روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان در پی اختلافات سیاسی اخیر و گسترش همکاری‌های باکو و تل‌آویو با چالش‌هایی روبه‌رو شده است؛ تحولاتی که شعار «دو دولت، یک ملت» را به آزمون گذاشته است.
خبرگزاری مهر، گروه بین‌الملل- آذر مهدوان: روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان در پی اختلاف‌نظر بر سر محدودیت‌های حجاب در مدارس و تنش‌های سیاسی اخیر با چالش‌هایی روبه‌رو شده است؛ اختلافاتی که در کنار نزدیکی باکو به تل‌آویو و رقابت منطقه‌ای اسرائیل و ترکیه، ابعادی فراتر از یک مناقشه دیپلماتیک یافته است.
شعار«دو دولت، یک ملت» این روزها با آزمونی جدی روبه‌رو شده است. روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان که همواره با تأکید بر پیوندهای تاریخی، قومی و زبانی دو ملت توصیف می‌شد، در هفته‌های اخیر با تنش‌های سیاسی و دیپلماتیک مواجه شده است؛ تنش‌هایی که اگرچه با موضوع مقررات پوشش دانش‌آموزان در مدارس جمهوری آذربایجان آغاز شد، اما ریشه‌ها و ابعاد آن فراتر از یک اختلاف آموزشی است.
آغاز بحران؛ مقررات جدید مدارس و واکنش ترکیه
ماجرا از اجرای مقررات جدید پوشش مدارس در جمهوری آذربایجان آغاز شد. بر اساس این مقررات، دانش‌آموزان ملزم به رعایت لباس فرم رسمی مدارس شدند؛ موضوعی که در عمل به محدودیت استفاده از روسری و جلوگیری از حضور برخی دانش‌آموزان محجبه در مدارس انجامید.
این تصمیم با واکنش برخی چهره‌های سیاسی و مذهبی ترکیه روبه‌رو شد. در میان منتقدان، اوکتای سارال، مشاور رئیس‌جمهور ترکیه، نیز قرار داشت که از این سیاست انتقاد کرد. در پی بالا گرفتن اختلافات، سارال از سمت خود برکنار شد؛ اقدامی که بنا بر گزارش‌ها با دستور اردوغان و در راستای مدیریت تنش با باکو صورت گرفت.
در سوی مقابل، مقام‌های جمهوری آذربایجان انتقادهای مطرح‌شده در ترکیه را دخالت در امور داخلی کشورشان دانستند. در ادامه، باکو برای هفت شهروند ترکیه حکم بازداشت غیابی صادر کرد و نام ۳۱ شهروند ترکیه را در فهرست افراد نامطلوب قرار داد و ورود آنان را ممنوع کرد.
نشانه آشکار اختلاف؛ غیبت علی‌اف در اجلاس آنکارا
تنش‌ها سرانجام در سیزدهمین اجلاس سران سازمان دولت‌های ترک که روزهای ۲۹ و ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در آنکارا برگزار شد، نمود آشکارتری پیدا کرد. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، با وجود دعوت شخصی رجب طیب اردوغان، از حضور در این اجلاس خودداری کرد و جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه این کشور، به نمایندگی از باکو در نشست شرکت کرد.
در حالی که رسانه‌های رسمی جمهوری آذربایجان غیبت علی‌اف را به برنامه‌های قبلی او نسبت دادند، برخی گزارش‌ها این تصمیم را واکنشی متقابل به غیبت اردوغان در اجلاس باکو در ۱۵ اکتبر ارزیابی کردند. در آن نشست، هاکان فیدان به نمایندگی از رئیس‌جمهور ترکیه حضور یافته بود.
اردوغان در سخنرانی خود در اجلاس آنکارا بر ضرورت حفظ وحدت جهان ترک تأکید کرد و گفت در خانواده بزرگ کشورهای ترک جایی برای اختلاف و جدایی وجود ندارد. با این حال، غیبت رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان از این نشست، به نمادی از سردی روابط دو متحد دیرینه تبدیل شد.
بُعد کمتر دیده‌شده بحران؛ همکاری آموزشی با اسرائیل
اما یکی از نکات مهم در مناقشه اخیر، همکاری‌های آموزشی جمهوری آذربایجان با اسرائیل است؛ موضوعی که در جریان بحث درباره مقررات جدید مدارس نیز مورد توجه قرار گرفت.
