نقد قسمت چهارم سریال «سرخ و سیاه»: له‌ شدن آرزوهای بزرگ

قسمت چهارم «سرخ و سیاه» نه تعقیب و گریز دارد، نه پشت سر هم پیچ داستانی به ما نشان می‌دهد، با این حال، کامل‌ترین قسمت‌ سریال تاکنون است.

قسمت چهارم سریال سرخ و سیاه پر از اتفاق نیست. این قسمت نه تعقیب و گریز دارد، نه پشت سر هم پیچ داستانی به ما نشان می‌دهد، با این حال، به نظرم کامل‌ترین قسمت‌ سریال تا به اینجاست. آنچه این قسمت را متمایز می‌کند زمینه‌چینی درست برای یک اتفاق بزرگ در پایان است و ابتدا و میانه و انتهایی دارد که همه به هم گره خورده‌ و پیوستگی خوبی دارند و این برای سریال‌های نمایش خانگی که عادت کرده‌اند هر چیزی را با صد دیالوگ توضیح بدهد، کم‌یاب است.

وداع با فانوس

این قسمت بدون اضافه‌کاری با سرانجام فانوس شروع می‌شود. فانوس در بستر است و او که خودش آب آلوده‌ی خانه‌ی بیماران را نوشیده، به نظر به هدفش رسیده و نصر را هم مبتلا کرده است. سریال پایان این دو را زیر سایه‌ی وبا می‌بندند. سکانس مرگ فانوس یکی از تاثیرگذارترین لحظه‌های سریال تا اینجاست. میزانسن و فضای خیال‌گونه‌اش به آن حال‌وهوای خوبی داده است؛ به خصوص که عزیزانش یکی‌ یکی (به ترتیب حضورشان در زندگی‌اش) کنار بسترش حاضر می‌شوند. درباره نصر، با اینکه سریال او را سیاه مطلق نمی‌کند اما همانطور که در دیالوگ‌ی می‌شنویم، آدم گناهکار راحت نمی‌میرد. نصر هم در رنج و پشیمانی از دنیا می‌رود.

بعد از این سکانس‌ها، ۱۲ سال به جلو می‌رویم که با توجه به روند سریال تاکنون چندان هم غافلگیری ندارد و رشته‌ی روایت را هم پاره نمی‌کند، به خصوص که در سکانس‌هایی نظیر نفرت حاکم از نوروز، ماجرای پای سلمان خان و… این رشته حفظ می‌شود و ما نقاط عطف را به بیاد می‌آوریم. البته ریتم این قسمت کندتر از سه قسمت قبل است و از آن دست اتفاق‌هایی که در قسمت‌های قبل می‌دیدیم وجود ندارد اما کشمکش‌های کمتر شده و سکانس‌های با دیالوگ‌های طولانی‌تری از قبلی وجود دارند که همگی پایه و اساس اتفاق مهمی هستند که در انتهای قسمت رخ می‌دهد. بنابراین نمی‌توان خرده خاصی از آن‌ها گرفت.

نسل تازه، آدم‌های تازه

وقتی ۱۲ جلو می‌رویم، قسمت در چند دقیقه شخصیت‌ها را معرفی می‌کند. داور مست و خونین به خانه برمی‌گردد، چاقو در دست و با اسلحه خانواده را می‌ترساند. پیش از او، در گذشته هم دیده بودیم که بچه‌ی قلدر و خشنی بود. جهان، با بازی علی‌شادمان، نقطه‌ی مقابل اوست و آرام، حساس و هنرمند است، همان‌طور که عمویش نوروز بود. حتی وقتی داور به رویش اسلحه می‌کشد، جهان با استدلال تلاش می‌کند او را آرام کند و با همه‌ی این‌ها بین دو برادر مهر برادری هم هست و بعد از دعوا همدیگر را در آغوش می‌گیرند که سکانس قشنگی است؛ هرچند که احتمالا بعدها این برادری بر هم می‌خورد.

طاووس که حالا فرش‌بافی ماهری شده، به محض آنکه جهان در خطر می‌افتد بیرون می‌آید. همین یک حرکت علاقه‌ی او را نشان می‌دهد، بی‌آنکه کسی چیزی بگوید. شاه‌نظر، پسر نوروز و فانوس، هم بزرگ شده و برای خودش مردی شده است و شاید اگر آن سیلی فانوس در قسمت قبل نبود، این آدم چیز دیگری می‌شد. این وسط شخصیت موچول، خواستگار طاووس، هم اضافه است و فقط انگار شاه‌نظر را با یک درگیری معرفی می‌کند و کارکرد دیگری ندارد.

فرهاد و شیرین

یکی از قشنگ‌ترین سکانس‌های این قسمت، گفت‌وگوی جهان و طاووس پشت دار قالی است که ما را به یاد گفتگوهای نوروز و خواهر حاکم شهر پشت پرده می‌اندازد. هیچ‌کس در این سکانس حرف عاشقانه خاصی نمی‌زند ولی همه‌چیز از پشت دار قالی فهمیده می‌شود. جالب است که جهان طرحی به طاووس می‌دهد و طاووس می‌پرسد: خسرو و شیرین؟ و جهان جواب می‌دهد: نه، شیرین و فرهاد. تمام آینده‌ی قصه در همین یک جمله گفته می‌شود. هر دو روایت از نظامی‌اند، اما در خسرو و شیرین عشق سرانجام به وصال می‌رسد و در حکایت فرهاد و شیرین، در حسرت نرسیدن باقی می‌ماند. این تصویر را کارگردان با نمای قشنگی تکرار می‌کند. در اینجا بین دو عاشق دار قالی است و بعد در سکانس پایانی همین قالی باعث جدایی‌شان می‌شود.

