مرکزی ـ کمبود پژوهشگر، نبود حمایت نهادی، محدودیت دسترسی به اسناد و ضعف همکاری دانشگاه‌ها را می‌توان ازجمله مهم‌ترین موانع اراک‌پژوهی و انتشار تألیفات معتبر در این حوزه دانست.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یدالله رحمتعلی: در تقویم استان مرکزی، بازه زمانی ۲۵ تا ۳۰ مهرماه به‌عنوان هفته فرهنگی اراک ثبت شده است. این مناسبت فرصتی است تا کارنامه اراک پژوهی مورد بررسی قرار گیرد. طی دهه‌های اخیر پژوهش و تالیفات متنوعی درباره تاریخ اراک صورت گرفته است که هرکدام به جنبه‌های مشخصی از این شهر پرداخته‌اند، اما اراک پژوهی از آن پژوهش‌های گسترده تا امروز، تحولات و فراز و فرودهایی داشته است که نیازمند بازشناسی است.
عرفان ساوئی، کارشناس ارشد تاریخ و پژوهشگر تاریخ به مناسبت هفته فرهنگی اراک، با اشاره کوتاه سابقه شهر اراک در گفت‌وگو با ایبنا بیان کرد: شهر کرج ابودلف، در طی ده قرن نخست هجری قمری، اولین کانون شهری در منطقه سربند یا کَزاز بود که همچنین کتاب «امارت عِجْلیان: حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شَراه» (۱۴۰۳) از نشر جهاد دانشگاهی، درباره تاریخ و جغرافیای این شهر بحث می‌کند.
ساوئی ادامه داد: سه قرن بعد از افول این اولین شهر، یعنی در اوایل قرن سیزدهم هجری قمری، شهر سلطان‌آباد عراق در منطقه سربند یا کزاز تأسیس شد که چندی بعد نامش به شهر اراک تغییر پیدا کرد و به نوعی در شهرنشینی وارث شهر کرج ابودلف باستانی شد.
وی سپس با اشاره به گستردگی ادبیات پژوهشی درباره شهر اراک بیان کرد: ادبیات پژوهشی شهر اراک بسیار دامنه‌دار است و در تمامی رشته‌های علمی درباره این شهر پژوهش شده است. چنانچه یوسف نیک‌فام در مقاله‌ای با نام «فهرستگان کتابشناسی اراک» در فصلنامه رازان، شماره ۹، یک فهرست کتابشناسی تا به سال ۱۳۹۸ هجری شمسی را گردآوری کرده است.
این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه هدف این نوشتار ارائه فهرست کتابشناسی کامل درباره شهر اراک نیست، گفت: در این نوشتار به یک فهرست‌نویسی گزیده، آن هم در موضوع رشته تاریخ، اقدام می‌شود و هفت کتاب مستند فهرست‌نویسی شده است.
معرفی هفت اثر شاخص در تاریخ‌نگاری اراک
وی در معرفی این آثار به کتاب «تاریخ عراق؛ سلطان‌آباد عراق ـ اراک» اشاره کرد و افزود: این کتاب نوشته رضا وکیلی تبریزی، با تصحیح محمد مددی، در سال ۱۳۹۵ از سوی انتشارات آیندگان در تهران منتشر شده است.
ساوئی توضیح داد: این اثر در دوره قاجار تألیف شده و تاریخ شهر اراک و حوالی آن را از اوایل تا اواخر دوره قاجار شرح می‌دهد. سالیانی طولانی شناخت این اثر مورد غفلت قرار گرفته بود تا اینکه برای اولین بار به کوشش منوچهر ستوده و با مقدمه علی فرهادی در سال ۱۳۸۷ هجری شمسی منتشر شد، اما محمد مددی تصحیح تازه‌ای از این کتاب را ارائه داده و در قالب پی‌نوشت‌هایی شرح‌های مفصلی را بر این اثر می‌نویسد.
وی در ادامه به کتاب «تاریخ اراک» نوشته ابراهیم دهگان اشاره کرد و گفت: این اثر در سال ۱۳۸۶ در دو جلد از سوی انتشارات زرین و سیمین در تهران منتشر شده است.
وی افزود: این اثر در دوره پهلوی دوم در قالب دو مجلد تألیف شده است؛ قلمروی زمانی جلد اول از دوره باستان تا دوره تیموریان و قلمرو زمانی جلد دوم از دوره صفوی تا اواسط دوره قاجار است. همچنین در سالیان اخیر این کتاب با مقدمه ایرج افشار به چاپ جدید رسید.
ساوئی درباره دیگر اثر ابراهیم دهگان با عنوان «کارنامه تاریخی انجدان و اراک» بیان کرد: این کتاب در سال ۱۳۹۶ از سوی انتشارات دانش کیان در اراک منتشر شده است.
وی ادامه داد: این اثر در دوره پهلوی دوم در قالب دو بخش تألیف شده است؛ بخش اول به تاریخ اسماعیلیان نزاری در روستای انجدان و بخش دوم به تاریخ شهر اراک از اواسط دوره قاجار تا اواخر دوره پهلوی می‌پردازد. همچنین در سالیان اخیر این کتاب با مقدمه برومند دهگان به چاپ جدید رسید.
این پژوهشگر تاریخ و تاریخ نگار با معرفی کتاب «سیمای اراک» نوشته محمدرضا محتاط نیز گفت: این اثر در سال ۱۳۶۸ در چهار جلد از سوی نشر آگه در تهران منتشر شده است.
وی افزود: این اثر به دوره معاصر در قالب چهار مجلد تألیف شده است. نگاه جامعه‌شناسانه و مردم‌شناسانه این کتاب نقطه قوت آن است؛ وانگهی داده‌های تاریخی مهمی را ارائه داده و سعی شده تمامی شئون شهری را مورد واکاوی قرار دهد. همچنین نیاز است که این اثر در چاپ جدید وارد بازار نشر شود.
