غرق‌شدن یک کشتی در تنگه هرمز، داستان عجیبی درباره آیفونهای شناور، محموله‌های گمشده و گوشی‌های ارزان‌قیمت به راه انداخت. اما بررسی تصاویر وایرال‌شده و شواهد موجود، پرسش‌های مهمی درباره واقعی‌بودن این ماجرا و سرنوشت کالاهای کشتی مطرح می‌کند.
فرارو- ماجرا از ۲۱ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶، آغاز شد؛ زمانی که کشتی کانتینربر «جی‌اف‌اس پراید» با پرچم سنگاپور در تنگه هرمز آسیب دید، آتش گرفت و سرانجام غرق شد. مقام‌های دریایی سنگاپور اعلام کردند هر ۲۱ خدمه کشتی تخلیه شده‌اند و کسی آسیب ندیده است. درباره علت حادثه روایت‌های متفاوتی منتشر شد: مقام‌های ایرانی از برخورد کشتی با مین دریایی سخن گفتند، در حالی که برخی گزارش‌های خارجی از اصابت یک پرتابه ناشناس حکایت داشتند.
به گزارش فرارو، پس از غرق‌شدن کشتی، تصاویر و ویدئوهایی از کانتینرهای شناور در آب منتشر شد. این بخش از ماجرا واقعی بود: گزارش‌های خبری و تصاویر ماهواره‌ای، پراکنده‌شدن کانتینرها و بقایای بار در آب را تأیید می‌کردند. اما خیلی زود روایت دیگری به این تصاویر اضافه شد؛ گفته شد کانتینرها حامل آیفونهای نسل جدید و عطرهای گران‌قیمت بوده‌اند و بعضی از این کالاها را قایق‌های کوچک از آب بیرون کشیده‌اند.
داستان «آیفونهای دریایی» از همین‌جا جان گرفت. تصاویر گوشی‌هایی که ظاهراً روی آب شناور بودند و عکس‌هایی از قایق‌های پر از جعبه تلفن همراه دست‌به‌دست شد. بعضی کاربران با شوخی درباره صید آیفون به‌جای ماهی نوشتند و برخی دیگر ماجرا را فرصتی برای خرید گوشی با قیمت پایین‌تر دانستند. اما میان غرق‌شدن کشتی و واقعی‌بودن این تصاویر، فاصله‌ای وجود داشت که کمتر به آن توجه شد.
تصاویر آیفونهای شناور چقدر واقعی‌اند؟
فکت‌نامه در گزارشی که ۲۴ مهر منتشر کرد، تعدادی از تصاویر و ویدئوهای وایرال‌شده را بررسی کرد و نتیجه گرفت تصاویر شاخصی که ادعا می‌شد آیفونهای بیرون‌کشیده‌شده از خلیج فارس را نشان می‌دهند، با هوش مصنوعی ساخته شده‌اند.
در یکی از ویدئوها، گوشی‌ها روی سطح آب حرکت‌هایی غیرطبیعی دارند و با وجود حرکت قایق و تکان‌های آب، افراد داخل قایق تقریباً بی‌حرکت باقی می‌مانند. شکل پراکندگی گوشی‌ها و جعبه‌های تمیز و مرتب نیز با شرایطی که انتظار می‌رود پس از غرق‌شدن یک کشتی و پراکنده‌شدن بار رخ دهد، سازگار نیست.
در تصویری دیگر، تعداد زیادی گوشی و جعبه مقابل یک قایق دیده می‌شود. بررسی فکت‌نامه نشان می‌دهد در جعبه‌ها جزئیات غیرعادی، از جمله شکل‌های نادرست دوربین و نوشته‌های مخدوش وجود دارد؛ نشانه‌هایی که با تصاویر تولیدشده به کمک هوش مصنوعی همخوانی دارند.
بااین‌حال، باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: اینکه تصاویر مشخصی جعلی‌اند، به معنای آن نیست که هیچ کالایی از کشتی به آب نیفتاده یا هیچ‌کس چیزی از آب بیرون نیاورده است. تصاویر معتبر، شناورشدن کانتینرها را تأیید می‌کنند؛ اما محتوای آنها را نشان نمی‌دهند.
کشتی جی‌اف‌اس پراید ظرفیتی معادل ۲۸۲۴ واحد کانتینر بیست‌فوتی داشت. این عدد ظرفیت حمل کشتی است، نه تعداد کانتینرهایی که هنگام حادثه در آن قرار داشتند. بدون دسترسی به فهرست بار، نمی‌توان گفت کشتی دقیقاً چه کالاهایی حمل می‌کرده است.
