بیرجند - ایرنا - پیش‌بینی تولید حدود ۱۲۰ هزار تن زرشک تازه در خراسان جنوبی و اختصاص ۱۳۰ میلیارد تومان برای حمایت از خرید این محصول، بار دیگر ضرورت ساماندهی بازار زرشک را برجسته کرده است؛ موضوعی که تحقق آن در کنار خرید توافقی، به تعیین قیمت مناسب، توسعه صنایع تبدیلی و ایجاد بازارهای پایدار برای حمایت از هزاران زرشک‌کار استان نیاز دارد.
به گزارش ایرنا، زرشک یکی از محصولات شاخص کشاورزی خراسان جنوبی و از منابع درآمدی مهم خانوارهای کشاورز این استان است؛ محصولی که با وجود ظرفیت بالای تولید و اجرای طرح‌های حمایتی در بخش‌های مختلف زنجیره ارزش، همچنان با چالش‌هایی در زمینه فروش، قیمت‌گذاری و فرآوری روبه‌روست.
در شرایطی که برداشت زرشک از نیمه مهرماه آغاز شده و تا اواسط آبان‌ماه ادامه می‌یابد، نحوه عرضه محصول و توان خریداران برای جذب تولید اهمیت ویژه‌ای دارد. محدود بودن دوره برداشت و هزینه‌های تولید نیز ضرورت برنامه‌ریزی برای خرید به‌موقع و ایجاد بازار مطمئن را افزایش می‌دهد.
بر اساس برآورد سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، امسال حدود ۱۲۰ هزار تن زرشک تازه در استان تولید می‌شود و دامنه طبیعی تولید، با توجه به شرایط اقلیمی و وضعیت باغ‌ها، بین ۱۱۲ تا ۱۲۵ هزار تن برآورد شده است.
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، سطح زیرکشت این محصول را ۲۹ هزار و ۳۵۷ هکتار اعلام کرده که از این میزان، ۲۹ هزار و ۲۷ هکتار باغ آبی و ۳۳۰ هکتار باغ دیم است.
همچنین ۲۶ هزار و ۳۸۸ هکتار از باغات آبی استان در مرحله باردهی قرار دارند و متوسط عملکرد باغ‌های بارور بین پنج تا ۵.۵ تن زرشک تازه در هکتار برآورد می‌شود.
خرید توافقی؛ گامی برای ساماندهی بازار
سرپرست تعاون روستایی خراسان جنوبی از برنامه‌ریزی برای خرید توافقی زرشک در چهار مرکز تعیین‌شده استان خبر داده است؛ طرحی که قرار است با مشارکت تشکل‌های تعاونی روستایی اجرا شود.
محمد فاطمی اعلام کرده است که قیمت خرید زرشک پس از بررسی‌های کارشناسی و جمع‌بندی نظرات متخصصان در کارگروه‌های تخصصی تعیین و متعاقباً اعلام می‌شود.
اجرای این طرح می‌تواند بخشی از ظرفیت عرضه محصول را ساماندهی کند، اما میزان اثرگذاری آن به حجم خرید، توان مالی تشکل‌ها، دسترسی کشاورزان به مراکز تعیین‌شده و زمان پرداخت بهای محصول بستگی دارد.
در این میان، زمان اعلام قیمت و آغاز خرید اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مشخص نبودن شرایط خرید می‌تواند برنامه‌ریزی کشاورزان برای عرضه محصول را دشوار کند. همچنین اعلام خرید توافقی به‌تنهایی به معنای پوشش همه تولید استان نیست و میزان موفقیت طرح به ظرفیت واقعی خریداران و منابع در دسترس آن‌ها وابسته خواهد بود.
از این رو، مشخص شدن قیمت خرید، زمان آغاز طرح، میزان منابع قابل استفاده و نحوه پرداخت بهای محصول، از مهم‌ترین عواملی است که امکان ارزیابی عملکرد این برنامه را فراهم می‌کند.
