تهران- ایرنا- بررسی عملکرد معاونت علمی ریاست‌جمهوری نشان می‌دهد، توسعه فناوری‌های پیشران، از هوش مصنوعی و میکروالکترونیک تا زیست‌فناوری، امنیت سایبری و کوانتوم در کنار تقویت ابزارهای تأمین مالی و حمایت از سرمایه انسانی، برنامه های مهمی است که در کانون توجه این نهاد دولتی حامی زیست بوم نوآوری و فناوری قرار گرفته است.
به گزارش خبرنگار گروه علمی ایرنا مرور دستاوردهای معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان در یکسال اخیر با حضور نخبگان و پژوهشگران بیانگر تلاش برای شکل دهی به یک زنجیره نسبتاً کامل در توسعه فناوری است، زنجیره‌ای که از پژوهش و تربیت نیروی انسانی آغاز و به ایجاد زیرساخت و طراحی محصول می‌رسد و در ادامه با تأمین مالی، حمایت از تولید بار اول و توسعه بازار داخلی و خارجی تکمیل می‌شود.
عملکرد معاونت علمی ریاست جمهوری در دولت چهاردهم نشان می دهد که این مجموعه سیاست گذار اصلی حوزه زیست بوم نوآوری و فناوری کشور، تنها بر حوزه سیاست گذاری در حوزه اقتصاد دانش بنیان و حمایت از تولید یک محصول یا یک شرکت متمرکز نشده است، بلکه همزمان ایجاد زیرساخت پردازش، تربیت نیروی انسانی، توسعه بازار، کاهش وابستگی به واردات فناوری های راهبردی و گسترش تعاملات بین‌المللی را نیز دنبال می‌کند.
در این میان فناوری هایی چون هوش مصنوعی، طراحی تراشه، زیست فناوری، کوانتوم و امنیت سایبری به دلیل نقش آن ها در آینده اقتصاد، صنعت و حکمرانی کشور جایگاهی برجسته در برنامه های اعلام شده دارند. در کنار این حوزه ها بخش هایی همچون حمل و نقل پیشرفته، سلامت، نفت و گاز، فناوری اطلاعات و ارتباطات و آموزش نیز در این نقشه راه مورد توجه قرار گرفته اند.
هوش مصنوعی؛ از زیرساخت پردازش تا کاربرد در حکمرانی
بررسی ها نشان می‌دهد توسعه هوش مصنوعی در چند سطح در معاونت علمی ریاست جمهوری در حال پیگیری است. نخستین سطح تأمین توان پردازشی مورد نیاز برای تحلیل داده های بزرگ و اجرای مدل های هوش مصنوعی است.
در همین چارچوب موضوع مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع مطرح شده است؛ زیرساختی که می‌تواند دسترسی پژوهشگران، دانشگاه ها، شرکت های دانش‌بنیان و دستگاه های اجرایی به توان پردازشی را تسهیل کند.
سطح دوم نیز به توسعه سکوی ملی هوش مصنوعی متن‌باز مربوط می‌شود. اهمیت این سکو در آن است که شرکت ها و پژوهشگران بتوانند بر پایه یک زیرساخت داخلی ابزارها و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی را توسعه دهند و وابستگی به پلتفرم های خارجی کاهش یابد.
در سطح کاربردی نیز اجرای پروژه دستیار هوش مصنوعی دولت مورد اشاره قرار گرفته است. چنین پروژه‌ای می‌تواند در تحلیل اسناد، پاسخ‌گویی هوشمند، پردازش اطلاعات و تسریع بخشی از فرایندهای اداری و تصمیم سازی مورد استفاده قرار گیرد.
گسترش آموزش هوش مصنوعی برای دانش‌آموزان و معلمان نیز بخش دیگری از این برنامه است. این اقدام نشان می‌دهد نگاه به هوش مصنوعی صرفاً محدود به تولید محصول نیست و تربیت کاربران، متخصصان و نیروی انسانی مورد نیاز این حوزه نیز در دستور کار قرار دارد.
