تهران- ایرنا- وزیر اسبق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با تاکید بر اینکه مساله توزیع یکی از مشکلات اساسی نشر است، گفت: به نظر من کتاب‌فروشان باید عهده‌دار شبکه پخش باشند، برای اصلاح این روند بخشی از دستگاه اجرایی می‌تواند یارانه ویژه‌ای را برای خرید کتاب از کتاب‌فروشی‌ها درنظر بگیرد.

به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، هفته کتاب بهانه‌ای است برای توجه به چرخه‌های صنعت نشر، از جمله پدیدآورندگان، ناشران و کتاب‌فروشان. کاغذ مساله‌ای است که تاثیر مستقیمی بر قیمت کتاب و توان مخاطب برای تهیه آن دارد. هم‌زمان با افزایش قیمت کاغذ و کتاب، قدرت خرید مخاطب کاهش پیدا می‌کند، در نتیجه کتاب‌فروشان چرخه مالی محدودتری دارند و پدیدآورندگان با چالش‌های جدی روبه‌رو هستند.

همچنین کپی‌کاران کتاب که با عنوان قاچاقچیان کتاب مشهور هستند، با وجود اقداماتی همچون همکاری شهرداری با ضابطان قضایی برای ممانعت از فروش کتاب در بساط، به فعالیت خود در خیابان و فضای مجازی ادامه می‌دهند. با وجود اقدامات دوره‌ای، هنوز روشی برای جلوگیری از دزدیده شدن نتیجه زحمات پدیدآورندگان و ناشران پیدا نشده است.

احمد مسجدجامعی پژوهشگر، وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی و قائم مقام رئیس مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی سال‌ها است که با ناشران، کتاب‌فروشان، نویسندگان، مترجمان و می‌توان گفت تمام حلقه‌های نشر ارتباط نزدیک دارد، با او درباره اقداماتی که در شرایط امروز می‌تواند برای تسهیل عملکرد صنعت نشر انجام شود، به گفت‌وگو نشستیم. این مصاحبه را در ادامه می‌خوانید.

وضعیت کتاب و نشر کشور را در آستانه سی‌وچهارمین هفته کتاب چگونه ارزیابی می‌کنید؟

تعداد عناوین کتابی که منتشر می‌شود، خوب است؛ اما مشکل «قیمت کتاب» مطرح است. این روزها کتاب در شمارگان پایین‌تر نسبت به سال‌های گذشته منتشر می‌شود، بسیاری از مردم به کتاب نیاز دارند، اما نمی‌توانند به آن دسترسی داشته باشند.

این روزها کتاب در شمارگان پایین‌تر نسبت به سال‌های گذشته منتشر می‌شود، بسیاری از مردم به کتاب نیاز دارند، اما نمی‌توانند به آن دسترسی داشته باشند

مشکل اصلی کمیاب‌شدن کاغذ است. پیش از این حدود ۳۰ درصد هزینه کتاب به کاغذ مربوط بود، اما این روزها ۵۰ درصد قیمت کتاب یا شاید بیش از آن(بستگی به جنس کاغذ دارد) به کاغذ اختصاص دارد. در حوزه نشر این دیدگاه که گفته می‌شود کاغذ در داخل تولید شود و می‌توان آن را صادر کرد، پذیرفته شده نیست، ما به کاغذ نیاز داریم و این اظهارنظرها دقت کارشناسی ندارد. باید برای کاغذ، فکر اساسی شود.

بخشی از کاغذ مورد نیاز ایران از کشور اندونزی وارد می‌شود. این روزها واردات از سواحل خلیج‌فارس امکان‌پذیر نیست و کاغذ از بنادر ترکیه به آن کشور وارد و سپس از طریق مرزهای زمینی به ایران منتقل می‌شود. در موضوع کاغذ نقطه قوتی وجود دارد: مصرف کاغذ روسی در ایران بالا است. کاغذ روسی را که کیفیت خوبی دارد، می‌توانیم از طریق دریای مازندران وارد کنیم و می‌توان کتاب‌های معمولی را با استفاده از آن منتشر کرد.

البته مشکل کاغذ روسی این است که به شکل «رول» عرضه می‌شود و برای چاپخانه‌های بزرگ مناسب است، باید آن را به «شیت» تبدیل و بعد استفاده کنند. این شکل بسته‌بندی کاغذ، روی قیمت آن هم تاثیر می‌گذارد.

