یک عضو اتاق مشترک ایران و امارات گفت: تجارت ایران مسیر‌هایی برای ادامه فعالیت دارد، اما با هزینه بیشتر و اطمینان کمتر. تأمین غذا و دارو برای ایران کاملاً متوقف نشده، اما با اختلال و کاهش اطمینان در برخی مسیر‌ها مواجه شده است و هند برای کالا‌هایی مانند برنج، چای و دارو، مبدأ مهم تأمین است، اما جایگزین کامل خدمات تجاری دبی محسوب نمی‌شود.
رویداد۲۴| از زمان اعلام محاصر دریایی و تحریم‌های آمریکا علیه ایران، روابط تجاری ایران و امارات از سوی دولت امارات محدود شده است. امارات طی سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین مراکز واسطه‌ای تجارت ایران برای تأمین کالا و دسترسی به بازار‌های بین‌المللی بوده است، اما امروز مسیر‌های جایگزین امارات نیز به شدت با اختلال مواجه هستند. کالا‌هایی که بخش مهمی از تجارت کشور از مسیر دبی انجام می‌شد. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که محدودیت‌های حمل‌ونقل، مشکلات پرداخت و افزایش ریسک فعالیت شرکت‌ها، مسیر‌های تأمین کالا برای ایران را با چالش مواجه کرده است.
فرشید فرزانگان، عضو اتاق مشترک ایران و امارات، در گفت‌و‌گو با اقتصاد۲۴ درباره آخرین وضعیت تجارت دو کشور، هزینه‌های مبادلات، تأمین کالا‌های اساسی و مسیر‌های جایگزین تجارت توضیح داده است.
آیا تجارت ایران و امارات قطع شده است؟
فرزانگان درباره وضعیت تجارت ایران و امارات گفت: برای ارزیابی وضعیت تجارت ایران و امارات باید سه موضوع را از هم تفکیک کنیم: تصمیم رسمی دولت امارات، وضعیت عملی مبادلات و روابط تجاری باقی‌مانده و امکان تأمین کالا از مسیر‌های جایگزین. بدون این تفکیک، ممکن است تصور کنیم همه ارتباطات اقتصادی قطع شده یا، برعکس، تجارت مانند گذشته ادامه دارد و فقط هزینه آن افزایش یافته است. هیچ‌کدام از این دو برداشت، تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد.
وی با اشاره به تصمیم رسمی دولت امارات اظهار کرد: در سطح رسمی، تحول مهمی رخ داده است. وزارت خارجه امارات در ۱۹ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد تمام مبادلات تجاری و معاملات مالی با ایران تا اطلاع ثانوی متوقف شده است. بنابراین، وضعیت کنونی را نمی‌توان صرفاً ادامه محدودیت‌های بانکی سال‌های گذشته دانست. اکنون با تصمیم رسمی و اراده کامل برای محدودیت و توقف مبادلات رسمی نیز مواجه هستیم.
رئیس اسبق اتاق مشترک ایران و امارات در عین حال درباره تفاوت توقف رسمی مبادلات و ادامه برخی ارتباطات اقتصادی گفت: بااین‌حال، توقف رسمی لزوماً به معنای صفر شدن فوری همه ارتباطات اقتصادی نیست. گزارش‌های پس از این تصمیم، از باقی ماندن برخی روابط تجاری و ادامه فعالیت تعدادی از مؤسسات خصوصی ایرانی در امارات حکایت داشتند. البته ادامه فعالیت یک شرکت ایرانی در امارات، به‌خودی‌خود به معنای امکان تجارت آن شرکت با ایران نیست. همچنین، از وجود برخی مبادلات نمی‌توان نتیجه گرفت که تجارت دو کشور روند عادی دارد.
فرزانگان با اشاره به تغییر شرایط در طول بحران افزود: شرایط در طول بحران نیز ثابت نبوده است. برای نمونه، در ابتدای ژوئیه خبر‌هایی از برقراری دوباره حمل مستقیم کالا از امارات به ایران منتشر شد، اما تصمیم توقف مبادلات در اوت، شرایط تازه‌ای ایجاد کرد. به همین دلیل، خبر بازگشایی یک مسیر در مقطعی مشخص را نباید مبنای قضاوت درباره وضعیت امروز قرار داد.
هزینه تجارت چقدر افزایش یافته است؟
فرزانگان درباره عوامل افزایش هزینه تجارت ایران و امارات گفت: افزایش هزینه‌ها فقط به کرایه حمل محدود نیست. بیمه، انبارداری، تخلیه و بارگیری مجدد، هزینه انتقال پول و خواب سرمایه، همگی بر قیمت تمام‌شده اثر می‌گذارند. وقتی زمان تحویل نامطمئن می‌شود، تاجر و تولیدکننده ناچارند منابع بیشتری برای تأمین همان مقدار کالا اختصاص دهند و برای جلوگیری از وقفه در فعالیت خود، موجودی احتیاطی بیشتری نگه دارند.