میکروالکترونیک؛ تمرکز بر تراشه و معماری بومی
میکروالکترونیک و طراحی تراشه از دیگر محورهای مورد تأکید معاونت علمی ریاست جمهوری است؛ حوزه‌ای که به دلیل نقش آن در تجهیزات ارتباطی، خودرو، صنایع دفاعی، ابزارهای پزشکی، لوازم خانگی و سامانه های هوشمند از فناوری های راهبردی به‌شمار می‌رود.
بررسی های ایرنا نشان می دهد توسعه میکروکنترلر بومی مبتنی بر معماری RISC-V از جمله برنامه های مطرح شده در این بخش است. معماری RISC-V به دلیل متن‌باز بودن امکان توسعه و بومی سازی بیشتری برای طراحان داخلی فراهم می‌کند و می‌تواند زمینه ساز تولید تراشه های متناسب با نیازهای صنعتی کشور باشد.
همچنین طراحی تراشه پردازشگر مجهز به شتاب دهنده هوش مصنوعی در معاونت علمی مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت چنین محصولی در پاسخ‌گویی به نیاز روزافزون تجهیزات هوشمند به پردازش سریع و کم مصرف داده‌هاست.
توسعه پردیس های میکروالکترونیک و فراخوان های طراحی تراشه نیز از دیگر اجزای این برنامه عنوان شده است؛ اقدامی که می‌تواند به گردهم‌آوردن دانشگاه ها، طراحان، شرکت‌های دانش بنیان و سرمایه گذاران در یک زنجیره تخصصی کمک کند.
زیست‌فناوری؛ تأمین نیازهای سلامت و کاهش وابستگی
بخش زیست فناوری گزارش بر توسعه محصولاتی متمرکز است که نقش مستقیمی در سلامت عمومی و کاهش وابستگی‌های ارزی دارند. بومی‌سازی انسولین، توسعه مشتقات پلاسما و تولید شیرخشک از جمله موارد مطرح‌شده در این حوزه است.
انسولین و داروهای مشتق از پلاسما از محصولات مهم حوزه سلامت هستند و تولید داخلی آن ها می‌تواند افزون بر تأمین پایدار نیاز بیماران، آسیب‌پذیری زنجیره تأمین دارو در شرایط محدودیت های بین‌المللی را کاهش دهد.
در همین بخش توسعه فناوری‌های مرتبط با سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی نیز مورد اشاره قرار گرفته است. سازوکارهایی مانند ATMP، CRO و CDMO در این مسیر اهمیت دارند زیرا توسعه درمان‌های پیشرفته، انجام پژوهش‌های بالینی و تولید قراردادی محصولات زیستی را تسهیل می‌کنند.
بررسی این بخش از عملکرد معاونت علمی ریاست جمهوری نشان می‌دهد، این مجموعه سیاست گذار، زیست فناوری را نه‌تنها یک حوزه علمی بلکه بخشی از راهبرد امنیت سلامت و اقتصاد دانش بنیان کشور می‌داند.
کوانتوم و امنیت سایبری؛ آمادگی برای فناوری‌های آینده
همچنین توسعه فناوری‌های کوانتومی و امنیت سایبری نیز به‌عنوان دو حوزه مکمل مورد توجه معاونت علمی ریاست جمهوری قرار گرفته اند. پیگیری نقشه راه ملی کوانتوم، ایجاد مراکز نوآوری و آزمایشگاه‌های این حوزه و تمرکز بر توسعه ظرفیت های علمی و فناورانه از جمله این محورها محسوب می شود.
فناوری کوانتوم می‌تواند در آینده بر حوزه هایی مانند ارتباطات امن، پردازش فوق سریع، شبیه سازی‌های علمی و حسگرهای دقیق اثر بگذارد. از این رو ایجاد زیرساخت پژوهشی و تربیت نیروی انسانی در این حوزه بخشی از آمادگی کشور برای ورود به نسل جدید فناوری ها تلقی می‌شود.
همزمان موضوع رمزنگاری پساکوانتومی نیز مورد توجه معاونت علمی ریاست جمهوری است، این نوع رمزنگاری برای مقابله با تهدیدهایی اهمیت دارد که ممکن است با توسعه رایانش کوانتومی متوجه سامانه های رمزنگاری رایج شود.
