حوزه/ حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا زیبایی‌نژاد با تبیین ابعاد سیاسی و تمدنی مسئله حجاب در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب گفت: حجاب فراتر از یک موضوع فردی و اجتماعی، یکی از عرصه‌های اصلی تقابل میان عقلانیت توحیدی و فردگرایی و منازعه بر سر حضور دین در عرصه عمومی است.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدرضا زیبایی‌نژاد، رئیس پژوهشکده زن و خانواده، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر ابعاد سیاسی مسئله حجاب اظهار کرد: ایشان در مناسبت‌های مختلف به وجوه سیاسی حجاب اشاره کرده‌اند؛ از جمله در جلسه‌ای در سال ۱۳۹۶ فرمودند که نباید تصور کرد اگر از موضوع حجاب تنازل کنیم، کشور ما مانند ترکیه خواهد شد؛ چراکه برای ایران به‌طور خاص برنامه‌ریزی شده است.
وی افزود: همچنین رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۲ کشف حجاب را حرام شرعی و سیاسی دانستند. پرسش اساسی این است که چرا کشف حجاب علاوه بر حرمت شرعی، از منظر سیاسی نیز مورد توجه قرار گرفته و چه پیوندی میان حجاب و سیاست وجود دارد؟
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با تفکیک انگیزه افراد از پیامدهای اجتماعی رفتار آنان تصریح کرد: باید میان سیاسی بودن انگیزه یک رفتار و داشتن پیامد سیاسی تفاوت قائل شد. بسیاری از افرادی که بدون حجاب در جامعه ظاهر می‌شوند، لزوماً با انگیزه سیاسی چنین رفتاری ندارند و قصد مقابله با نظام سیاسی را دنبال نمی‌کنند؛ بنابراین نباید همه این افراد را از نظر انگیزه، کنشگر سیاسی تلقی کرد.
وی ادامه داد: با این حال، ممکن است رفتاری که با انگیزه سیاسی انجام نشده است، در سطح اجتماعی و سیاسی پیامدهایی داشته باشد و از سوی جریان‌های سیاسی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. بنابراین باید میان نیت فردی و پیامدهای سیاسی یک رفتار تفکیک قائل شد.
تبیین پیوند انقلاب جنسی و تحولات سیاسی در اندیشه ویلهلم رایش
حجت الاسلام والمسلمین زیبایی‌نژاد در تبیین نخستین محور بحث خود، به دیدگاه‌های ویلهلم رایش، روان‌کاو اتریشی، اشاره کرد و گفت: رایش در جریان مطالعات خود به این نتیجه رسید که تحلیل فروید از عوامل شکل‌دهنده ناخودآگاه انسان، بیش از اندازه بر عوامل فردی و روان‌شناختی متمرکز است و از تأثیر عوامل اجتماعی غفلت کرده است.
وی افزود: رایش معتقد بود عوامل اجتماعی در شکل‌دهی به روان ناخودآگاه، تمایلات و شخصیت انسان نقش مهمی دارند و حتی ممکن است تأثیر آن‌ها از عوامل فردی بیشتر باشد. همین مسئله موجب شد وی به جریان مارکسیسم و تحلیل‌های اجتماعی مارکس توجه پیدا کند.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به تحلیل مارکس از مناسبات جنسی بیان کرد: در این نگاه، مناسبات جنسی از طبیعی‌ترین ارتباطات انسانی به شمار می‌رود؛ اما همین ارتباط طبیعی در بستر فرهنگ و جامعه، به‌شدت تحت تأثیر مناسبات اجتماعی قرار می‌گیرد.
وی ادامه داد: بر اساس این تحلیل، برای شناخت مناسبات مردسالارانه و نظام سرمایه‌داری، تنها نباید به ساختارهای اقتصادی توجه کرد؛ بلکه مناسبات جنسی و انگاره‌هایی که درباره روابط زن و مرد در جامعه شکل می‌گیرد نیز می‌تواند بازتابی از مناسبات کلان اجتماعی باشد حجت لاسزیبایی‌نژاد با بیان اینکه رایش این تحلیل اجتماعی را به حوزه روان‌کاوی پیوند زد، اظهار کرد: پرسش اصلی او این بود که نظام اجتماعی چگونه روان ناخودآگاه انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و ارزش‌ها، تمایلات، ترس‌ها و گرایش‌های افراد را شکل می‌بخشد.
وی با اشاره به نقش نهادهای اجتماعی در این فرایند گفت: از نگاه رایش، نهادهایی همچون کلیسا، مدرسه و خانواده در انتقال و نهادینه‌سازی ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی نقش دارند. این نهادها از طریق آموزش، بخشی از ارزش‌گذاری‌ها، ترس‌ها و تمایلات را در شخصیت افراد تثبیت می‌کنند.
وی افزود: رایش معتقد بود تأثیر نظام اجتماعی صرفاً به شکل‌گیری باورها و انگاره‌های ذهنی محدود نمی‌شود، بلکه تمایلات انسان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این منظر، نظام سرمایه‌داری برای تثبیت مرجعیت خود، از سازوکارهای مختلف اجتماعی و فرهنگی بهره می‌گیرد.
