تهران - ایرنا - فعالان حوزه توسعه محلی در نشستی با انتقاد از محدود شدن مشارکت شهروندان به تأیید طرح‌های از پیش تعیین‌شده، تأکید کردند که تسهیلگری شهری زمانی به نتیجه می‌رسد که ساکنان محله‌ها از مرحله شناسایی مشکلات تا انتخاب راه‌حل و نحوه اجرای پروژه‌ها در تصمیم‌گیری نقش داشته باشند.

به گزارش ایرنا، نشست «تسهیلگری در عمل؛ بازخوانی سه تجربه شهری» از مجموعه گفت‌وگوهای «هفت‌شهر» با حضور شفق متولی، نجمه نادری و زارا امجدیان در خانه آفرینش‌های شهری ایران، عمارت وارطان برگزار شد.

در این نشست تجربه فعالیت‌های محله‌ای در تهران و یزد و چالش‌هایی مانند بی‌اعتمادی ساکنان، ناپایداری منابع مالی، وابستگی تسهیلگران به نهادهای اجرایی و تعارض میان اولویت‌های مردم و مدیریت شهری بررسی شد.

یکی از محورهای اصلی این نشست، استقلال تسهیلگران و جایگاه مردم در فرایند تصمیم‌گیری بود؛ موضوعی که سخنرانان با اشاره به تجربه‌های میدانی خود، آن را از عوامل تعیین‌کننده موفقیت یا ناکامی پروژه‌های توسعه محلی دانستند.

اعتمادسازی؛ مهم‌تر از اجرای پروژه

شفق متولی از کارشناسان توسعه محلی با تشریح تجربه هشت‌ساله فعالیت در محله سیروس تهران گفت: ورود گروه تسهیلگر به این محله با بی‌اعتمادی ساکنان همراه بود؛ زیرا پیش از آن گروه‌های مختلفی وارد محله شده و پس از مدتی فعالیت خود را متوقف کرده بودند.

به گفته او، استمرار حضور و ارتباط با اهالی به‌تدریج زمینه اعتمادسازی را فراهم کرد و خانه اصلانی به محلی برای گفت‌وگو و پیگیری مسائل محله تبدیل شد. بازگشایی برخی مغازه‌های تعطیل‌ شده، پیگیری مرمت گذر نایب‌ السلطنه و حفاظت از فضاهای قدیمی از جمله اقداماتی بود که با همراهی ساکنان دنبال شد.

متولی با تأکید بر اینکه پایان قراردادهای سازمانی نباید به قطع ارتباط با مردم منجر شود، گفت: شکل‌گیری یک نهاد مردمی برای پیگیری مستقل مسائل محله ضروری است. به اعتقاد او، توانمندسازی ساکنان فرایندی زمان‌بر است و بدون توجه به پشتوانه اقتصادی گروه‌های محلی نمی‌توان انتظار داشت فعالیت‌های داوطلبانه پایدار بماند.

تجربه یزد؛ از مطالبه مردم تا اجرای پروژه

نجمه نادری از کارشناسان محلی، نیز با اشاره به تجربه فعالیت در بافت تاریخی یزد گفت: پس از ثبت جهانی این شهر در سال ۱۳۹۶ توجه به نیازهای زندگی روزمره ساکنان بافت تاریخی اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ چراکه در کنار سامان‌دهی مسیرهای گردشگری، بسیاری از کوچه‌های مسکونی همچنان با کمبود خدمات و امکانات روبه‌رو بودند.

او توضیح داد: فعالیت گروه تسهیلگر در محدوده‌ای نزدیک به مسجد جامع یزد و راه‌اندازی دفتر توسعه محلی در سال ۱۳۹۸، با شناسایی نیازهای ساکنان آغاز شد. تبدیل زمینی رهاشده و محل انباشت زباله به فضای بازی کودکان و ورزش زنان، یکی از پروژه‌هایی بود که بر اساس درخواست اهالی تعریف و پس از پیگیری از دستگاه‌های مسئول اجرا شد.

نادری با اشاره به اینکه پس از کاهش حضور گروه تسهیلگر، خود ساکنان شناسایی زمین‌های بلااستفاده و پیگیری سامان‌دهی آنها را بر عهده گرفتند، این تغییر را از نتایج مهم فعالیت محله‌ای دانست.

او همچنین با اشاره به سیل سال ۱۴۰۱ گفت ارتباطات شکل‌گرفته میان ساکنان و آمادگی محلی در مدیریت شرایط و پیگیری خسارت‌ها مؤثر بود.

تسهیلگر نباید مأمور جلب رضایت مردم باشد

زارا امجدیان از دیگر کارشناسان شهری با انتقاد از رویکردی که در برخی پروژه‌های شهری، مسئله و راه‌حل را پیش از گفت‌وگو با ساکنان مشخص می‌کند، گفت در چنین شرایطی تسهیلگر به جای نمایندگی خواسته‌های مردم، عملاً مأمور جلب رضایت آنها برای اجرای تصمیم‌های از پیش گرفته‌شده می‌شود.