اعتبار ۱۳۰ میلیارد تومانی؛ حمایت مالی با چه میزان اثرگذاری؟
استاندار خراسان جنوبی چندی پیش در جشنواره زرشک در آرین‌شهر شهرستان قاینات از پیش‌بینی ۱۳۰ میلیارد تومان برای حمایت از خرید زرشک و تأمین منابع مورد نیاز برخی واحدهای تولیدی و تعاونی‌های استان خبر داد و بر ضرورت حمایت از کشاورزان و فراهم شدن زمینه خرید محصول با قیمت مناسب تأکید کرد.
سید محمدرضا هاشمی با اشاره به اشتغال بیش از ۲۸ هزار کشاورز در حوزه تولید زرشک در سطحی بیش از ۲۸ هزار هکتار اظهار کرد: سال گذشته با پیگیری‌های انجام‌شده، قیمت خرید هر کیلوگرم زرشک که پیش از آن حدود ۳۵ هزار تومان بود، به حدود ۱۳۵ تا ۱۴۰ هزار تومان رسید و امسال نیز موضوع قیمت و بازار فروش این محصول با جدیت دنبال می‌شود.
وی با اشاره به دشواری‌های تولید و برداشت زرشک عنوان کرد: کشاورزان علاوه بر مشکلات تأمین آب و دسترسی به باغات، هزینه‌های نیروی کار، کود، سم‌پاشی و آبیاری را نیز متحمل می‌شوند و حمایت از تولیدکنندگان و جلوگیری از تضییع دسترنج آنان اهمیت ویژه‌ای دارد.
پیش‌بینی اعتبار برای حمایت از خرید زرشک می‌تواند در صورت تخصیص به‌موقع و فراهم شدن سازوکار اجرایی مناسب، توان مالی تشکل‌ها و واحدهای تولیدی را برای جذب محصول افزایش دهد؛ با این حال، میزان اثرگذاری این حمایت به جزئیات اجرایی طرح وابسته است.
اکنون، قیمت خرید توافقی اعلام نشده و سهم دقیق اعتبار پیش‌بینی‌شده که به خرید محصول اختصاص می‌یابد نیز مشخص نیست. بنابراین، نمی‌توان تنها بر اساس رقم اعتبار، میزان محصولی را که تحت پوشش قرار می‌گیرد یا اثر این حمایت بر درآمد کشاورزان را تعیین کرد.
در واقع، مساله فقط پیش‌بینی منابع مالی نیست، بلکه تبدیل این منابع به خرید واقعی و به‌موقع محصول است؛ موضوعی که می‌تواند در کاهش نگرانی زرشک‌کاران در فصل برداشت نقش داشته باشد.
تسهیلات زنجیره ارزش؛ از تولید تا نگهداری و فروش
در کنار برنامه‌های اعلام‌شده برای حمایت از خرید زرشک، بنیاد علوی نیز از اجرای طرح‌هایی در حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش این محصول در خراسان جنوبی خبر داده است؛ طرح‌هایی که بخش‌هایی از فرآیند تولید، برداشت، نگهداری، توزیع و فروش را در بر می‌گیرد.
حجت‌الاسلام سعید پورمهدوی، مجری بنیاد علوی در خراسان جنوبی از اجرای ۷۱۳ طرح در زنجیره ارزش زرشک و پرداخت ۹۶ میلیارد و ۳۲۰ میلیون تومان تسهیلات برای اجرای آن‌ها خبر داده و اعلام کرده است که این طرح‌ها زمینه اشتغال ۷۴۰ نفر را فراهم کرده‌اند.
به گفته وی، ۳۰ طرح در بخش تأمین نهاده‌های مورد نیاز تولید، از جمله نهال زرشک، ۱۵۲ طرح در زمینه عملیات تولید با محوریت توسعه آبیاری نوین و ۲۵ طرح در بخش برداشت اجرا شده است.
همچنین ۴۸۶ طرح به نگهداری و توزیع محصول، از جمله ایجاد و توسعه باراندازها، تالارها، واحدهای سورتینگ و سردخانه‌ها اختصاص داشته و ۲۰ طرح نیز در زمینه فروش و بسته‌بندی به اجرا درآمده است.
