عصر ایران - انویدیا یک شرکت آمریکایی است که پردازندهها و سامانههای محاسباتی میسازد؛ محصولاتی که ابتدا بیشتر با کارتهای گرافیکی بازی شناخته میشدند، اما حالا از اجزای اصلی آموزش و اجرای هوش مصنوعیاند. این تراشهها میتوانند حجم عظیمی از محاسبات را همزمان انجام دهند؛ کاری که برای آموزش مدلهای بزرگ هوش مصنوعی، ابررایانهها و برخی سامانههای پیشرفته نظامی اهمیت دارد. به همین دلیل، آمریکا انویدیا را فقط یک تولیدکننده قطعه رایانهای نمیبیند: توان محاسباتی این تراشهها میتواند هم کاربرد تجاری و علمی داشته باشد و هم در توسعه توان نظامی به کار رود.
از سال ۲۰۲۲، دولت آمریکا صادرات برخی تراشههای پیشرفته و تجهیزات ساخت نیمهرسانا به چین را محدود کرده است. استدلال رسمی واشنگتن این است که دسترسی چین به چنین توان محاسباتی میتواند به توسعه ابررایانهها و فناوریهایی با کاربرد نظامی کمک کند؛ از جمله ارتقای سامانههای خودکار، برنامهریزی نظامی و تولید تسلیحات پیشرفته.
حالا مقامهای آمریکایی بررسی میکنند آیا شرکت سنگاپوری «مگاسپید» تراشههای انویدیا را برخلاف مقررات به چین منتقل کرده یا دسترسی به توان محاسباتی آنها را از طریق مراکز داده خارج از چین در اختیار مشتریان چینی گذاشته است.
گزارش تازه نیویورکتایمز بخش دیگری از این ماجرا را روشن میکند: به گفته افرادی آشنا با روابط تجاری، علیبابا مشتری اصلی و حامی مالی مگاسپید بوده است. این شرکت سنگاپوری طی چند سال بیش از ۴ میلیارد دلار تراشه انویدیا خریداری کرد. هنوز مشخص نیست این تراشهها به آزمایشگاهی مرتبط با ارتش چین رسیده باشند، اما زنجیره شرکتها و مراکز دادهای که در گزارش شرح داده شده، پرسشهایی درباره امکان دور زدن محدودیتهای صادراتی آمریکا ایجاد میکند.
ماجرا از سال 2023 جدی تر شد زیرا به گوش مقامات آمریکایی رسید که غول عظم چینی یعنی "علی بابا" می خواهد مشتری اصلی این تراشه ها شود و هزینه دسترسی به این تراشهها را بپردازد.

این غول فناوری چین در کنار فعالیتهای گسترده اینترنتی و ابری، در تأسیس آزمایشگاه هوش مصنوعی ژجیانگ نیز مشارکت داشت؛ مرکزی پژوهشی که با نهادهای نظامی چین پیوندهایی دارد. در این آزمایشگاه، پژوهشگرانی روی موضوعاتی از جمله دفاع سایبری خودکار و شبیهسازی جنگ کار کردهاند.
آزمایشگاه ژجیانگ در سال ۲۰۱۷ با مشارکت علیبابا تأسیس شد. پژوهشهای آن طیفی از موضوعات علمی تا حوزههای مرتبط با دفاع را دربرمیگیرد. برای نمونه، یکی از پژوهشگران وابسته به آزمایشگاه در مقالهای مشترک با دانشمندان نیروی هوایی چین، کاربرد شبیهسازی رایانهای را در یک سناریوی جنگی درباره مقابله با یک ناوگروه خارجی بررسی کرده بود. همچنین برخی پژوهشهای آزمایشگاه با تراشههای انویدیا انجام شدهاند.
با این حال، گزارش نمیگوید تراشههای خریداریشده از مگاسپید به آزمایشگاه ژجیانگ رسیدهاند. شواهد مطرحشده، ارتباطهای تجاری و نهادی میان علیبابا، مگاسپید، انویدیا و آزمایشگاه را نشان میدهد؛ اما مسیر مشخص انتقال تراشهها به این مرکز را ثابت نمیکند.
