شهرکرد- ایرنا- یافته‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی خانمیرزا، از پیشینه چند هزار ساله سکونت و شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی در این منطقه تا جایگاه اداری و مذهبی آن در دوره ایلامی حکایت دارد؛ میراثی ارزشمند که با برنامه‌ریزی برای ایجاد پایگاه میراث فرهنگی و تبدیل محوطه به سایت‌موزه می‌تواند به یکی از ظرفیت‌های مهم گردشگری و توسعه اقتصادی شهرستان تبدیل شود.

به گزارش خبرنگار ایرنا، بررسی‌های باستان‌شناسی در شهرستان خانمیرزا نشان می‌دهد این منطقه برخلاف تصور اولیه از یک محوطه محدود و یکپارچه، در طول هزاران سال محل استقرار جوامع انسانی در دوره‌های مختلف است.

تپه‌ گِلی که امروز در این منطقه دیده می‌شود، حاصل انباشت تدریجی آثار زندگی نسل‌هایی است که در دوره‌های مختلف بر بقایای سکونتگاه‌های پیشین، بناهای تازه‌ای ایجاد کرده‌اند.

رییس پژوهشگاه باستان‌شناسی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چهارمحال و بختیاری، با اشاره به اهمیت لایه‌بندی این محوطه تپه قلعه گِلی گفت: در مطالعات باستان‌شناسی با استفاده از روش لایه‌نگاری، لایه‌های مختلف استقرار انسانی از یکدیگر تفکیک می‌شوند تا بتوان ویژگی‌های هر دوره، نحوه زندگی جوامع و تغییرات فرهنگی و اجتماعی را بررسی کرد.

علی اصغر نوروزی روز سه‌شنبه افزود: بر اساس مطالعات اولیه، قدمت تپه قلعه گِلی به حدود هفت هزار سال پیش می‌رسد و با تکمیل کاوش‌ها این احتمال وجود دارد که شواهدی از دوره‌های قدیمی‌تر نیز شناسایی شود.

تپه قلعه گِلی خانمیرزا؛ روایتگر ۷ هزار سال تاریخ و ظرفیت تازه گردشگری چهارمحال و بختیاری

خانمیرزا؛ مرکز فعالیت‌های تولیدی در دوران پیش از تاریخ

به گفته این باستان‌شناس، شواهد به‌دست‌آمده از بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد این محوطه در حدود هفت هزار سال پیش از مراکز مهم استقرار انسانی در منطقه است.

نوروزی با اشاره به شواهد فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی در این محوطه اظهار داشت: یافته‌های سطحی از جمله شواهد مربوط به کوره‌های سفالگری نشان می‌دهد فعالیت‌های تولیدی در این منطقه جریان داشته و این محوطه علاوه بر برخورداری از ظرفیت‌های کشاورزی و دامپروری، در زمینه تولید و مدیریت منابع نیز اهمیت داشته است.

وی وسعت و موقعیت جغرافیایی محوطه را از عوامل موثر در جایگاه آن دانست و گفت: شواهد موجود نشان می‌دهد این مکان در دوره پیش از تاریخ تنها یک سکونتگاه معمولی نبوده و نقش مرکزی در محدوده جغرافیایی خود داشته است.

کتیبه‌های ایلامی و روایت جایگاه سیاسی و مذهبی منطقه

اهمیت تاریخی محوطه تپه قلعه گِلی خانمیرزا در دوره‌های بعد نیز تداوم یافته است؛ به‌گونه‌ای که یافته‌های مربوط به دوران تاریخی، به‌ویژه دوره ایلام میانه، ابعاد تازه‌ای از جایگاه این منطقه را آشکار می‌کند.

نوروزی با اشاره به کتیبه‌های میخی کشف‌شده در این محوطه گفت: آثار نوشتاری به‌دست‌آمده، به‌ویژه کتیبه‌های مربوط به دوره ایلام میانه، اطلاعات ارزشمندی درباره جایگاه این محوطه در ساختار سیاسی و مذهبی آن دوران ارائه می‌دهد.

وی افزود: بر اساس محتوای کتیبه‌ها، پادشاهان ایلامی برای انجام مناسک مذهبی و نذر و نیایش با هدف سلامتی خود و خانواده‌هایشان به این مکان مراجعه می‌کردند؛ موضوعی که اهمیت مذهبی این محوطه را در آن دوره نشان می‌دهد.

این باستان‌شناس با بیان اینکه شواهد کتیبه‌ای از جایگاه فراتر از یک سکونتگاه محلی حکایت دارد اظهار داشت: مجموعه این آثار نشان می‌دهد محوطه مورد مطالعه علاوه بر کارکرد مذهبی، از اهمیت اداری و سیاسی نیز برخوردار بوده و حتی می‌توان گفت در مدیریت بخش‌هایی از منطقه زاگرس نقش داشته است.

به گفته نوروزی، این شواهد جایگاه خانمیرزا را در ساختار قدرت امپراتوری ایلام برجسته می‌کند و بر اساس ارزیابی‌های باستان‌شناختی، این منطقه می‌توانسته یکی از مراکز مهم بخش‌های مرتفع قلمرو ایلامی باشد.

وی با اشاره به اهمیت کتیبه‌های کشف‌شده در مقایسه با برخی مناطق همجوار گفت: وجود آثار نوشتاری در این محوطه، ارزش مطالعاتی آن را افزایش داده و امکان شناخت دقیق‌تری از جایگاه تاریخی منطقه فراهم کرده است.

تداوم اهمیت محوطه در دوره اسلامی

بررسی لایه‌های تاریخی این محوطه به دوره ایلامی محدود نمی‌شود و شواهدی از تداوم اهمیت آن در دوره اسلامی نیز به دست آمده است.