طرح «افق سایبری امن»، راه‌اندازی هسته های تخصصی دانشگاهی و ایجاد آزمایشگاه مرجع امنیت فناوری های نوپدید نیز نشان می‌دهد توجه به امنیت هم‌پای توسعه فناوری‌های نوین در دستور کار قرار دارد.
حمل‌ونقل پیشرفته؛ از ماهواره تا رادار و واگن مترو
حوزه حمل‌ونقل پیشرفته و تجهیزات راهبردی نیز در معاونت علمی ریاست جمهوری از جایگاه ویژه ای برخوردار است. از جمله طرح های مورد اشاره می‌توان به ماهواره کوثر ۱.۵، سامانه رادار نظارت ثانویه MSSR و مشارکت در تولید واگن های متروی ملی اشاره کرد.
توسعه ماهواره های بومی افزون بر کاربردهای ارتباطی و سنجشی می‌تواند در مدیریت منابع، پایش محیط‌زیست، خدمات مکانی و ارتقای توان فضایی کشور نقش‌آفرین باشد.
سامانه رادار نظارت ثانویه نیز در حوزه کنترل و ایمنی پرواز اهمیت دارد. در بخش حمل‌ونقل شهری تولید واگن مترو با اتکا به توان داخلی به‌ویژه از منظر تأمین قطعات، کاهش وابستگی و پاسخ‌گویی به نیاز شهرهای بزرگ از محورهای قابل توجه معاونت علمی ریاست جمهوری است.
تولید بار اول؛ ورود فناوری به صنایع راهبردی
یکی از بخش‌های مهم دیگر عملکرد معاونت علمی در حال حاضر مربوط به مسئله حمایت از تولید بار اول در صنایع راهبردی است. این عنوان به ساخت نخستین نمونه داخلی از کالاها، تجهیزات یا سامانه‌هایی اشاره دارد که پیش‌تر از خارج تأمین می‌شدند یا تولیدکننده داخلی نداشتند.
بررسی ایرنا نشان می‌دهد حوزه‌های نفت، گاز و فناوری اطلاعات و ارتباطات از جمله زمینه های مورد توجه در این برنامه بوده‌اند. حمایت از تولید بار اول می‌تواند ریسک ورود شرکت‌های دانش بنیان به پروژه های بزرگ صنعتی را کاهش دهد و زمینه استفاده از محصولات داخلی را در صنایع بزرگ فراهم کند.
این سازوکار زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که پس از ساخت نمونه نخست مسیر خرید، استانداردسازی، تضمین کیفیت و ورود محصول به بازار نیز برای شرکت‌های فناور فراهم شود.
تأمین مالی دانش‌بنیان؛ ابزارهای تازه برای کاهش ریسک نوآوری
توسعه فناوری بدون دسترسی به منابع مالی پایدار امکان‌پذیر نیست. از توجه معاونت علمی ریاست جمهوری به ابزارهایی مانند اوراق توسعه فناوری، خدمات صندوق نوآوری و شکوفایی، صندوق بیمه محصولات دانش‌بنیان و صندوق‌های سرمایه‌گذاری شرکتی یا CVC است.
اوراق توسعه فناوری می‌تواند یکی از راه‌های تأمین منابع برای پروژه هایی باشد که دوره بازگشت سرمایه آن‌ها طولانی است. صندوق بیمه محصولات دانش بنیان نیز می‌تواند بخشی از ریسک خرید و استفاده از محصولات جدید داخلی را برای مصرف کنندگان و شرکت های بزرگ کاهش دهد.
صندوق های CVC نیز به شرکت های بزرگ صنعتی و اقتصادی امکان می‌دهند در استارت‌آپ‌ها و شرکت های فناور سرمایه گذاری کنند؛ سازوکاری که می‌تواند ارتباط صنعت با نوآوری را تقویت کند.
مدارس هوشمند و آموزش نسل آینده
در کنار پروژه های صنعتی و فناورانه موضوع مدارس هوشمند و آموزش نسل چهارم نیز از دیگر اولویت های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری است. این بخش بر اهمیت آشنایی دانش آموزان با مهارت های دیجیتال، فناوری های نوین، حل مسئله و خلاقیت تأکید دارد.