وی با اشاره به تأثیر این شرایط بر قیمت تمام‌شده کالا‌ها ادامه داد: این فشار در کنار تورم داخلی و نوسانات نرخ ارز، تأمین مواد اولیه و کالا را دشوارتر می‌کند. حتی اگر قیمت خرید خارجی تغییر نکند، افزایش هزینه‌های جانبی و طولانی شدن دوره تأمین می‌تواند قیمت نهایی را بالا ببرد.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات درباره امکان اعلام یک رقم مشخص برای افزایش هزینه تجارت نیز توضیح داد: بااین‌حال، بیان یک درصد واحد برای افزایش هزینه همه کالا‌ها دقیق نیست. وضعیت یک محموله غلات با قطعه صنعتی یا داروی نیازمند زنجیره سرد متفاوت است. برای ارائه عدد معتبر باید نوع کالا، مبدأ، مسیر حمل و بازه زمانی مشخص باشد.
تأمین غذا و دارو برای ایران کاملاً متوقف نشده است
فرزانگان درباره وضعیت تأمین کالا‌های اساسی و دارو و تفاوت معافیت‌های تحریمی با امکان اجرای معاملات گفت: در این حوزه باید میان «معافیت تحریمی» و «امکان اجرای معامله» تفاوت قائل شویم. مقررات آمریکا برای فروش مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی به ایران، استثنا‌ها و مجوز‌هایی پیش‌بینی کرده است. البته استفاده از آنها به شرایط معامله، هویت طرف‌ها و بانک‌های درگیر وابسته است. بنابراین، نمی‌توان گفت هرگونه فروش غذا و دارو به ایران ممنوع است.
وی درباره تأثیر تصمیم دولت امارات بر این معافیت‌ها افزود:، اما وجود این معافیت‌ها به‌تنهایی مسیر امارات را باز نمی‌کند. تصمیم دولت امارات درباره توقف مبادلات، محدودیتی جداگانه است و در متن عمومی آن، استثنای مشخصی برای غذا و دارو ذکر نشده است. این موضوع، احتمال صدور مجوز‌های موردی را نفی نمی‌کند، اما اجازه نمی‌دهد مسیر تأمین این کالا‌ها از امارات را باز و تضمین‌شده بدانیم.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات با اشاره به گزارش رویترز درباره اختلال در صادرات هند به ایران گفت: گزارش ۲۴ اوت رویترز نیز نشان می‌دهد دامنه اختلال به این اقلام رسیده است. صادرکنندگان هندی هشدار داده‌اند که توقف تجارت امارات با ایران می‌تواند صادرات برنج، چای و دارو را مختل کند. زیرا بخش مهمی از این تجارت در سال‌های گذشته از مسیر دبی انجام می‌شد.
فرزانگان درباره وضعیت فعلی تأمین غذا و دارو نیز اظهار کرد: ارزیابی من این است که تأمین غذا و دارو برای ایران کاملاً متوقف نشده، اما با اختلال و کاهش اطمینان در برخی مسیر‌ها مواجه شده است. درباره دارو، مسئله فقط افزایش هزینه نیست؛ تأخیر می‌تواند حفظ زنجیره سرد، مدت باقی‌مانده تا انقضا و استمرار دسترسی بیمار به درمان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
آیا کشور‌های دیگر جایگزین امارات شده‌اند؟
فرزانگان درباره امکان جایگزینی امارات با کشور‌های دیگر در تجارت ایران گفت: آنچه امروز اتفاق می‌افتد، جایگزینی امارات با یک کشور مشخص نیست؛ بخشی از نقش آن میان چند کشور و مسیر توزیع شده است. ضمن اینکه باید میان «کشور تولیدکننده و فروشنده کالا» و «مرکز خدمات تجاری، مالی و لجستیکی» تفاوت گذاشت. امارات، به‌ویژه دبی و جبل‌علی، سال‌ها مجموعه‌ای از این خدمات را هم‌زمان در اختیار تجارت ایران قرار می‌دادند.
وی ترکیه را یکی از مسیر‌های جایگزین زمینی دانست و افزود: ترکیه اکنون یکی از مهم‌ترین مسیر‌های جایگزین زمینی است. این مسیر برای بخشی از مواد اولیه، کالا‌های صنعتی و محموله‌های کانتینری اهمیت دارد، اما ازدحام در مرز بازرگان–گوربولاغ، ظرفیت گمرک و محدودیت ناوگان و زیرساخت، اجازه نمی‌دهد حمل زمینی به‌سادگی جای حمل دریایی را بگیرد.
نقش روسیه و مسیر خزر در تأمین کالا‌های موردنیاز ایران
فرزانگان درباره نقش روسیه و مسیر خزر در تأمین کالا‌های موردنیاز ایران گفت: روسیه و مسیر خزر نیز، به‌ویژه برای غلات و برخی کالا‌های اساسی، اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. بااین‌حال، ظرفیت عملیاتی بنادر، دسترسی به کشتی، اتصال ریلی و امکان انتقال کالا از شمال کشور به مراکز مصرف تعیین‌کننده است. داشتن ظرفیت اسمی در بندر، الزاماً به معنای آمادگی کل زنجیره برای تحویل همان حجم کالا نیست.
