بررسی کیفیت و سلامت خاک در مقیاس‌های گسترده همواره یکی از چالش‌های پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه در علوم زیست‌محیطی به شمار می‌رود؛ فرآیندی که معمولا به ابزارهای پیشرفته آزمایشگاهی و نمونه‌برداری‌های تخصصی وابسته است.

به گزارش خبرفوری، با این حال، پژوهشگران سوئیسی به‌تازگی با پیاده‌سازی ایده‌ای به‌ظاهر نامتعارف اما علمی، نشان دادند که علم شهروندی چگونه می‌تواند با ساده‌ترین وسایل، داده‌هایی ارزشمند و کلیدی درباره وضعیت محیط‌زیست فراهم کند. در این پروژه پژوهشی، بیش از ۲ هزار شورت نخی زیر خاک دفن شدند تا سلامت و پویایی خاک در سراسر سوئیس ارزیابی شود.

دنیای پنهان خاک و آزمایشی با مشارکت شهروندان

خاک در نگاه اول بستری ساکن و بی‌تحرک به نظر می‌رسد، اما واقعیت این است که لایه‌های زیرین آن سرشار از میلیاردها باکتری، قارچ، حشرات ریز و کرم‌هاست که شبکه حیات و چرخه بازیافت مواد مغذی را هدایت می‌کنند.

این موجودات با تجزیه مواد آلی و بازگرداندن کربن به چرخه طبیعت، نقش مستقیمی در باروری خاک و تثبیت کربن در زمین ایفا می‌کنند. از همین رو، سرعت تجزیه مواد طبیعی، یکی از دقیق‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی سلامت اکوسیستم خاک است.

در این پژوهش که نتایج آن در ژورنال معتبر پلانت پیپل منتشر شده است، نزدیک به ۱۰۰۰ داوطلب از سراسر سوئیس در قالب «دانشمند ـ شهروند» مشارکت کردند. شرکت زنجیره‌ای «کوپ» در سوئیس بیش از ۲ هزار دست لباس زیر تهیه شده از پنبه ۱۰۰ درصد ارگانیک را در اختیار داوطلبان قرار داد تا آن‌ها را در محیط‌های مختلف از جمله باغچه‌های خانگی، مزارع کشاورزی، مراتع و چمنزارها دفن کنند.

از «شاخص چای کیسه‌ای» تا معیار نوظهور «شورت نخی»

این آزمایش بر پایه متدولوژی معروفی به نام «شاخص چای کیسه‌ای» طراحی شد؛ روشی استاندارد که در آن با دفن چای کیسه‌ای و مقایسه وزن اولیه و ثانویه آن، نرخ فعالیت بیولوژیکی خاک سنجیده می‌شود. استفاده از لباس زیر پنبه‌ای اما مزیتی ملموس به همراه داشت: پنبه ارگانیک بهترین منبع تغذیه برای میکروب‌ها و قارچ‌هاست و شهروندان بدون نیاز به تجهیزات پیچیده و تنها با مشاهده بصری میزان پوسیدگی و سوراخ‌شدن پارچه، می‌توانستند فرآیند زنده بودن خاک را به چشم ببینند.

در پروتکل این آزمایش، دو شورت نخی به همراه بسته‌های چای به‌صورت عمودی در عمق خاک قرار داده شدند، در حالی که لبه کشی کمر آن‌ها بیرون از خاک ماند تا محل قرارگیری گم نشود. نخستین شورت پس از یک ماه و دومی پس از دو ماه از زیر خاک بیرون کشیده شد تا روند گام‌به‌گام تجزیه مستندسازی شود.

یافته‌ها و تاثیر نوع کاربری زمین

تحلیل بقایای پارچه‌های به‌جامانده نشان داد که نرخ تجزیه پنبه مستقیما به نوع کاربری زمین وابسته است. خاک باغچه‌های خصوصی و اراضی کشاورزی که از کربن آلی غنی‌تر و کودهای طبیعی برخوردار بودند، بالاترین سرعت تجزیه را به ثبت رساندند؛ به‌طوری‌که بخش عمده پارچه‌ها توسط ریزموجودات خاک خورده و متلاشی شده بود. در مقابل، خاک مراتع دست‌نخورده روند تجزیه آرام‌تری را نشان دادند.

این پروژه نوآورانه اثبات کرد که پیوند میان جوامع محلی و جامعه علمی نه تنها داده‌های ارزشمندی از وضعیت منابع پایه خاک به دست می‌دهد، بلکه درک عمومی از حفظ خاک به‌عنوان بستر اصلی تولید غذا و جذب کربن را تقویت می‌کند.