قاچاق کتاب سال‌ها است که به یک مشکل اساسی در حوزه نشر تبدیل شده است، کتاب‌های پرفروش به سرعت شناسایی و کپی‌برداری می‌شود، چرا در طول این سال‌ها این روند متوقف نشده است؟

مشکل دیگر در حوزه کتاب و نشر، این است که کتاب‌های پرفروش به سرعت وارد بازار قاچاق می‌شود. آثار کپی‌شده کاملا شبیه به کتابی هستند که ناشر آن را منتشر کرده است، با همان قیمت و شکل. گاهی کیفیت پایین‌تر است، اما ممکن است کتاب کپی‌شده با کیفیتی مشابه با نسخه موجود در کتاب‌فروشی عرضه شود، افراد برای تشخیص کتاب کپی‌شده از نسخه اصلی، باید حرفه‌ای باشند، در نتیجه کتاب‌های کپی‌سازی شده وارد بازار می‌شوند.

اگر افراد کتاب‌هایی را که بازار خوبی دارند ازآن خود کنند، تاثیر مخربی بر چرخه نشر خواهد داشت و این مساله مهمی است

این روند که در آن کتاب‌های پُرفروش کپی‌برداری می‌شوند، به صنعت نشر لطمه وارد می‌کند. معمولا یک‌سوم کتاب‌هایی که ناشران منتشر می‌کنند، پرفروش می‌شوند و کتاب‌هایی که بازار خوبی پیدا می‌کنند، هزینه کتاب‌های گروه تخصصی را جبران می‌کنند. اگر افراد کتاب‌هایی را که بازار خوبی دارند ازآن خود کنند، تاثیر مخربی بر چرخه نشر خواهد داشت و این مساله مهمی است.

روبه‌روی دانشگاه تهران دست‌فروشان بساط می‌کنند. گاهی ماموران بساط آنها را جمع می‌کنند و اما تکثیرکنندگان مکان بساط خود را تغییر می‌دهند، اصلاح این روند نیاز به نگاه ساختاری دارد.

در راسته انقلاب اگر در خیابان باشیم منطقه ۶ هستیم و وقتی پای خود را در کتاب‌فروشی می‌گذاریم وارد منطقه ۱۱ می‌شویم، وجود چنین پیچیدگی‌هایی باعث می‌شود دست‌فروشان حتی از طرح‌هایی که ضابطان قضایی اجرا می‌کنند در امان بمانند. به نظر شما در چنین شرایطی چه باید کرد؟

در خیابان انقلاب با چنین مساله‌ای مواجه هستیم، این طرف و آن طرف خیابان، دو منطقه است. همچنین کتاب‌های دست دوم هم بازاری دارند، افرادی کتاب‌های دست دوم خود را می‌فروشند تا کتاب‌های جدید خریداری کنند، زیرا پیش از این بسیاری از خانه‌ها کتابخانه داشتند، اما امروز چنین چیزی در خانه‌های کوچک امروز ممکن نیست، امروز باید بازار معاوضه را راه‌انداز کنند.

آیا مردم نمی‌توانند کتاب قاچاق و دست دوم را از هم تشخیص بدهند؟

معمولا کتاب قاچاق ارزان‌تر به فروش می‌رسد و کیفیت آن با کتاب اصلی یکی است، اما در این روند ناشر ضرر می‌کند و به چرخه نشر آسیب وارد می‌شود.

اصناف و دستگاه‌های اجرایی، ادبِ مشارکت را آموختند و این هم کار ساده‌ای نبود. به یاد دارم که فراز و فرودهای بسیاری داشت

همکاری دستگاه قضایی، شهرداری، وزارت ارشاد و ناشران برای محدود کردن فعالیت قاچاقچیان کتاب خوب است، اما به هر حال کافی نیست، بسیاری با استفاده از شبکه‌های پخش در فضای مجازی کتاب‌های خود را می‌فروشند، این فعالیت باید مدیریت شود. همچنین باید بازار عرضه کتاب‌های دست دوم شکل بگیرد. تجربه فروش و معاوضه کتاب‌های دست دوم پیش از این در برخی از شهرها مانند مشهد و اصفهان تجربه شده است.

