وزیر امور خارجه در نشست تخصصی اکوساید با تاکید بر پیوند ناگسستنی حفاظت از محیط زیست با حق حیات و امنیت بین‌المللی، خواستار شناسایی تخریب گسترده زیست‌بوم‌ها به‌عنوان جرمی مستقل در حقوق بین‌الملل شد.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه در نشست اکوساید که روز یکشنبه، ۱۹ مهر ۱۴۰۵ برگزار شد، به سخنرانی پرداخت.
متن سخنرانی عراقچی به شرخ زیر است:
خوشحالم که در این نشست تخصصی فرصتی فراهم شد تا درباره یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیش روی بشریت، یعنی تخریب گسترده و جبران‌ناپذیر محیط زیست در جریان مخاصمات مسلحانه، صحبت کنیم.
ما امروز درباره موضوعی سخن می‌گوییم که صرفا یک دغدغه محیط زیستی نیست، بلکه با حق حیات، سلامت انسان‌ها، امنیت غذایی، صلح و امنیت بین‌المللی و حقوق نسل‌های آینده پیوندی ناگسستنی دارد.
امروز دیگر نمی‌توان محیطزیست را قربانی خاموش جنگ دانست. جنگ و مخاصمه تنها جان انسان‌ها، شهر‌ها و زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه آب، خاک، هوا، جنگل‌ها، اراضی کشاورزی، منابع انرژی، زیستگاه‌های طبیعی و تنوع زیستی نیز در معرض آثار ویرانگر آن قرار می‌گیرند. تخریب منابع آب و خاک، آلودگی هوا، نابودی پوشش گیاهی و زیست‌بوم‌ها، انتشار آلاینده‌ها، پسماند‌ها و مواد خطرناک از جمله پیامد‌هایی است که می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها پس از پایان درگیری‌ها ادامه پیدا کند.
محیط زیست، میراث مشترک بشریت است؛ نه میدان رقابت‌ها، نه ابزار فشار سیاسی و نه قربانی ملاحظات کوتاه مدت اقتصادی و نظامی. اکوساید یا تخریب گسترده محیط زیست، توجه جامعه بین‌المللی را به یک پرسش بنیادی جلب می‌کند؛ آیا می‌توان در برابر نابودی گسترده و طولانی‌مدت زیست‌بوم‌ها، آلودگی منابع حیاتی و وارد آوردن خسارات جبران‌ناپذیر به طبیعت صرفا به ابراز نگرانی بسنده کرد؟ پاسخ روشن است: حفاظت از محیط زیست باید از سطح تعهدات اعلامی فراتر رود و به عرصه مسئولیت‌پذیری، پاسخگویی و اقدام موثر بین‌المللی وارد شود.
در سال‌های اخیر در غزه، لبنان و ایران شاهد بوده‌ایم که چگونه حملات نظامی، علاوه بر تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آثار عمیق و گاه ماندگاری بر محیطزیست برجای گذاشته‌اند. در غزه، ابعاد فاجعه محیط‌زیستی به اندازه‌ای گسترده است که برنامه محیطزیست سازمان ملل، یونپ، از خسارات بی‌سابقه زیست‌محیطی سخن گفته است.
فروپاشی شبکه‌های آب و فاضلاب، آسیب به سامانه‌های مدیریت پسماند، آلودگی منابع آب و خاک، آلودگی سواحل و ایجاد حجم عظیمی از آوار و مواد بالقوه خطرناک، میراثی است که آثار آن می‌تواند برای دهه‌ها سال بر زندگی مردم فلسطین باقی بماند.
در لبنان نیز استفاده از تسلیحات و آتش‌سوزی‌های ناشی از حملات، بخش‌هایی از جنگل‌ها و اراضی کشاورزی را نابود کرده است. گزارش‌ها و اسناد ارائه‌شده به سازمان ملل از سوختن میلیون‌ها مترمربع زمین و آسیب به ده‌ها هزار درخت زیتون حکایت دارد.
