به جنایات جنگی مورد استفاده قرار گیرد؛ چه در چارچوب قانون جنایات جنگی آمریکا و چه در دادگاه‌های کشورهایی که صلاحیت جهانی اعمال می‌کنند.
مانع اصلی، اما، جای دیگری است. نظام سیاسی آمریکا بر این فرض طراحی شده که رئیس‌جمهور به محدودیت‌های کنگره اعتنا می‌کند. ترامپ چنین رئیس‌جمهوری نیست. او در سال ۲۰۱۹ با اعلام وضعیت اضطراری ملی، منابع مالی ساخت دیوار مرزی را تأمین کرد و همین هفته گذشته، حمله به قشم را اساساً «جنگ» ندانست. بنابراین، پرسش اصلی این است که آیا رهبران دموکرات حاضرند تا انتها از ابزارهای قانونی و نظارتی خود استفاده کنند؟ رأی‌دهندگان مأموریت روشنی به آن‌ها داده‌اند. اگر از این ابزارها استفاده نکنند، همان خشم عمومی که امروز متوجه ترامپ است، دامن خود آن‌ها را نیز خواهد گرفت.
تفاوت دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان بیشتر در روش و هزینه تقابل با ایران است
آیا پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس می‌تواند به تغییر رویکرد واشنگتن در قبال ایران منجر شود یا اختلافات دو حزب درباره ایران، مستقل از رقابت‌های انتخاباتی، همچنان پابرجا خواهد ماند؟ به بیان ساده تر چه تفاوتی میان سیاست احتمالی دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان در قبال ایران وجود دارد؟
تفاوت واقعی است، اما نباید در آن اغراق کرد. اول این را در نظر بگیریم که کاخ سفید تا ژانویه ۲۰۲۹ در دست ترامپ است و سیاست خارجی در آمریکا عمدتاً در اختیار رئیس‌جمهور است. پس پیروزی در کنگره خودبه‌خود رویکرد واشنگتن را عوض نمی‌کند.
در هدف نهایی، فاصله دو حزب چندان زیاد نیست. هر دو نسبت به برنامه هسته‌ای ایران بدبین‌اند، هر دو از اسرائیل حمایت کرده‌اند و تحریم ابزار مشترک هر دو بوده است. چاک شومر، از چهره‌های اصلی دموکرات‌ها در سنا، در سال ۲۰۱۵ علیه برجام موضع گرفت و جو بایدن چهار سال فرصت داشت به برجام برگردد و برنگشت. تفاوت در روش و در هزینه‌ای است که هر حزب حاضر است بپردازد. بدنه دموکرات‌ها امروز این جنگ را غیرقانونی و فاجعه‌بار می‌داند و از نظارت کنگره و راه‌حل دیپلماتیک دفاع می‌کند. این به معنای برداشتن تحریم‌ها یا پذیرفتن خواسته‌های ایران نیست. به احتمال زیاد با دموکرات‌هایی طرف خواهیم بود که می‌خواهند جنگ تمام شود ولی فشار اقتصادی و شروط سخت هسته‌ای ادامه پیدا کند.
کشورهای عربی خلیج فارس باید با کنگره دموکراتی کار کنند که سابقه آن‌ها در انتقاد از این کشورها روشن است
تحول تازه‌تر این است که خط گسل دیگر دقیقاً بر مرز دو حزب منطبق نیست. توماس ماسی و چند جمهوری‌خواه دیگر بارها با دموکرات‌ها علیه جنگ رأی داده‌اند و در سپتامبر چهار سناتور جمهوری‌خواه به آن‌ها پیوستند. ونس و روبیو عملاً در دو سوی این بحث ایستاده‌اند. ونس حتی تغییر رابطه آمریکا با اسرائیل را جزو خواسته‌های رأی‌دهندگان از دست‌رفته حزبش برشمرد، حرفی که تا چند سال پیش از دهان هیچ چهره ارشد جمهوری‌خواهی بیرون نمی‌آمد. در حزب دموکرات هم میان رهبری قدیمی و نسل جوان‌تر در این موضوع شکاف جدی است. ایران باید این تفاوت‌ها را ببیند و از آن‌ها استفاده کند، ولی سیاستش را بر دوستی هیچ‌یک از دو حزب بنا نگذارد.
کشورهای عربی نمی‌توانند هم مدعی میانجی‌گری باشند و هم از حمله به ایران حمایت کنند
آیا شکست انتخاباتی ترامپ می‌تواند محاسبات بازیگران منطقه‌ای، از جمله اسرائیل و کشورهای عربی، را درباره ادامه جنگ با ایران تغییر دهد؟ این کشورها تا چه اندازه ممکن است در ارزیابی هزینه‌ها و پیامدهای جنگ، نتیجه انتخابات آمریکا را لحاظ کنند؟
اثر انتخابات روی اسرائیل و کشورهای عربی یکسان نیست و حتی می‌تواند در دو جهت مخالف باشد. نتانیاهو یک هفته پیش از انتخابات آمریکا انتخابات خودش را پشت سر گذاشت و ائتلافش با ۵۳ کرسی از ۱۲۰ کرسی کنست به اکثریت نرسید. در کوتاه‌مدت نتیجه انتخابات آمریکا می‌تواند اسرائیل را برای کشاندن آمریکا به دور تازه‌ای از جنگ شتاب‌زده‌تر کند. در بلندمدت تصویر برای اسرائیل تاریک‌تر است. وقتی معاون رئیس‌جمهور جمهوری‌خواه، رابطه با اسرائیل را کنار جنگ و گرانی در فهرست دلایل ریزش آرای حزبش می‌گذارد، معلوم است اجماع دو حزبی پشت اسرائیل بهم خورده است. کمک نظامی و فروش سلاح هم زیر ذره‌بین کنگره جدید خواهد بود.
کشورهای عربی خلیج فارس نتیجه انتخابات را با دقت بیشتری محاسبه می‌کنند، چون بیشترین هزینه دور بعدی جنگ متوجه آن‌هاست. این کشورها میلیاردها دلار خرج تقویت دفاع خود کرده‌اند و پایگاه‌های آمریکا در خاک‌شان هدف قرار گرفته است. از سوی دیگر باید با کنگره‌ای کار کنند که چهره‌های تازه‌ای در کمیته‌هایش خواهد داشت و سابقه دموکرات‌ها در انتقاد از آن‌ها هم روشن است.
به نظر می‌رسد تلاش قطر و عمان و دیگر میانجی‌ها بیشتر خواهد شد و سایر کشورها هم بیش از گذشته جانب احتیاط را نگه خواهند داشت.اما این کشورها باید با پرسش سخت‌تری هم روبه‌رو شوند. نمی‌شود هم از میانجی‌گری و بی‌طرفی حرف زد و هم خاک و پشتیبانی لجستیک برای حمله به ایران در اختیار آمریکا گذاشت.
بند «و» ماده ۳ قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی، اجازه دادن به کشوری دیگر برای استفاده از قلمرو به‌منظور ارتکاب تجاوز را خود عمل تجاوز می‌داند. مردم آمریکا حالا با رأی خود گفته‌اند این جنگ را نمی‌خواهند. کشورهای میزبان باید توضیح بدهند چرا باید تاوان جنگی را بپردازند که حتی مردم کشور آغازگر آن هم از آن روی برگردانده‌اند.