این آمار نشان می‌دهد حمایت‌های انجام‌شده تنها به مرحله تولید محدود نبوده و حلقه‌های پس از برداشت و عرضه نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. با این حال، تعداد طرح‌ها و میزان تسهیلات پرداختی به‌تنهایی برای سنجش اثر اقتصادی آن‌ها کافی نیست و باید مشخص شود این طرح‌ها چه میزان ظرفیت عملیاتی ایجاد کرده‌اند و تا چه اندازه به بهبود فروش محصول کمک می‌کنند.
در این میان، تعداد طرح‌های مرتبط با نگهداری و توزیع، اهمیت زیرساخت‌های پس از برداشت را در زنجیره ارزش زرشک برجسته می‌کند. ایجاد و توسعه باراندازها، سردخانه‌ها و واحدهای سورتینگ می‌تواند به مدیریت بهتر محصول کمک کند، اما میزان اثرگذاری آن به ظرفیت واقعی این مراکز، هزینه استفاده، دسترسی کشاورزان و وجود خریدار برای محصول وابسته است.
از سوی دیگر، توسعه آبیاری نوین و حمایت از عملیات تولید می‌تواند به بهبود بهره‌وری باغ‌ها کمک کند؛ اما افزایش ظرفیت تولید باید با برنامه‌ریزی برای جذب محصول و گسترش بازار مصرف همراه باشد. در غیر این صورت، توسعه حلقه تولید لزوماً به همان نسبت به افزایش درآمد کشاورزان منجر نخواهد شد.
بنابراین، بررسی نتایج این تسهیلات مستلزم توجه به عملکرد واقعی طرح‌ها، میزان استفاده از زیرساخت‌های ایجادشده و تأثیر آن‌ها بر هزینه‌های تولید و شرایط فروش زرشک‌کاران است.
صنایع تبدیلی؛ راهکاری برای افزایش ارزش زرشک
یکی از محورهای مهم برنامه‌های اعلام‌شده در استان، توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری زرشک است؛ موضوعی که می‌تواند به افزایش ارزش افزوده محصول و ایجاد بازارهای جدید کمک کند.
استاندار خراسان جنوبی با اشاره به ضرورت فرآوری زرشک در داخل استان گفته است باید زمینه‌ای فراهم شود تا ارزش افزوده حاصل از تولید به منطقه بازگردد و سهم بیشتری از منافع اقتصادی نصیب کشاورزان شود.
هاشمی همچنین از مذاکرات با مجموعه‌های فعال در حوزه فرآوری برای پیگیری راه‌اندازی واحدهای تولید کنسانتره زرشک خبر داده و افزوده است که خرید محصول از کشاورزان منطقه می‌تواند ضمن تأمین مواد اولیه کارخانه‌ها، زمینه رونق فعالیت‌های تولیدی را فراهم کند.
توسعه صنایع تبدیلی از آن جهت اهمیت دارد که اتکا به فروش محصول خام، همه ظرفیت‌های اقتصادی زرشک را پوشش نمی‌دهد. فرآوری و تولید محصولات متنوع می‌تواند به افزایش ماندگاری، گسترش بازارهای مصرف و ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید در استان کمک کند.
با این حال، راه‌اندازی واحدهای فرآوری به تأمین سرمایه، فناوری مناسب، دسترسی پایدار به مواد اولیه و بازاریابی مؤثر نیاز دارد. فعالیت اقتصادی این واحدها نیز به وجود تقاضای کافی برای محصولات تولیدی وابسته است.
از این رو، موفقیت برنامه‌های اعلام‌شده در این حوزه به تبدیل مذاکرات و برنامه‌ریزی‌ها به ظرفیت عملیاتی و ایجاد ارتباط پایدار میان کشاورزان، تعاونی‌ها و واحدهای فرآوری بستگی دارد. چنین ارتباطی می‌تواند در کنار خرید توافقی، زمینه جذب بخشی از محصول و کاهش وابستگی به فروش فوری در فصل برداشت را فراهم کند.
بازارسازی در کنار حمایت از خرید
استاندار خراسان جنوبی همچنین بر ضرورت حمایت از بازار محصولات بومی تاکید کرده و خواستار اولویت دادن دستگاه‌های اجرایی و نهادهای استان به تولیدات منطقه، از جمله زرشک و عناب، در تأمین محصولات مورد نیاز و پذیرایی‌های خود شده است.
