پیمان سه‌جانبه مکه که در پی تحولات امنیتی منطقه و حمله اسرائیل به مقر حماس در قطر شکل گرفت، اکنون با افزایش نگرانی کشورهای منطقه از گسترش دامنه تجاوزات تل‌آویو، در آستانه مرحله‌ای تازه قرار دارد.

ایده شکل‌گیری پیمان مکه را باید در بستر تحولات امنیتی پس از حمله اسرائیل به مقر حماس در قطر بررسی کرد.

این حمله که نقض آشکار حاکمیت یکی از کشورهای عربی خلیج فارس تلقی شد، نگرانی‌ها درباره گسترش دامنه عملیات نظامی اسرائیل و آسیب‌پذیری کشورهای منطقه را افزایش داد.
در نشست اضطراری سازمان همکاری اسلامی پس از این حمله، ابتکار محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برای ایجاد ترتیبات امنیتی جدید میان کشورهای منطقه مطرح شد؛ سازوکاری که در ابتدا قرار بود با مشارکت گسترده‌تر، از جمله ایران، شکل بگیرد و به نوعی پاسخی به تهدیدات اسرائیل تبدیل شود.

با این حال، وقوع جنگ ۴۰ روزه و حملات تلافی‌جویانه ایران به کشورهای عربی خلیج فارس، فضای سیاسی و امنیتی لازم برای شکل‌گیری یک پیمان فراگیر را تحت تأثیر قرار داد. در نتیجه، آنچه می‌توانست به یک چارچوب منطقه‌ای گسترده تبدیل شود، در قالب پیمان سه‌جانبه مکه میان عربستان، پاکستان و ترکیه محدود شد.

بازگشت ایران به معادله امنیتی مکه

با وجود محدود شدن پیمان به سه کشور، تحولات اخیر نشان می‌دهد که مسئله ایران بار دیگر در مرکز محاسبات امنیتی این سازوکار قرار گرفته است.

در نشست اخیر تهران، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه (میت) ، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در دیدار با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، یکی از محورهای مهم گفت‌وگوها را تهدیدات اسرائیل و ضرورت هماهنگی کشورهای منطقه برای مقابله با آن عنوان کرده‌اند.

در این رایزنی‌ها، نگرانی از گسترش دامنه تجاوزات تل‌آویو و احتمال هدف قرار گرفتن کشورهای دیگر منطقه، از جمله ترکیه و عربستان، مورد توجه قرار گرفته است.

محسن رضایی، در روایت خود از نشست تهران با مقام‌های ارشد عربستان، ترکیه و پاکستان گفت خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، با صراحت نسبت به تهدیدات اسرائیل هشدار داده و گفته است: «بعد از شما، اسرائیل می‌رود سراغ ترکیه و بعد از آن هم می‌آید سراغ ما، عربستان.»

رضایی همچنین با اشاره به مواضع قاطع هیئت‌های حاضر در نشست علیه اسرائیل، اظهار داشت که شدت و صراحت این هشدارها برای او غیرمنتظره بوده است؛ موضوعی که از نگاه تهران، نشان‌دهنده افزایش نگرانی کشورهای منطقه نسبت به گسترش دامنه تجاوزات اسرائیل است.

این نگرانی را می‌توان در چارچوب تغییر محاسبات امنیتی ریاض ارزیابی کرد؛ به‌گونه‌ای که پس از تجربه حمله اسرائیل به قطر، تصور مصونیت کشورهای عربی از عملیات نظامی تل‌آویو بیش از گذشته تضعیف شده است.

در چنین شرایطی، عربستان ممکن است ایران را نه صرفاً یک رقیب منطقه‌ای، بلکه بازیگری ضروری برای ایجاد توازن در برابر تهدیدات اسرائیل در نظر بگیرد.

تمایل به حضور ایران در پیمان مکه، در صورت تحقق، می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در رویکرد امنیتی کشورهای عضو باشد؛ تغییری که از ضرورت عبور از ترتیبات محدود و حرکت به سمت همکاری منطقه‌ای گسترده‌تر ناشی می‌شود.

نگرانی از اسرائیل؛ فرصت یا ابزار مهار ایران؟

با این حال، نباید احتمال گسترش پیمان مکه به ایران را صرفاً نشانه‌ای از تغییر بنیادین رویکرد عربستان و متحدانش نسبت به تهران تلقی کرد.

یکی از اهداف احتمالی این کشورها از دعوت ایران به چنین سازوکاری، ایجاد کانال‌های مستقیم برای مدیریت تنش‌ها و کنترل رفتار بازیگران منطقه‌ای است. در این چارچوب، مسئله نیروهای همسو با ایران، به‌ویژه انصارالله یمن، می‌تواند یکی از محورهای اصلی مذاکرات باشد.

عربستان که سال‌ها درگیر جنگ یمن بوده، همچنان نسبت به توانمندی‌های نظامی انصارالله و تأثیر آن بر امنیت دریای سرخ و مسیرهای حیاتی انرژی حساسیت دارد. از این منظر، مشارکت ایران در پیمان مکه می‌تواند علاوه بر ایجاد هماهنگی در برابر اسرائیل، ابزاری برای مدیریت و محدودسازی تنش‌های منطقه‌ای از طریق تهران نیز تلقی شود.

به عبارت دیگر، کشورهای عضو ممکن است همزمان دو هدف را دنبال کنند: نخست، ایجاد بازدارندگی مشترک در برابر اسرائیل و دوم، استفاده از ظرفیت دیپلماتیک ایران برای کاهش تهدیدات ناشی از بازیگران منطقه‌ای.

پیمان مکه در آستانه آزمون راهبردی

آینده پیمان مکه به میزان توانایی اعضای آن در عبور از اختلافات گذشته و تعریف یک دستورکار مشترک بستگی دارد.

برای ایران، حضور در چنین ترتیبی می‌تواند فرصتی برای تثبیت نقش منطقه‌ای، جلوگیری از شکل‌گیری ائتلاف‌های ضدایرانی و مشارکت در تعریف نظم امنیتی جدید غرب آسیا باشد. در مقابل، تهران باید نسبت به تلاش‌های احتمالی برای تبدیل این سازوکار به ابزاری جهت محدودسازی نفوذ منطقه‌ای خود نیز هوشیار باشد.

برای عربستان، ترکیه و پاکستان نیز همکاری با ایران می‌تواند هزینه‌های امنیتی ناشی از گسترش تجاوزات اسرائیل را کاهش دهد و زمینه‌ساز نوعی بازدارندگی جمعی شود.

پیمان مکه در صورت گسترش به ایران، دیگر صرفاً یک توافق سه‌جانبه نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به نقطه آغاز شکل‌گیری معادله‌ای جدید در امنیت منطقه تبدیل شود. معادله‌ای که در آن، تهدید اسرائیل از یک سو و ضرورت مدیریت رقابت‌های درون منطقه‌ای از سوی دیگر، کشورهای غرب آسیا را به سمت همکاری‌های امنیتی پیچیده‌تر سوق می‌دهد.