تاریخ اجتماعی اراک؛ رابطه اجتماع با تمام شئون شهری
ساوئی با اشاره به کتاب «تاریخ اجتماعی اراک» نوشته مرتضی ذبیحی نیز اظهار کرد: این اثر در سال ۱۳۸۰ در چهار جلد از سوی انتشارات پیام دیگر در اراک منتشر شده است.
وی افزود: این اثر به دوره معاصر در قالب چهار مجلد تألیف شده و با رویکرد اجتماعی به تاریخ شهر اراک نگاه انداخته و رابطه اجتماع را با تمامی شئون شهری مورد بررسی قرار داده است. همچنین نیاز است که این اثر در چاپ جدید وارد بازار نشر شود.
وی در ادامه به کتاب «سلطان‌آباد عراق (اراک) از تولد تا برآمدن پهلوی اول» نوشته ولی‌الله شمشیربندی اشاره کرد و گفت: این کتاب در سال ۱۴۰۲ از سوی انتشارات میراث فرهیختگان در تهران منتشر شده است.
ساوئی توضیح داد: این اثر به دوره معاصر تألیف شده و یک بررسی تاریخ‌نگارانه درباره شهر اراک در دوره قاجار است. پژوهش کتابخانه‌ای و اسنادی مدنظر بوده و مطالب آن در موضوعات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جای گرفته است.
وی همچنین درباره کتاب «تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی در اراک» نوشته یوسف نیک‌فام بیان کرد: این اثر در سال ۱۳۹۳ از سوی انتشارات اندیشه صادق در قم منتشر شده است.
وی اظهار کرد: این اثر به دوره معاصر تألیف شده و روش کتابخانه‌ای، اسنادی و مصاحبه‌ای مدنظر بوده است؛ اما به‌طور ویژه با آنچه که تاریخ شفاهی نامیده می‌شود، از طریق مصاحبه با افراد دخیل در انقلاب اسلامی در شهر اراک، سعی شده تا یک گزارش ارائه کند.
کمبود پژوهشگر و حمایت نهادی؛ موانع توسعه اراک‌پژوهی
ساوئی در ادامه به آسیب‌ها، موانع و مشکلات اراک‌پژوهی پرداخت و گفت: نخستین مشکل، کمبود پژوهشگر است و هنوز پیوند موضوع شهر اراک و پژوهش‌های تاریخی جدی گرفته نشده است.
وی خاطرنشان کرد: پژوهشگران از نهادهای دولتی حمایت نمی‌شوند؛ درنتیجه، پژوهشگر دلسرد شده و این مهم را رها می‌کند.
محدودیت دسترسی به اسناد و ضعف همکاری دانشگاه‌ها
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: مراکز آرشیو اسناد شهری با پژوهشگران همکاری نمی‌کنند و اسناد را در اختیار آنان قرار نمی‌دهند؛ به همین خاطر پژوهش اسنادی افول کرده است.
وی با انتقاد از عملکرد دانشگاه‌های شهر در زمینه پژوهش‌های مرتبط با اراک گفت: دانشگاه‌های شهر با موضوع شهر اقدام به پژوهش نمی‌کنند و مسئله شهر برایشان مطرح نیست. همچنین اندک پایان‌نامه‌های برگزیده در موضوع و مسئله اراک را در قالب کتاب منتشر نمی‌کنند.
ساوئی با اشاره به برخی کاستی‌ها در رویکرد پژوهشگران بیان کرد: برخی از پژوهشگران با یک پژوهش سیراب شده و پنداشته‌اند که حق مطلب را کامل ادا کرده‌اند و درصدد ارائه پژوهش‌های بیشتر برنمی‌آیند.
وی افزود: برخی از پژوهشگران دست به رونویسی می‌زنند و تکه‌هایی از پژوهش‌های ممتاز و مستند را در اثر خود گلچین کرده و پژوهشی بدیع ارائه نمی‌کنند.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از منابع معتبر در پژوهش‌های تاریخی گفت: در نگارش کتاب‌ها به تعداد اندکی از منابع دست‌اول استناد می‌شود و بیشتر به منابع دست‌دوم اقبال نشان می‌دهند؛ درنتیجه میزان خطاها بالا می‌رود.
این تاریخ نگار، ضعف پژوهش‌های میان‌رشته‌ای را از دیگر مشکلات اراک‌پژوهی دانست و اظهار کرد: پژوهشگران، میان‌رشته‌ای کار نمی‌کنند. به عبارتی، پیوند رشته تاریخ با رشته‌های دیگر بسیار ضعیف شده و با مباحث روش‌شناسی جدید آشنایی مناسبی وجود ندارد.
وی ادامه داد: پژوهشگران بیشتر متمایل به برگزاری جلسات رونمایی از کتاب‌هایشان هستند و جلسات نقد و بررسی کتاب‌ها در نزدشان جایگاهی ندارد.
استقبال محدود از پژوهش‌های شهری
ساوئی با اشاره به مشکلات حوزه نشر در اراک گفت: زنجیره نشر کتاب در شهر اراک معیوب است و یک ناشر قدرتمند در شهر فعال نیست؛ درنتیجه کتاب‌ها به‌گونه‌ای مناسب در بازار نشر کشور توزیع نمی‌شوند.
وی در پایان با اشاره به میزان استقبال عمومی از آثار پژوهشی مرتبط با اراک خاطرنشان کرد: عموم مردم شهر به پژوهش‌های شهری اقبال چندانی نشان نمی‌دهند و بیشتر خواص این آثار را مورد مطالعه قرار می‌دهند.