بخشی از مدل کسبوکار مگاسپید بر استفاده از مراکز داده خارج از چین استوار بود. در یکی از این مراکز، در ایالت جوهور مالزی، زیرمجموعه مگاسپید به نام «اسپیدماتریکس» تراشههای انویدیا را برای علیبابا اداره میکرد.
از آنجا که تراشهها در مالزی نصب شده بودند، مشتریان میتوانستند از راه دور از توان پردازشی آنها استفاده کنند. بر اساس توضیح افراد مطلع، دادهها از مرکز مالزی از مسیر سنگاپور و کابلهای زیردریایی به چین منتقل میشدند. گزارش میگوید گاهی تراشههایی که برای مراکز داده خارج از چین در نظر گرفته شده بودند، به چین منتقل میشدند؛ اما معلوم نیست این اتفاق درباره تراشههای مرتبط با آزمایشگاه ژجیانگ رخ داده باشد.
نام علیبابا در برخی از سامانههای رایانهای مرکز داده مالزی دیده میشد؛ از جمله نرمافزارهایی که برای نظارت از راه دور بر تجهیزات استفاده میشوند.
گزارش نیویورکتایمز دو مسئله را کنار هم میگذارد: از یک سو، علیبابا از مشتریان اصلی مگاسپید بوده و از سوی دیگر، در تأسیس آزمایشگاهی مشارکت داشته که با نهادهای نظامی چین پیوندهایی دارد. اما این پیوندها بهتنهایی ثابت نمیکند تراشههای مگاسپید در اختیار آزمایشگاه یا ارتش چین قرار گرفتهاند. مسئلهای که همچنان در دست بررسی است، این است که آیا سازوکار خرید تراشه در کشورهای ثالث و دسترسی ابری میتواند محدودیتهای صادراتی آمریکا را بیاثر کند یا نه.
تراشه یا نیمهرسانا قطعهای بسیار کوچک از جنس سیلیکون است که مدارهای مینیاتوری آن دادهها را پردازش، ذخیره یا جابهجا میکنند؛ تراشههای پیشرفته هوش مصنوعی، مثل شتابدهندههای انویدیا، میتوانند همزمان حجم بزرگی از محاسبات را انجام دهند و به همین دلیل برای آموزش هوش مصنوعی و تحلیل سریع تصاویر و اطلاعات مناسباند.
در صنعت نظامی، همین توان میتواند به تحلیل دادههای رادار و ماهواره، پردازش اطلاعات مخابراتی، شبیهسازی میدان نبرد، بهبود تصمیمگیری و هدایت سامانههای خودکار کمک کند؛ البته این کاربردها به خود تراشه محدود نیست و به نرمافزار، داده و سامانهای که در آن به کار میرود نیز بستگی دارد. از این رو، تراشههای پیشرفته فناوریای دوکاربردیاند: هم در پژوهش و کسبوکار استفاده میشوند و هم ممکن است توان نظامی را افزایش دهند؛ همین نگرانی یکی از دلایل کنترل صادرات برخی مدلهای پیشرفته است.
علیبابا یکی از بزرگترین شرکتهای فناوری چین است که فعالیتش از تجارت آنلاین آغاز شد و امروز حوزههایی چون رایانش ابری، خدمات دیجیتال و هوش مصنوعی را هم دربرمیگیرد. واحد ابری این شرکت به کسبوکارها و سازمانها خدمات ذخیرهسازی و پردازش داده ارائه میدهد. علیبابا در سال ۱۹۹۹ به ابتکار جک ما و گروهی از همکارانش در چین تأسیس شد و اکنون از بازیگران مهم اقتصاد دیجیتال این کشور به شمار میرود.
***
آنچه خواندید خلاصه ای بازنویسی شده از گزارش پل موزور و آدام ساتاریانو در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در نیویورکتایمز است که با عنوان «چگونه تراشههای انویدیا در دسترس ارتش چین قرار گرفتند» منتشر شده است. در این بازنویسی، برخی اطلاعات که به فهم مخاطب ایرانی از ماجرا کمک می کند، به متن افزوده شده است.