این اقدام می‌تواند بخشی از تقاضای داخلی برای محصولات بومی را تقویت کند، اما ایجاد بازار پایدار به برنامه‌ریزی گسترده‌تری نیاز دارد. معرفی کاربردهای متنوع زرشک، بهبود بسته‌بندی، توسعه فروش اینترنتی، حضور در بازارهای جدید و تقویت ارتباط با خریداران عمده از جمله اقداماتی است که می‌تواند دامنه مصرف این محصول را افزایش دهد.
در کنار این اقدامات، توسعه بازارهای خارج از استان و استفاده از ظرفیت صادرات نیز می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای عرضه زرشک فراهم کند؛ البته تحقق این هدف به ثبات کیفیت، رعایت الزامات بازارهای هدف و برخورداری از شبکه مناسب توزیع وابسته است.
در این مسیر، شناخت نیاز خریداران و برنامه‌ریزی برای عرضه متناسب با تقاضا اهمیت دارد. افزایش تولید زمانی می‌تواند به بهبود درآمد کشاورزان منجر شود که امکان فروش محصول با شرایط اقتصادی قابل قبول نیز فراهم باشد. بنابراین، بازارسازی باید در کنار حمایت از خرید و توسعه صنایع تبدیلی مورد توجه قرار گیرد، نه به‌عنوان اقدامی جداگانه و مقطعی.
ضرورت پیوند حمایت‌های مالی با بازار پایدار
مجموع برنامه‌های اعلام‌شده برای خرید توافقی، تأمین منابع واحدهای تولیدی و تعاونی‌ها، پرداخت تسهیلات در زنجیره ارزش و توسعه صنایع تبدیلی نشان می‌دهد که ساماندهی بازار زرشک به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد.
در کوتاه‌مدت، تعیین به‌موقع قیمت خرید، تأمین منابع مالی، مشخص شدن مراکز فعال و پرداخت سریع بهای محصول می‌تواند به کاهش ابهام در فرآیند فروش کمک کند. در بلندمدت نیز توسعه صنایع فرآوری، گسترش بازارهای مصرف و تقویت شبکه توزیع می‌تواند زمینه جذب پایدارتر تولید و افزایش ارزش اقتصادی زرشک را فراهم کند.
ارزیابی میزان موفقیت برنامه‌های حمایتی نیز نیازمند اطلاعات مشخص درباره منابع تخصیص‌یافته، حجم خرید توافقی، تعداد کشاورزان بهره‌مند، ظرفیت عملیاتی واحدهای فرآوری و نتایج اقتصادی طرح‌های اجراشده است. این شاخص‌ها می‌توانند نشان دهند که حمایت‌های مالی تا چه اندازه به بهبود شرایط فروش و افزایش درآمد تولیدکنندگان کمک کرده‌اند.
با توجه به پیش‌بینی تولید حدود ۱۲۰ هزار تن زرشک تازه در خراسان جنوبی، حمایت از زرشک‌کاران زمانی می‌تواند به بهبود پایدار وضعیت اقتصادی آنان منجر شود که خرید محصول در فصل برداشت با توسعه صنایع تبدیلی و ایجاد بازارهای مطمئن همراه باشد.
در نهایت، اعتبار پیش‌بینی‌شده برای حمایت از خرید زرشک و تسهیلات پرداخت‌شده در زنجیره ارزش، هر یک می‌توانند بخشی از نیازهای این بخش را پوشش دهند؛ اما میزان اثرگذاری آن‌ها به نحوه اجرا، ظرفیت جذب محصول و ارتباط میان حلقه‌های تولید، نگهداری، فرآوری و فروش وابسته است. تعیین قیمت مناسب، خرید به‌موقع، پرداخت منظم بهای محصول و توسعه بازاررسانی، عواملی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند مسیر تبدیل ظرفیت بالای تولید زرشک به درآمد پایدارتر کشاورزان و رونق اقتصاد روستایی استان را هموار کنند.