شاهدان چه گفته‌اند؟ از ادعای پیدا شدن گوشی تا عطر و کفش
در گزارش‌های رسانه‌ای درباره این حادثه، روایت‌هایی از نزدیک‌شدن قایق‌های کوچک به کانتینرهای شناور و جمع‌آوری کالا منتشر شده است. روزنامه نشنال نوشته بود بعضی ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی ظاهراً قایق‌هایی را نشان می‌دهند که برای جمع‌آوری بار به محل حادثه نزدیک شده‌اند؛ در برخی پست‌ها نیز از فروش تلفن همراه و عطر صحبت شده بود. بااین‌حال، این رسانه نتوانست زمان و مکان دقیق این ویدئوها یا ارتباط آنها با کشتی جی‌اف‌اس پراید را به‌طور مستقل تأیید کند.
در گزارشی دیگر، بی‌بی‌سی فارسی به تصاویر و ادعاهایی درباره بیرون‌آوردن کالاهایی مانند عطر و ادکلن، سیگار و آیفون ۱۸ اشاره کرد. بااین‌حال، انتشار چنین ادعاهایی به‌تنهایی سندی برای تأیید محموله کشتی یا اصالت گوشی‌ها نیست.
در فضای مجازی، روایت‌هایی نیز درباره پیدا شدن گوشی‌هایی که کار نمی‌کرده‌اند یا دستگاه‌هایی که ظاهراً روشن شده‌اند، مطرح شده است. بررسی‌های فرارو از برخی شاهدان عینی هم نتیجه قطعی به دنبال نداشت. علی که در بازار موبایل قشم کار می‌کند، گفت: «چند گوشی آیفون 18 را برای او آورده‌اند که ادعا می‌شد از آب گرفته شدند و جعبه‌ها هم کاملا خیس بود ولی او از خرید آنها امتناع کرده است. علی می‌گوید که اطمینان دارد این گوشی‌ها از دریا گرفته شده‌اند اما چون می‌دانسته که احتمالا بخاطر آبخوردگی دچار مشکل هستند آنها را نخریده است.
مجید یک ماهیگر بندرعباسی نیز گفت: «با شنیدن خبر به سرعت با چند نفر از دوستانم راهی دریا شدیم و اتفاقا در دریا با دو کانتینر قرمز رنگ مواجه شدیم اما بعد از دردسرهای فراروان برای ورود به آنها متوجه شدیم چیزی به غیر از کفش در داخل کانتینرها نبود، آن هم کفش‌های معمولی و نه گران قیمت.» مجید می‌گوید شایعه آیفون‌ها که پیچید خیلی‌ها راهی دریا شدند. او اطمینان دارد برخی را دیده است که توانسته بودند گوشی آیفون از آب بگیرند اما در عین حال اذعان دارد که تعداد گوشی‌هایی که دیده با چیزی در فضای مجازی وجود دارد یکسان نیست و کمتر است.
اگر آیفون واقعاً از آب بیرون آمده باشد، قابل استفاده است؟
حتی اگر فرض کنیم گوشی‌هایی از کانتینرهای غرق‌شده بیرون آورده شده باشند، این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان آنها را روشن کرد، به شبکه تلفن همراه متصل شد و مانند یک گوشی معمولی از آنها استفاده کرد؟
پاسخ به مدت‌زمان حضور در آب، میزان نفوذ آب به دستگاه، وضعیت بسته‌بندی و سلامت قطعات بستگی دارد. گوشی‌های جدید آیفون در برخی مدل‌ها مقاومت مشخصی در برابر آب دارند، اما این ویژگی به معنای ضدآب‌بودن مطلق نیست. اپل نیز تصریح می‌کند که مقاومت دستگاه در برابر آب دائمی نیست و آسیب ناشی از مایعات تحت پوشش ضمانت محدود یک‌ساله آن قرار نمی‌گیرد.
آب شور دریا شرایط دشوارتری ایجاد می‌کند. نمک و مواد معدنی محلول می‌توانند پس از نفوذ به داخل گوشی، باعث خوردگی اتصالات، آسیب به مدارها و اختلال در باتری شوند. حتی اگر دستگاه در ابتدا روشن شود، ممکن است خوردگی در روزها یا هفته‌های بعد مشکلات تازه‌ای ایجاد کند. روشن‌شدن کوتاه‌مدت گوشی نیز به‌تنهایی سلامت آن را ثابت نمی‌کند.