نوروزی با اشاره به بقایای معماری شناسایی‌شده در بخش‌های بالایی تپه گفت: در این قسمت بقایای یک باروی سه‌گانه مربوط به دوره اتابکان لر شناسایی شده که نشان‌دهنده تداوم کارکرد و اهمیت این محدوده در دوره اسلامی است.

وی با بیان اینکه در برخی دوره‌ها نشانه‌های استقرار و فعالیت انسانی در محوطه کاهش یافته است افزود: بررسی دقیق لایه‌ها می‌تواند روند فراز و فرود استقرار انسانی و تحولات سیاسی و اجتماعی منطقه را روشن‌تر کند.

کاوش‌های پله‌ای برای خواندن تاریخ یک محوطه

به گفته این باستان‌شناس، شناخت دقیق توالی دوره‌های تاریخی در محوطه خانمیرزا نیازمند کاوش‌های علمی و مرحله‌ای است و در همین راستا از روش ترانشه‌کشی پله‌ای برای شناسایی و مطالعه لایه‌های مختلف استفاده می‌شود.

نوروزی توضیح داد: در این روش با ایجاد برش‌های عمودی و پله‌ای در بخش‌های مشخص، امکان مشاهده و تفکیک لایه‌های قدیمی و جدید فراهم می‌شود و پژوهشگران می‌توانند شواهد مربوط به تغییرات فرهنگی، اجتماعی و حتی شرایط محیطی و اقلیمی را بررسی کنند.

وی تاکید کرد: کاوش باستان‌شناسی فقط به بیرون آوردن آثار از زیر خاک محدود نمی‌شود، بلکه هر مرحله باید با هدف مشخص، مستندنگاری دقیق و رعایت اصول حفاظت از بقایای تاریخی انجام شود.

سایت‌موزه؛ چشم‌انداز آینده محوطه باستانی خانمیرزا

در کنار مطالعات باستان‌شناسی، ایجاد پایگاه میراث فرهنگی و تبدیل این محوطه به سایت‌موزه از برنامه‌هایی است که می‌تواند زمینه حفاظت پایدار و معرفی ظرفیت‌های تاریخی منطقه را فراهم کند.

نوروزی با اشاره به ضرورت ایجاد ساختار پژوهشی ثابت در این منطقه گفت: برای دستیابی به این هدف باید مرکز پژوهشی با اعتبارات مشخص و سازوکار اجرایی روشن ایجاد شود تا فعالیت‌های مطالعاتی و حفاظتی به‌صورت مستمر دنبال شود.

این باستان‌شناس با بیان اینکه زمان مشخصی برای آماده‌سازی کامل محوطه نمی‌توان تعیین کرد اظهار داشت: کاوش‌های باستان‌شناسی فرآیندی زمان‌بر است و صرف افزایش اعتبارات به معنای سرعت گرفتن نامحدود این فعالیت‌ها نیست؛ زیرا دقت علمی، صبر و برنامه‌ریزی اصولی در این کار اهمیت زیادی دارد.

وی حفاظت از بخش‌های کاوش‌نشده را نیز ضروری دانست و گفت: نظارت مستمر بر روند اجرای طرح‌ها اهمیت زیادی دارد تا در جریان کاوش‌ها به دیواره‌ها و ساختارهای باستانی آسیب وارد نشود.

میزان پیشرفت فعالیت‌ها نیز به اعتبارات و حمایت‌هایی بستگی دارد که برای پایگاه و برنامه‌های پژوهشی آن اختصاص می‌یابد.

از میراث باستانی تا رونق اقتصاد گردشگری خانمیرزا

ظرفیت محوطه باستانی خانمیرزا تنها به ارزش‌های پژوهشی و تاریخی آن محدود نمی‌شود و در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند در کنار جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی، به یکی از محورهای توسعه گردشگری شهرستان تبدیل شود.

نوروزی با تاکید بر ضرورت پیوند میان میراث تاریخی، طبیعی و فرهنگی منطقه گفت: هدف از معرفی آثار باستان‌شناسی نباید تنها استخراج اشیا از زیر خاک باشد، بلکه باید این آثار در قالب یک برنامه جامع به ظرفیت گردشگری و اقتصادی تبدیل شوند.

وی افزود: برای شکل‌گیری یک برند گردشگری منطقه‌ای، باید سه بخش میراث طبیعی، میراث معنوی و فرهنگی و شواهد باستان‌شناسی در کنار یکدیگر دیده شوند.

این باستان‌شناس با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی منطقه از جمله رفتینگو اظهار کرد: جاذبه‌های طبیعی در کنار آداب و رسوم، آیین‌ها، جشن‌ها و جشنواره‌هایی مانند جشنواره شاهنوزانی، متل‌ها، قصه‌ها و غذاهای محلی می‌توانند هویت فرهنگی منطقه را به گردشگران معرفی کنند.

به گفته نوروزی، آثار باستان‌شناسی و کتیبه‌های تاریخی نیز با نشان دادن قدمت و پیشینه این جغرافیا، پشتوانه تاریخی این هویت فرهنگی را فراهم می‌کنند.

وی تاکید کرد: اگر این سه ظرفیت با سازوکار درست و برنامه‌ریزی منسجم به یکدیگر پیوند بخورند، میراث فرهنگی می‌تواند به پیشران اقتصادی منطقه تبدیل شود و علاوه بر رونق گردشگری، زمینه انتقال منافع اقتصادی به مردم محلی و بهبود معیشت ساکنان را فراهم کند.

به گزارش ایرنا، محوطه باستانی قلعه گِلی روستای قلعه افغان خانمیرزا به شماره ثبت ۸۲۴۳ در تاریخ ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفته است.