او با اشاره به تجربه پروژه‌های نوسازی در تهران توضیح داد که در برخی موارد، ارزش اقتصادی زمین و امکان تجمیع پلاک‌ها در اولویت قرار می‌گیرد، در حالی که ارزش اجتماعی خانه و تعلق خاطر ساکنان به محل زندگی‌شان کمتر مورد توجه است.

امجدیان همچنین تجربه فعالیت در محله دروازه غار تهران را یادآور شد و گفت در این پروژه، پیشنهاد ایجاد فضای خدماتی مشترک شامل آشپزخانه، لباس‌شویی و حمام با مشارکت ساکنان مطرح و با همراهی سازمان مسئول وارد مرحله تأمین زمین و ساخت شد، اما در ادامه درباره نحوه بهره‌برداری، گروه‌های استفاده‌کننده و مسئولیت اداره مجموعه اختلاف‌نظرهایی شکل گرفت.

به گفته او، مشارکت صرفاً به حضور مردم در جلسات یا همراهی در اجرای پروژه محدود نمی‌شود و ساکنان باید درباره نحوه اداره و استفاده از امکانات نیز حق اظهارنظر داشته باشند.

امجدیان همچنین با تأکید بر اینکه مردم نیازهای محله خود را می‌شناسند، مسئله اصلی را شنیده شدن مطالبات آنها در نظام تصمیم‌گیری شهری دانست.

وابستگی مالی و چالش استقلال تسهیلگران

بخش دیگری از نشست به رابطه تسهیلگران با نهادهای تأمین‌کننده اعتبار اختصاص داشت. متولی وابستگی اقتصادی گروه‌های تسهیلگر به سازمان‌های اجرایی را عاملی مؤثر بر استقلال آنها دانست و بر ضرورت یافتن راه‌هایی برای تداوم فعالیت مستقل تأکید کرد.

نادری نیز گفت اگر دستگاه اجرایی تسهیلگر را صرفاً ابزاری برای تحقق اهداف کوتاه‌مدت خود بداند، امکان شکل‌گیری مشارکت واقعی کاهش می‌یابد. امجدیان هم با انتقاد از مشارکت‌نمایی تأکید کرد که تعارض منافع گروه‌های مختلف باید آشکار شود و تسهیلگر به جای پنهان کردن اختلاف‌ها، زمینه گفت‌وگو درباره آنها را فراهم کند.

مشارکت محله‌ای؛ مردم در تصمیم‌گیری سهم دارند یا فقط پای طرح‌ها را امضا می‌کنند؟

در بخش پرسش و پاسخ نیز موضوعاتی مانند پیامد خروج گروه‌های تسهیلگر پس از پایان قرارداد، نمایندگی واقعی ساکنان در تشکل‌های محلی و ضرورت حضور گروه‌هایی که کمتر در تصمیم‌گیری‌ها دیده می‌شوند، از جمله زنان، جوانان و مهاجران مطرح شد.

جاجرمی: منابع عمومی باید در اختیار تصمیم‌گیری محلی باشد

حسین ایمانی جاجرمی، جامعه‌شناس و پژوهشگر مسائل شهری، با اشاره به رابطه تأمین مالی و استقلال تسهیلگران گفت منابعی که دولت و شهرداری هزینه می‌کنند، متعلق به عموم مردم است و نباید به‌عنوان دارایی اختصاصی مدیران تلقی شود.

او بخشی از مشکلات مشارکت شهری را ناشی از تمرکز تصمیم‌گیری دانست و تأکید کرد نزدیک شدن اختیارات و منابع به سطح محله و تقویت نقش نمایندگان منتخب ساکنان می‌تواند زمینه مشارکت واقعی را فراهم کند.

گلپایگانی: مردم و مدیریت شهری را نباید مقابل هم قرار داد

عبدالرضا گلپایگانی، معاون پیشین شهرسازی و معماری شهرداری تهران، نیز با تأکید بر ضرورت گفت‌وگو میان مدیران، کارشناسان و ساکنان گفت نباید مردم و مدیریت شهری را دو جبهه کاملاً متعارض دانست؛ چراکه درون دستگاه‌های اجرایی نیز دیدگاه‌های متفاوتی درباره نحوه مداخله در محله‌ها وجود دارد.

او با اشاره به تجربه بررسی طرح‌های نوسازی در اسلام‌آباد دره فرزاد و اختلاف‌نظر کارشناسان درباره تملک و تغییر بافت محله‌ها، بر ضرورت شناخت شرایط زندگی ساکنان پیش از تصمیم‌گیری تأکید کرد.

گلپایگانی با بیان اینکه همه محله‌ها را نمی‌توان با یک نسخه نوسازی کرد، گفت: «حاکم نباید فکر کند حکیم است و حکیم هم نباید فکر کند حاکم است.»

او فعالیت در محله را نیازمند مراقبت و پیگیری مستمر دانست و بر حفظ ارتباط میان مدیران، کارشناسان و ساکنان تأکید کرد.

در واکنش به این دیدگاه، امجدیان نیز یادآور شد که مناسبات قدرت در محله را نمی‌توان صرفاً به تقابل مردم و دولت تقلیل داد؛ چراکه نهادها و گروه‌های مختلف با منافع متفاوت در تصمیم‌گیری شهری نقش دارند و تسهیلگر نیز یکی از بازیگران این عرصه است.