تغییر بندر واسط به عمان، محدودیت دسترسی به بندر مقصد در ایران را خودبه‌خود برطرف نمی‌کند
وی درباره ظرفیت عمان برای ایفای نقش واسطه‌ای در تجارت ایران نیز اظهار کرد: عمان می‌تواند بخشی از خدمات واسطه‌ای و لجستیکی را بر عهده بگیرد و گزارش‌هایی از انتقال بخشی از محموله‌ها به این مسیر وجود دارد. اما تغییر بندر واسط، محدودیت دسترسی به بندر مقصد در ایران را خودبه‌خود برطرف نمی‌کند. از سوی دیگر، شبکه تأمین‌کنندگان، خدمات مالی، انبارداری و تجمیع بار دبی، حاصل سال‌ها فعالیت است و در چند ماه قابل بازسازی نیست.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات با اشاره به نقش هند در تأمین کالا‌های موردنیاز کشور گفت: هند برای کالا‌هایی مانند برنج، چای و دارو، مبدأ مهم تأمین است، اما جایگزین کامل خدمات تجاری دبی محسوب نمی‌شود. همان‌طور که اشاره کردم، بخشی از صادرات هند به ایران نیز به مسیر امارات متکی بوده است. بنابراین، وجود فروشنده در هند، به معنای حل مسئله حمل و پرداخت نیست.
فرزانگان همچنین درباره ظرفیت پاکستان برای کمک به تأمین کالا‌های ایران گفت: پاکستان را هم باید در این معادله دید. بنادر و مرز‌های این کشور می‌توانند بخشی از تأمین ایران را پشتیبانی کنند، اما قابلیت استفاده از این مسیر به مبدأ کالا، مقررات ترانزیت، زیرساخت و شرایط امنیتی وابسته است.
وی در جمع‌بندی وضعیت مسیر‌های جایگزین تجارت ایران تصریح کرد: به نظر من، تعبیر مناسب برای این وضعیت «تنوع اجباری مسیر‌های تأمین» است. این مسیر‌ها به حفظ بخشی از جریان کالا کمک می‌کنند، اما هنوز نمی‌توان گفت مجموع آنها، از نظر ظرفیت، هزینه، سرعت و خدمات مالی، جای شبکه پیشین را گرفته است.
آیا شرکت‌های اماراتی همچنان مایل به همکاری با ایران هستند؟
فرزانگان درباره تمایل شرکت‌های اماراتی به ادامه همکاری با تجار ایرانی گفت: علاقه به حفظ رابطه تجاری هنوز می‌تواند وجود داشته باشد، به‌خصوص میان شرکت‌هایی که سال‌ها با تجار ایرانی همکاری کرده‌اند. اما تمایل فروشنده، تنها یکی از شروط انجام معامله است. بانک، شرکت حمل، بیمه‌گر و مقررات داخلی نیز باید امکان اجرای آن را فراهم کنند.
وی با اشاره به محدودیت‌های فعالیت شرکت‌های خصوصی در شرایط تحریمی افزود: خصوصی بودن شرکت، آن را از رعایت این الزامات معاف نمی‌کند. همچنین، استفاده از ارز غیردلاری به‌تنهایی خطر تحریم ثانویه را از بین نمی‌برد. ماهیت فعالیت و هویت طرف‌های معامله نیز اهمیت دارد.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات درباره ملاحظات اقتصادی شرکت‌های اماراتی برای همکاری با ایران توضیح داد: از منظر اقتصادی، شرکتی که سهم محدودی از درآمدش به بازار ایران وابسته است، اما بخش عمده فعالیت آن به شبکه بانکی و بازار‌های بین‌المللی متکی است، معمولاً حاضر نیست آن دسترسی‌ها را به خطر بیندازد. در نتیجه، حتی یک شریک قدیمی ممکن است همکاری را محدود یا متوقف کند، بدون آنکه علاقه خود به بازار ایران را از دست داده باشد.
ایرانیان‌مقیم امارات نیز بر تجارت بین‌المللی غیر ایران تاکید دارند
فرزانگان در ادامه درباره وضعیت تجارت ایران در شرایط محدودیت همکاری با امارات گفت: برداشت من این است که تجارت ایران همچنان مسیر‌هایی برای ادامه فعالیت دارد، اما با هزینه بیشتر و اطمینان کمتر. امروز برای یک بنگاه، صرف رسیدن کالا کافی نیست؛ باید بداند کالا چه زمانی، با چه هزینه‌ای و با چه امکان تکراری تأمین می‌شود. اختلال در نقش امارات، همین قابلیت برنامه‌ریزی را تضعیف کرده است؛ موضوعی که در مواد اولیه به تولید و در غذا و دارو مستقیماً به زندگی مردم منتقل می‌شود.
وی در پایان درباره نحوه فعالیت تجار ایرانی در امارات اظهار کرد: عموماً افرادی که در امارات با ایران کار می‌کنند سعی در مخفی‌سازی آن بصورت رسمی داشته و عموماً ایرانیان‌مقیم امارات نیز بر تجارت بین‌المللی غیر ایران تاکید دارند.