امین امرالله‌یف، وزیر علوم و آموزش جمهوری آذربایجان، در اظهاراتی از تجربه و الگوی آموزشی اسرائیل به‌عنوان یکی از منابع مورد استفاده برای اصلاح نظام آموزشی کشورش یاد کرده است. همکاری با شبکه آموزشی اسرائیل نیز از سال‌ها قبل در جریان بوده و شامل پیاه کردن روش‌های آموزشی، توسعه برنامه‌های علمی و فناوری و اعزام معلمان و مدیران مدارس آذربایجانی به تل‌آویو برای شرکت در دوره‌های آموزشی است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این همکاری‌ها از سال ۲۰۱۹ گسترش یافته و صدها معلم و مدیر آموزشی جمهوری آذربایجان در دوره‌های مرتبط با نظام آموزشی اسرائیل شرکت کرده‌اند. همچنین در چارچوب پروژه‌های مشترک، روش‌های آموزشی مبتنی بر علوم، فناوری و نوآوری در مدارس آذربایجان مورد استفاده قرار گرفته است.
طرح این همکاری‌ها در کنار محدودیت‌های اعمال‌شده برای دانش‌آموزان محجبه، به یکی از محورهای انتقاد در ترکیه تبدیل شده است؛ منتقدان این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا با وجود تأکید بر الگوگیری از نظام آموزشی اسرائیل، محدودیت‌های مذهبی در مدارس جمهوری آذربایجان نیز افزایش یافته است.
رقابت تل‌آویو و آنکارا؛ از شرق مدیترانه تا قفقاز
برای درک ابعاد راهبردی این تحولات باید به رقابت گسترده‌تر اسرائیل و ترکیه در محیط پیرامونی آنکارا توجه کرد. اسرائیل طی سال‌های اخیر روابط امنیتی و نظامی خود با یونان و قبرس یونانی‌نشین را توسعه داده است. در دسامبر ۲۰۲۵، سه طرف برنامه اقدام مشترک نظامی برای سال ۲۰۲۶ را امضا کردند که شامل رزمایش‌های مشترک، آموزش نیروهای ویژه، تبادل تجربیات نظامی و هماهنگی‌های امنیتی بود.
این همکاری‌ها از منظر آنکارا اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا توسعه هماهنگی نظامی میان اسرائیل، یونان و قبرس می‌تواند بر موازنه امنیتی در شرق مدیترانه و منافع راهبردی ترکیه در این منطقه تأثیر بگذارد.
در کنار این روند، توسعه روابط اسرائیل با جمهوری آذربایجان نیز اهمیت مضاعفی دارد. باکو به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیوندهای تاریخی و قومی با ترکیه، یکی از مهم‌ترین شرکای آنکارا در قفقاز و دروازه اصلی نفوذ ترکیه در جهان ترک محسوب می‌شود.
روابط جمهوری آذربایجان و اسرائیل نیز به حوزه انرژی و خرید تسلیحات محدود نیست و همکاری‌های اطلاعاتی، فناوری، آموزشی و امنیتی را دربرمی‌گیرد. جمهوری آذربایجان یکی از تأمین‌کنندگان مهم نفت اسرائیل است و در مقابل، تجهیزات نظامی اسرائیل نقش قابل توجهی در تقویت توان دفاعی باکو داشته‌اند. بر اساس گزارش مؤسسه خاورمیانه، اسرائیل در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدود ۶۹ درصد از واردات تسلیحاتی جمهوری آذربایجان را تأمین کرده است.
در کنار این همکاری‌های دولتی، گزارش‌هایی نیز درباره سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی خانواده الهام علی‌اف در اسرائیل منتشر شده است. روزنامه صهوینیستی هاآرتص در ژوئیه ۲۰۱۷ گزارشی درباره سرمایه‌گذاری‌های خانواده رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در سرزمین های اشغالی منتشر کرد. بر اساس ادعای مطرح‌شده در این گزارش، خانواده علی‌اف حدود ۶۰۰ میلیون دلار از دارایی‌های شخصی خود را در بازار سهام اسرائیل سرمایه‌گذاری کرده بودند. همچنین به خرید یک ویلای لوکس در شهر حیفا به ارزش حدود شش میلیون دلار توسط همسر و پسر رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان اشاره شده بود.
از این منظر، گسترش روابط تل‌آویو با باکو را می‌توان در چارچوب تلاش اسرائیل برای تقویت حضور و همکاری با بازیگران مهم پیرامون ترکیه بررسی کرد. توسعه هم‌زمان همکاری‌های اسرائیل با یونان و قبرس در شرق مدیترانه و جمهوری آذربایجان در قفقاز، دو حوزه جغرافیایی مهم برای سیاست خارجی و امنیت ملی ترکیه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
چالش برای رؤیای اردوغان در جهان ترک
این تحولات برای راهبرد منطقه‌ای اردوغان نیز اهمیت دارد. ترکیه طی سال‌های اخیر تلاش کرده است با تقویت سازمان دولت‌های ترک، توسعه همکاری‌های اقتصادی و امنیتی و نزدیک‌تر کردن کشورهای ترک‌زبان، جایگاه خود را به‌عنوان قدرت محوری این مجموعه تثبیت کند.