انقلاب جنسی به‌مثابه مقدمه‌ای برای تغییرات سیاسی
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با تشریح دیدگاه رایش درباره دوره جوانی گفت: رایش دوره جوانی را فرصتی برای بروز استقلال‌طلبی و فاصله گرفتن از ارزش‌هایی می‌دانست که نسل پیشین به افراد منتقل کرده است. در این دوره، جوانان ممکن است در برابر برخی هنجارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده خانواده و جامعه پرسشگری و مقاومت کنند.
وی ادامه داد: رایش از این ظرفیت برای طرح ایده انقلاب جنسی استفاده می‌کرد و آن را مقدمه‌ای برای انقلاب سیاسی می‌دانست. بر اساس این دیدگاه، اگر نظم و مناسبات مردسالارانه در عرصه روابط جنسی به چالش کشیده شود، امکان به چالش کشیدن ساختارهای قدرت در عرصه سیاسی نیز فراهم خواهد شد.
حجت الاسلام والمسلمین زیبایی‌نژاد با اشاره به تحولات اجتماعی غرب در دهه ۱۹۶۰ میلادی اظهار کرد: این دیدگاه‌ها در کنار عوامل دیگری همچون پژوهش‌های مؤسسه کینزی و پیشرفت فناوری‌های پیشگیری از بارداری، در شکل‌گیری زمینه‌های انقلاب جنسی نقش داشتند.
وی افزود: با گسترش این جریان، برخی ارزش‌های سنتی درباره روابط جنسی، ازدواج و خانواده مورد پرسش قرار گرفت و نسل جوان در کشورهای غربی به مقابله با نظم جنسی و اجتماعی موجود پرداخت.
وی با اشاره به تأثیر اندیشه‌های رایش و متفکرانی همچون هربرت مارکوزه بر فضای فکری آن دوره خاطرنشان کرد: این جریان فکری در پی آن بود که مناسبات مربوط به حریم خصوصی و روابط جنسی را از حوزه مداخله نهادهای سنتی و سیاسی خارج کند و اختیار این عرصه را به فرد واگذار کند.
حجاب و تقابل تمدنی؛ از مسئله پوشش تا جایگاه دین در جامعه
حجت الاسلام والمسلمین زیبایی‌نژاد با طرح این پرسش که آیا می‌توان از الگوی فکری رایش برای تحلیل تحولات مربوط به حجاب در ایران استفاده کرد، اظهار کرد: این احتمال وجود دارد که چنین تحلیل‌هایی زمینه ذهنی برخی جریان‌های سیاسی در آمریکا و رژیم صهیونیستی را برای آزمودن مسیر انقلاب جنسی در جامعه ایران فراهم کرده باشد؛ مسیری که از نگاه این جریان‌ها می‌تواند به تضعیف یا تغییر ساختار سیاسی جمهوری اسلامی منجر شود.
وی با اشاره به مواضع برخی جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی در خارج از کشور گفت: در بررسی مواضع این جریان‌ها باید توجه داشت که مسئله آن‌ها در مواردی فراتر از مخالفت با نظام سیاسی ایران است و به مخالفت با اسلام سیاسی و حتی حضور دین در عرصه اجتماعی بازمی‌گردد.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده ادامه داد: برخی از این جریان‌ها تصریح می‌کنند که مسئله صرفاً جمهوری اسلامی نیست، بلکه هدف، تضعیف اسلام سیاسی در منطقه و محدود کردن حضور دین در عرصه عمومی است؛ به‌گونه‌ای که دین صرفاً به حریم خصوصی و زندگی شخصی افراد محدود شود.
وی با بیان اینکه مسئله حجاب را باید در چارچوب گسترده‌تری از تقابل‌های فکری و تمدنی تحلیل کرد، افزود: از این منظر، یکی از عرصه‌های اصلی مواجهه میان عقلانیت توحیدی و عقلانیت فردگرایانه، موضوع مناسبات جنسی، عفاف و حجاب است.
حجت الاسلام والمسلمین زیبایی‌نژاد تأکید کرد: اگر تصور شود با عقب‌نشینی از مسئله حجاب می‌توان منازعات موجود را پایان داد و به موضوعات دیگر پرداخت، این برداشت می‌تواند خطا باشد؛ چراکه در صورت تغییر موضوع منازعه، اصل تقابل از بین نمی‌رود و صرفاً محل بروز آن تغییر خواهد کرد.
وی با اشاره به رویکرد برخی جریان‌های لیبرال درباره نسبت دولت و ارزش‌های اجتماعی اظهار کرد: بر اساس این رویکرد، دولت نباید در حوزه ارزش‌ها مداخله کند و مسئولیت حفظ و ترویج ارزش‌ها باید به جامعه و نهادهایی همچون مسجد واگذار شود.
رئیس پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به نقش دولت در سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی تصریح کرد: مسئله این است که آیا حاکمیت در قبال ارزش‌های اجتماعی مسئولیتی دارد یا خیر؟ اگر دولت از مسئولیت خود در حوزه حجاب و ارزش‌ها کنار برود، باید نسبت خود را با دیگر موضوعات ارزشی نیز مشخص کند.
وی خاطرنشان کرد: بحث حجاب صرفاً به یک موضوع محدود نیست، بلکه به پرسش‌های اساسی درباره مسئولیت حاکمیت در قبال ارزش‌های جامعه و نسبت دین با عرصه عمومی مربوط می‌شود.