جامعه بین‌المللی همچنین تجربه تلخ آلودگی گسترده سواحل لبنان در پی حمله به مخازن نفتی را در حافظه دارد. اما کشور عزیزمان ایران نیز از این پدیده مصون نمانده است. در جریان تجاوزات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، حمله به تاسیسات نفتی، پالایشگاهی و انرژی، خطرات جدی زیست‌محیطی ایجاد کرده است.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶)، برنامه محیط زیست ملل متحد تایید کرد که تاسیسات نفتی در داخل و اطراف مناطق شهری ایران، از جمله تهران، هدف حمله قرار گرفته و آتش‌سوزی‌های نفتی موجب انتشار ترکیبات خطرناک شده است؛ آلودگی که می‌تواند از هوا به خاک و منابع آب منتقل شود و حتی زنجیره غذایی را تحت تاثیر قرار دهد.
اینها صرفا خسارات اقتصادی نیستند. وقتی یک حمله نظامی موجب آلودگی پایدار خاک، تخریب منابع آب، نابودی جنگل‌ها و آلودگی هوا و دریا و ایجاد مواد خطرناک و بقایای جنگی می‌شود، آثار آن می‌تواند بسیار فراتر از زمان و مکان حمله ادامه پیدا کند.
کودکی که امروز در یک منطقه جنگ‌زده زندگی می‌کند، ممکن است ده‌ها سال بعد نیز هزینه زیست‌محیطی جنگی را بپردازد که خود هیچ نقشی در آن نداشته است.
از سوی دیگر، این مساله می‌تواند آسیب‌پذیری کشور‌ها و جوامع را در برابر این بحران‌ها چند برابر کند. از این منظر، صلح، امنیت، محیطزیست، سلامت و تغییر اقلیم، موضوع‌هایی جدا از یکدیگر نیستند و پیوند میان آنها باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
از منظر جمهوری اسلامی ایران، حقوق بین‌الملل نباید در برابر تخریب محیطزیست و نقض حقوق اساسی انسان‌ها در شرایط جنگی بی‌تفاوت باشد. اجرای موثر اصول حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تمایز و اصل تناسب، باید در کنار توجه جدی به آثار مستقیم، غیرمستقیم و بلندمدت اقدامات نظامی بر محیطزیست مورد توجه قرار گیرد.
در این مسیر توجه به چند اصل اساسی ضروری است:
نخست؛ مسئولیت‌پذیری در قبال تخریب محیط زیست: هیچ دولت، نهاد یا بازیگری نباید خود را فراتر از مسئولیت‌های بین‌المللی بداند. تخریب‌های گسترده اکوسیستم‌ها، نابودی زیستگاه‌ها، آلوده‌سازی آب و خاک و وارد آمدن آسیب‌های شدید و پایدار به محیط زیست باید با سازوکار‌های موثر پیشگیری، مستندسازی، جبران خسارت و پاسخگویی مواجه شود. در همین چارچوب، جمهوری اسلامی ایران از گفت‌و‌گو‌های حقوقی و کارشناسی برای راه‌های تقویت حمایت بین‌المللی از محیط زیست، ازجمله بحث درباره شناسایی اکوساید به‌عنوان یک جرم مستقل بین‌المللی حمایت می‌کند.
دوم؛ حفاظت از محیط زیست در تهاجمات مسلحانه: جنگ‌ها تنها جان انسان‌ها را نمی‌گیرند؛ آثار آنها بر آب و خاک، هوا، کشاورزی، منابع طبیعی و سلامت عمومی می‌تواند سال‌ها و حتی نسل‌ها باقی بماند. حملات به تاسیسات صنعتی و انرژی، تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آلودگی ناشی از مواد خطرناک و آسیب به اکوسیستم‌های حساس، هزینه‌هایی فراتر از میدان نبرد ایجاد می‌کنند؛ هزینه‌هایی که مردم عادی، به‌ویژه کودکان و نسل‌های آینده، متحمل می‌شوند. حقوق بین‌المللی بشردوستانه از جمله قواعد مربوط به حفاظت از محیط زیست طبیعی در مخاصمات مسلحانه، باید با جدیت رعایت شود و جامعه بین‌المللی نمی‌تواند در برابر پیامد‌های زیست محیطی جنگ بی‌تفاوت بماند. مستندسازی مستقل خسارات، ارزیابی علمی آثار بلندمدت و فراهم کردن امکان جبران و بازسازی باید بخش جدایی‌ناپذیر از پاسخ بین‌المللی به مخاصمات باشد.