در این میان، جمهوری آذربایجان به دلیل پیوندهای راهبردی با آنکارا و موقعیت خود در قفقاز جنوبی، یکی از مهم‌ترین پایه‌های این راهبرد است. به همین دلیل، نزدیکی فزاینده باکو به تل‌آویو و گسترش همکاری‌های مستقل آن در حوزه‌های دفاعی و امنیتی می‌تواند بر میزان نفوذ ترکیه در این کشور و تحقق اهداف آنکارا در جهان ترک اثر بگذارد.
در واقع، اسرائیل با توسعه روابط خود با جمهوری آذربایجان، در موقعیتی قرار گرفته است که می‌تواند بر یکی از مهم‌ترین محورهای نفوذ منطقه‌ای ترکیه تأثیرگذار باشد. این مسئله به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که روابط دو کشور بر سر موضوعاتی مانند سیاست خارجی، فلسطین و همکاری با اسرائیل با اختلاف دیدگاه همراه است.
اجلاس باکو؛ آزمونی برای همگرایی کشورهای ترک
نمونه دیگری از این شکاف را می‌توان در هفتمین اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (CICA) در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ در باکو مشاهده کرد.
در جریان سخنرانی اسحاق هرتزوگ، رئیس رژیم صهیونیستی ، هیئت‌های چندین کشور از جمله ترکیه، ایران، پاکستان، کویت و نمایندگان فلسطین سالن را ترک کردند. با این حال، برخی دیگر از هیئت‌های حاضر در نشست بخصوص نمایندگان کشورهای ترک زبان در سالن باقی ماندند.
این اتفاق بار دیگر نشان داد که اشتراکات قومی، زبانی و فرهنگی میان کشورهای ترک‌زبان لزوماً به معنای همسویی سیاسی و ایدئولوژیک آنها نیست. در موضوع اسرائیل، رویکرد جمهوری آذربایجان با مواضع ترکیه تفاوت‌های آشکاری دارد؛ آنکارا سیاست‌های اسرائیل در غزه را به‌شدت محکوم می‌کند، در حالی که باکو روابط نزدیک خود با تل‌آویو را حفظ کرده است.
این تفاوت رویکرد نشان می‌دهد که پروژه همگرایی جهان ترک با محدودیت‌های جدی روبه‌روست و نمی‌توان انتظار داشت کشورهای عضو این مجموعه در همه موضوعات منطقه‌ای و بین‌المللی موضع مشترکی اتخاذ کنند.
نتیجه
تحولات اخیر میان ترکیه و جمهوری آذربایجان را نمی‌توان صرفاً اختلافی بر سر مقررات پوشش مدارس یا یک سوءتفاهم دیپلماتیک دانست. این بحران در شرایطی شکل گرفته که اسرائیل به‌طور هم‌زمان در حال توسعه همکاری‌های خود با یونان و قبرس در شرق مدیترانه و تعمیق روابط راهبردی با جمهوری آذربایجان در قفقاز است.
از این منظر، تل‌آویو به‌خوبی از اهمیت جایگاه جمهوری آذربایجان در راهبرد منطقه‌ای ترکیه آگاه است و توسعه مناسبات با باکو می‌تواند بر روابط آنکارا با این کشور و همچنین بر تلاش‌های اردوغان برای افزایش نفوذ در جهان ترک تأثیر بگذارد.
آنچه در اجلاس باکو و سپس غیبت علی‌اف در نشست آنکارا مشاهده شد، نشان‌دهنده محدودیت‌های همگرایی سیاسی میان کشورهای ترک‌زبان است. در واقع، با وجود شعار «دو کشور، یک ملت»، منافع اقتصادی، امنیتی و راهبردی جمهوری آذربایجان در بسیاری از موضوعات با اولویت‌های ترکیه یکسان نیست.
در نهایت، مسئله اصلی این است که ترکیه برای تقویت نفوذ خود در جهان ترک، بیش از هر چیز به همراهی راهبردی جمهوری آذربایجان نیاز دارد؛ اما روابط نزدیک باکو و تل‌آویو و تفاوت دیدگاه دو کشور درباره مسائل منطقه‌ای، این هدف را با چالش مواجه کرده است. به این ترتیب، آنچه امروز میان آنکارا و باکو جریان دارد، می‌تواند نشانه‌ای از فاصله گرفتن واقعیت‌های ژئوپلیتیکی منطقه از شعار تاریخی «دو کشور، یک ملت» باشد.