آموزش هوش مصنوعی و تجهیز مدارس به ابزارهای نوین در صورت همراهی با محتوای آموزشی مناسب و توانمندسازی معلمان می‌تواند به تربیت نسلی کمک کند که صرفاً مصرف‌کننده فناوری نباشد و توان مشارکت در تولید و توسعه آن را نیز داشته باشد.
نخبگان و پژوهشگران؛ سرمایه انسانی در کانون توجه
همچنین معاونت علمی ریاست جمهوری بخش مهمی از ماموریت خود را به پشتیبانی از نخبگان و پژوهشگران اختصاص داده است. حمایت های مرتبط با مسکن نخبگان، کمک هزینه دکتری، جذب اعضای هیأت علمی و پشتیبانی از استعدادهای برتر از جمله موارد مطرح‌شده در این بخش است.
اهمیت این اقدامات در آن است که بسیاری از فناوری های پیشرفته پیش از سرمایه‌گذاری مالی به نیروی انسانی توانمند نیاز دارند. ایجاد مسیر شغلی، فرصت پژوهش، امنیت نسبی معیشتی و امکان فعالیت حرفه‌ای در داخل کشور از عوامل مؤثر در نگهداشت و بازگشت نخبگان محسوب می‌شود.
بنیاد ملی علم؛ حمایت هدفمند از پژوهش‌های مرزدانش
اما بخش دیگری از فعالیت های معاونت علمی ریاست جمهوری بواسطه بنیاد علم ایران به عنوان یکی از مجموعه های ذیل این معاونت، افزایش بودجه، تعریف فراخوان‌های هدفمند، حمایت از سرآمدان علمی و پیگیری برنامه‌های پسادکتری فناورانه است.
فراخوان های هدفمند می‌توانند پژوهش های دانشگاهی را به سمت حل مسائل اولویت دار کشور هدایت کنند. در عین حال حمایت از سرآمدان علمی و پژوهش های مرزدانش برای حفظ توان تولید علم و شکل‌گیری فناوری های آینده ضروری است.
برنامه پسادکتری فناورانه نیز می‌تواند به پیوند بیشتر میان پژوهشگران جوان، دانشگاه ها و شرکت های دانش‌بنیان کمک کند و مسیر تبدیل دانش دانشگاهی به محصول یا خدمت را کوتاه تر سازد.
دیپلماسی فناوری؛ گسترش بازار و شبکه همکاری
بررسی ایرنا همچنین از توجه معاونت علمی ریاست جمهوری به دیپلماسی علم و فناوری حکایت دارد. همکاری با متخصصان ایرانی خارج از کشور، اجرای پروژه های مشترک بین‌المللی و راه اندازی خانه های نوآوری و فناوری از جمله نمونه‌های مطرح‌شده در این بخش است.
راه‌اندازی خانه نوآوری و فناوری در تانزانیا نیز نمونه‌ای از تلاش برای معرفی توانمندی شرکت های دانش بنیان ایرانی و ایجاد مسیر برای حضور در بازارهای خارجی به‌شمار می‌رود.
دیپلماسی فناوری زمانی می‌تواند به دستاورد اقتصادی تبدیل شود که به صادرات محصول، انتقال فناوری، مشارکت پژوهشی، سرمایه گذاری مشترک و حضور پایدار شرکت‌های ایرانی در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی منجر شود.
به گزارش ایرنا مجموعه برنامه‌ها و طرح‌های معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، حاکی از تمرکز بر ایجاد یک اکوسیستم جامع برای اقتصاد دانش‌بنیان است.
در این اکوسیستم توسعه زیرساخت های هوش مصنوعی و تراشه، بومی سازی محصولات زیستی، ورود به عرصه کوانتوم، تقویت امنیت سایبری، حمایت از تولید داخلی، تأمین مالی نوآوری و توسعه سرمایه انسانی اجزای یک مسیر واحد محسوب می‌شوند.
موفقیت این مسیر نیز بیش از هرچیز به تداوم حمایت‌ها، شفافیت در ارزیابی نتایج، اتصال واقعی پژوهش به صنعت و بازار و البته فراهم شدن امکان رقابت پذیری محصولات دانش بنیان در داخل و خارج از کشور وابسته است.