سوم؛ مقابله با استاندارد‌های دوگانه و استفاده ابزاری از محیط زیست: حفاظت از محیط زیست نباید به امتیازی برای بعضی کشور‌ها و تعهدی برای دیگران تبدیل شود. معیار‌های زیست‌محیطی زمانی اعتبار دارند که به صورت منصفانه، شفاف و بدون تبعیض اجرا شوند. همچنین، اقدامات یکجانبه قهری و محدودیت‌هایی که دسترسی کشور‌ها به منافع مالی، فناوری‌ها و تجهیزات ضروری برای حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی و مقابله با تغییرات اقلیمی را مختل می‌کنند، باید از منظر حقوق بین‌الملل و آثار انسانی و زیست‌محیطی، آنها مورد بررسی جدی قرار گیرند. تحقق عدالت زیست‌محیطی مستلزم آن است که کشور‌های درحال توسعه بدون مواجهه با موانع غیرضروری و تبعیض‌آمیز به فناوری‌های پاک، منابع مالی و ظرفیت‌های علمی مورد نیاز دسترسی داشته باشند.
حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب گسترده آن، به‌ویژه در جریان مخاصمات مسلحانه، نیاز به همکاری‌های بین‌المللی دارد. از این رو، پیشنهاد می‌کنم همکاری‌های بین‌المللی در این خصوص بر سه محوراساسی متمرکز شود:
نخست، تقویت چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی و تدوین معیار‌های روشن برای شناسایی، ارزیابی و رسیدگی به موارد تخریب گسترده و شدید محیط زیست.
دوم، ایجاد سازوکار‌های علمی و بی‌طرفانه برای مستندسازی خسارات زیست‌محیطی ناشی از مخاصمات مسلحانه، همراه با توجه به مسئولیت‌های حقوقی قابل اعمال و ضرورت جبران خسارات.
و سوم، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای پیشگیری از تخریب محیط زیست، بازسازی اکوسیستم‌های آسیب‌دیده و حمایت از کشور‌ها و جوامعی که با محدودیت منابع و ظرفیت‌های فنی مواجه‌اند.
در این راستا، برگزاری سی‌ویکمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل درباره تغییر اقلیم (کاپ ۳۱) نیز فرصت مناسبی است تا توجه جامعه بین‌المللی بیش از پیش به اثرات مخرب حملات تجاوزکارانه بر محیطزیست و اقلیم کشور‌ها جلب شود. هدف باید تقویت همکاری بین‌المللی، افزایش پاسخگویی، مسئولیت‌پذیری و حمایت از قربانیان، حفاظت از محیطزیست و تضمین حقوق نسل‌های آینده باشد.
جمهوری اسلامی ایران آماده است در این مسیر، ظرفیت‌های علمی، حقوقی و دیپلماتیک خود را برای تقویت همکاری‌هایبین‌المللی به کار گیرد. جمهوری اسلامی ایران همچنین آمادگی دارد درتلاش‌های جمعی برای پیشگیری از تخریب گسترده محیطزیست، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و ارتقا مسئولیت‌پذیری بین‌المللی مشارکت کند. ما نباید اجازه دهیم متجاوزان از زیر بار مسئولیت اقدامات جنایتکارانه خود فرار کنند. ما باید با همکاری و مشارکت جمعی آنها را پاسخگو کنیم. طبیعت صدایی در میز مذاکره یا جنگ ندارد؛ این مسئولیت ما است که اجازه ندهیم سکوت آنها به بهای نابودی آینده بشریت تمام شود.