موضوع دیگر، قفل نرم‌افزاری دستگاه است. اگر آیفون به حساب اپل مالک قبلی متصل باشد و قابلیت «قفل فعال‌سازی» یا Activation Lock فعال مانده باشد، خریدار جدید نمی‌تواند صرفاً با روشن‌کردن گوشی از آن استفاده کند. در چنین شرایطی، مالک قبلی باید دستگاه را از حساب خود خارج کند یا فرایند رسمی رفع قفل انجام شود. بنابراین حتی یک آیفون سالم از نظر سخت‌افزاری هم ممکن است برای خریدار عملاً قابل استفاده نباشد.
مسئله رجیستری نیز جداگانه مطرح است. برای استفاده قانونی از تلفن همراه در شبکه ایران، وضعیت شناسه دستگاه و ثبت آن باید مطابق مقررات گمرکی و سامانه رجیستری باشد. گوشی‌ای که از دریا بیرون آورده شده، صرفاً به دلیل پیدا شدن، خودبه‌خود ثبت‌شده یا قابل فعال‌سازی نمی‌شود. وضعیت هر دستگاه به شناسه آن، مدارک ورود قانونی و امکان طی‌کردن مراحل مقرر بستگی دارد. در نتیجه، وعده فروش آیفون دریایی با این ادعا که «گوشی نو و قابل استفاده است» بدون بررسی فنی و قانونی قابل اتکا نیست.
آگهی‌های «آیفون دریایی»؛ فرصت خرید یا زمینه کلاهبرداری؟
با فراگیرشدن این داستان، آگهی‌هایی با عنوان‌هایی مانند «آیفون دریایی» یا فروش گوشی‌های ادعاییِ بیرون‌آمده از آب در بسترهای خریدوفروش آنلاین دیده شدند. بعضی از این آگهی‌ها با قیمت پایین یا ادعای محدودبودن تعداد کالا، خریدار را به پرداخت بیعانه ترغیب می‌کنند.
معاون اجتماعی پلیس فتا در این خصوص اعلام کرد: کلاهبرداران با سوءاستفاده از تمایل مردم به خرید کالا با قیمت پایین، ممکن است با انتشار آگهی‌های غیرواقعی، مبالغی را تحت عنوان بیعانه، هزینه ارسال یا پیش‌پرداخت دریافت کرده و پس از واریز وجه، ارتباط خود را با خریدار قطع کنند.
در برخی موارد نیز ممکن است گوشی‌های عرضه‌شده با نام آیفون محموله‌های آسیب دیده واقعاً وجود داشته باشند، اما قرار گرفتن قطعات الکترونیکی در معرض آب‌شور دریا و رطوبت شدید می‌تواند موجب خوردگی قطعات داخلی، آسیب به بردها، باتری و نمایشگر و بروز اختلال‌های پنهان در عملکرد دستگاه شود.
شهروندان باید از پرداخت هرگونه بیعانه یا پیش‌پرداخت پیش از مشاهده و بررسی کالا و احراز هویت فروشنده خودداری کنند و فریب قیمت‌های بسیار پایین و تبلیغات هیجان‌انگیز در فضای مجازی را نخورند.
قانون درباره کالاهای بیرون‌آورده‌شده از دریا چه می‌گوید؟
یکی از تصورات نادرست درباره کالاهای غرق‌شده این است که هرکس زودتر آنها را از آب بیرون بیاورد، مالک آنها می‌شود. ماده ۱۵۷ قانون امور گمرکی ایران چنین برداشتی را تأیید نمی‌کند.
بر اساس این ماده، افرادی که کالایی، اعم از داخلی یا خارجی، را از آب‌های سرزمینی و مرزی بیرون می‌آورند، باید آن را به نزدیک‌ترین گمرک تحویل دهند. گمرک موظف است صورت‌جلسه‌ای شامل مشخصات و ویژگی‌های کالا تنظیم کند، آن را در دفتر انبار ثبت کند و پس از صدور قبض انبار، موضوع را در یک روزنامه کثیرالانتشار آگهی کند.
به این ترتیب، پیدا کردن یک گوشی یا بیرون‌آوردن آن از آب به‌تنهایی مجوز نگهداری، فروش یا استفاده آزادانه از آن نیست. افزون بر این، درباره محموله کشتی غرق‌شده ممکن است مقررات دیگری نیز با توجه به مالکیت کالا، وضعیت کشتی، محل حادثه و تشریفات گمرکی مطرح شود. بنابراین، ماده ۱۵۷ را باید چارچوبی برای تعیین تکلیف کالاهای بیرون‌آورده‌شده از آب دانست، نه مجوزی برای تصاحب خودسرانه آنها.