مساله دیگر در سیاست‌های کلان مطرح است، البته وزارت ارشاد این مسائل را رعایت می‌کند. گاهی گفته می‌شود ناشران و تشکل‌های صنفی باید محور فعالیت‌ها باشند. در همه شغل‌ها و حرفه‌ها به ویژه پس از این سال‌ها که فعالیت حرفه‌ای را کنار هم تجربه کردیم، اصناف و دستگاه‌های اجرایی، ادبِ مشارکت را آموختند و این هم کار ساده‌ای نبود. به یاد دارم که فراز و فرودهای بسیاری داشت؛ برای مثال فردی مدعی می‌شد که همه اقدامات نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران را او انجام می‌دهد، در حالی که ناشران اصفهان، مشهد و شیراز هم در این روند سهیم بودند و اقداماتی انجام می‌دادند.

اینکه خودِ صنف در مسائل فعال شود بسیار مغتنم است. البته ممکن است میان تشکل‌ها رقابت‌هایی وجود داشته باشد و دستگاه‌های اجرایی می‌توانند آن را مدیریت کنند. در این روند هم گاهی دیده شده که گروهی به دنبال نزدیک‌تر شدن به دستگاه‌های اجرایی هستند. این‌ها مسائلی است که می‌تواند به بهبود وضعیت نشر و ارائه بهتر آثار کمک کند.

شما همیشه به کتاب‌فروشان اهمیت می‌دهید؛ شاید طرح کتاب‌گردی را هم برای یادآوری اهمیت کتاب‌فروشان به جامعه برنامه‌ریزی کرده باشید. از طرفی فعالیت قاچاقچیان کتاب تا حدی گسترش پیدا کرده است که شاید دسترسی به کتاب برای مردم در کنار خیابان ساده‌تر از کتاب‌فروشی باشد، به نظر شما برای اصلاح این روند چه اقداماتی باید انجام شود؟

مساله توزیع یکی از مشکلات اساسی نشر است، زمانی که شابک ایران را راه‌اندازی کردیم، مقدمه‌ای برای اصلاح شبکه توزیع بود

کتاب‌فروشان به کار ساختاری نیاز دارند و همواره به این مساله توجه داشته‌ام. به نظر من کتاب‌فروشان باید عهده‌دار شبکه پخش باشند، افزون بر این، کتاب‌فروشان به نوعی گرمی بازار کتاب، محله و اهالی فرهنگ هستند. پیش از این، در هر محله افراد کتاب را از کتاب‌فروشی تهیه می‌کردند و هر کتابی که لازم داشتیم، از کتاب‌فروش می‌خواستیم و او هم کتاب‌های جدید را به ما معرفی می‌کرد. حضور کتاب‌فروشان در جامعه موثر بود و در فقدان آن‌ها، صنعت نشر آسیب دیده است.

مساله توزیع یکی از مشکلات اساسی نشر است، زمانی که شابک ایران را راه‌اندازی کردیم، مقدمه‌ای برای اصلاح شبکه توزیع بود. برای اصلاح این روند بخشی از دستگاه اجرایی می‌تواند یارانه ویژه‌ای را برای خرید کتاب از کتاب‌فروشی‌ها درنظر بگیرد و این کار امروز شدنی است.

آیا یارانه در تمام طول سال برای خرید از کتاب‌فروشی‌ها در نظر گرفته شود؟

برگزاری نمایشگاه کتاب در آذر نباید برگزاری این رویداد را در اردیبهشت تحت تاثیر قرار بدهد

هفته کتاب می‌تواند زمان مناسبی برای تجربه این طرح باشد. همچنین این مساله را می‌توان در فرصت‌های دیگر ارزیابی کرد برای مثال در آذرماه قرار است نمایشگاه کتاب تهران برگزار شود. باید در نظر داشت برگزاری نمایشگاه کتاب در آذر نباید برگزاری این رویداد را در اردیبهشت تحت تاثیر قرار بدهد، زیرا زمان برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در تقویم‌های جهانی ثبت شده و فعالیت گسترده‌ای دارد.

می‌توانیم این طرح‌ها را تجربه کنیم، زیرا فعالیت کتاب‌فروشی در جامعه برای جمعیت ۹۰ میلیونی ایران لازم و ضروری است تا جایگاه و نقش قدیمی خود را بازیابد.