بیشتر قسمت چهارم برای رسیدن به این سکانس ساخته شده و هر چه سازنده‌ها در طول قسمت بافته بودند اینجا به نتیجه می‌رسد. حاکم برای دیدن فرشی که سفارش داده به کارگاه سلمان‌ خان می‌آید. سلمان‌خان دوباره دست‌ به‌ سینه ایستاده و جو فضا هم جالب است و به عنوان مثال حاضران نمی‌خندند تا وقتی که مطمئن شوند حاکم به چیزی می‌خندد یا از فرش تعریف نمی‌کنند تا وقتی که حاکم تحسین کند. حاکم که به نظر طرح شیر سفارش داده، با طرحی از طاووس روبرو می‌شود. در ادامه جهان دست حاکم را نمی‌بوسد و حاکم که انعام را روی میز می‌گذارد می‌گوید این هنر تو نیست و هنر مال کسی است که بافته.

بعد می‌رسیم به درخشان‌ترین لحظه. حاکم می‌خواهد بافنده را ببیند. از طاووس اسمش را می‌پرسد و او جواب می‌دهد. دوربین فوکوس را از چهره‌ی طاووس به طاووس روی فرش می‌برد و بعد به جهان. همین. حاکم تیزبین همه‌چیز را فهمیده؛ اینکه چرا شیر نیست، جهان چه کسی را دوست دارد و اینکه این پسر چقدر شبیه نوروز است و همه بدون یک کلمه دیالوگ که جای تحسین دارد. در نهایت وقتی طاووس را به عقد پسر بزرگ‌تر، داور، پیشنهاد می‌دهد، در واقع دارد دستور می‌دهد و اینگونه جهان را تنبیه هم می‌کند و نفرت قدیمی‌اش از نوروز را روی برادرزاده‌اش خالی می‌کند.

بدون پارسا پیروزفر این سکانس این‌قدر خوب نمی‌شد. نوعی حاکمی که او بازی می‌کند خاکستری است. او قدرتمند، مستبد، اما گاهی رفتارش آموزنده هم است. در سکانس همین قسمت به سلمان می‌گوید بخشی از پولش را برای مکتب و حمام وقف کند. پیروزفر با یک چشم، به خوبی همه چیز را به نمایش می‌گذارد و به نظرم این یکی از بهترین کارهای اوست. از نقاط قوت دیگر، فضاسازی و طراحی رنگ است. وقتی وبا آمده بود، کارگاه رنگرزی خاکستری و بی‌رنگ بود و حالا که نسل تازه بزرگ شده، نخ‌ها و پارچه‌های رنگی برگشته‌اند.

آرزوهای بزرگ

به رسم قسمت‌های قبل، عنوان این قسمت هم از یک اثر مهم گرفته شده که در اینجا «آرزوهای بزرگ» از دیکنز است. شخصا ارتباط عمیقی با داستان نمی‌بینم اما بد نیست که بگوییم، در رمان دیکنز، پیپ تصور می‌کند آینده‌ای بزرگ در انتظارش است و با کمک یک حامی ناشناس می‌تواند به جایگاهی برسد که همیشه آرزویش را داشته است. اما مسیر زندگی او برخلاف تصورش پیش می‌رود و متوجه می‌شود بسیاری از انتظاراتش بر پایه برداشت‌های اشتباه شکل گرفته‌اند. در سریال هم جهان و طاووس آینده‌ای را در ذهن دارند که حاکم با یک دستور آن را از آن‌ها می‌گیرد. اینجا آرزوهای شخصیت‌ها نه به دست خودشان، بلکه تحت تاثیر قدرت و تصمیم دیگران شکل می‌گیرد. درباره‌ی ادامه‌ی داستان، در سکانس پایانی طاووس را در حال فریاد می‌بینیم و با دایه بالای سرش، به احتمال زیاد در حال زایمان است و باید دید که جریان چیست.

جمع‌بندی

قسمت چهارم «سرخ و سیاه» نشان می‌دهد سریالی که روی کاغذ پر از ریسک بود (پرش‌های زمانی زیاد، نبود قهرمان مشخص و…) می‌تواند بدون اضافه‌کاری و با تکیه بر تصویر، تاثیر بگذارد. البته که نقص‌هایی وجود دارد اما اگر به خاطر نداشتن قهرمان یا پراکندگی قسمت‌های اول سریال را رها کرده‌اید، حالا که طاووس در مرکز قصه است، بهتر است که به سراغش بازگردید.

شناسنامه سریال «سرخ و سیاه»

پخش: فیلیمو، ۱۴۰۵

کارگردان: آیدا پناهنده
بازیگران: پارسا پیروزفر، علی شادمان، ندا جبرائیلی، پردیس پورعابدینی، رضا بهبودی، پدرام شفیعی
خلاصه داستان: داستان سریال حول محور زندگی نوروز، نقاش جوانی می‌چرخد که درگیر یک رابطه عاطفی پیچیده با زنی کولی می‌شود.