گروهی از پژوهشگران ایرانی در مطالعه‌ای تازه بررسی کرده‌اند که توضیح مراحل جراحی بای‌پس عروق کرونر پیش از عمل، چگونه می‌تواند بیماران را برای رویارویی آگاهانه‌تر با این جراحی مهم و پیچیده آماده کند.
بیماری‌های قلبی‌عروقی امروزه اصلی‌ترین علت مرگ‌ومیر در سراسر جهان به شمار می‌روند و بیماری عروق کرونر یکی از مهم‌ترین انواع آن‌هاست. در این بیماری، عروق تغذیه‌کننده عضله قلب به‌تدریج بر اثر تشکیل پلاک‌های آترواسکلروتیک باریک می‌شوند. این پلاک‌ها از تجمع مواد مختلف در دیواره رگ به وجود می‌آیند و می‌توانند جریان خون به قلب را مختل کنند.
به گزارش ایسنا، کاهش خون‌رسانی ممکن است به درد قفسه سینه یا آنژین صدری و در موارد شدیدتر به سکته قلبی منجر شود. اگرچه تغییر سبک زندگی و درمان‌های پزشکی برای بسیاری از بیماران سودمند است، در موارد پیچیده‌تر، به‌ویژه هنگامی که سه رگ اصلی قلب یا عروق مهم سمت چپ درگیر باشند، ممکن است انجام جراحی بای‌پس عروق کرونر ضروری شود.
جراحی بای‌پس عروق کرونر یکی از متداول‌ترین جراحی‌های قلب در جهان است و سالانه حدود ۴۰۰ هزار مورد از آن انجام می‌شود. در ایران نیز هر سال حدود ۱۶ هزار تا ۱۸ هزار نفر تحت این عمل قرار می‌گیرند. این جراحی می‌تواند احتمال بقا و کیفیت زندگی بیماران را افزایش دهد، اما در گروه جراحی‌های بزرگ قرار دارد و تصور درد، بیهوشی یا خطر مرگ ممکن است وضعیت روانی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد.
اضطراب پیش یا پس از عمل در ۱۵ تا ۵۲ درصد این بیماران گزارش شده است. اضطراب شدید می‌تواند ضربان قلب و فشار خون را تغییر دهد، درد و نیاز به مسکن را افزایش دهد، مقاومت بدن در برابر عفونت را کاهش دهد و ترمیم زخم یا مدت بستری‌شدن را طولانی کند. به همین دلیل، یافتن روش‌های ایمن و بدون عارضه برای آماده‌سازی و آرام‌کردن بیماران اهمیت فراوانی دارد.
در کنار داروهای ضداضطراب که ممکن است با عوارض جانبی همراه باشند، روش‌هایی مانند موسیقی‌درمانی، رایحه‌درمانی، مشاوره و ارائه اطلاعات به بیمار و خانواده او نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. آموزش یکی از ساده‌ترین مداخلات غیردارویی است که می‌تواند بیمار را با آنچه پیش رو دارد آشنا کند.
هدف از این آموزش تنها انتقال اطلاعات پزشکی نیست؛ بلکه به بیمار کمک می‌کند انتظارات واقع‌بینانه‌تری از جراحی، درد، مراقبت‌ها و روند بهبود داشته باشد. آگاهی از اتفاقاتی که پیش، هنگام و پس از جراحی رخ می‌دهد، ممکن است ترس از ناشناخته‌ها را کمتر کند و احساس آمادگی و اعتمادبه‌نفس بیمار را افزایش دهد. مطالعات پیشین نیز نشان داده‌اند که آموزش‌های کتبی، شفاهی، شنیداری یا تصویری پیش از جراحی قلب می‌توانند رضایت بیمار را افزایش دهند و به کاهش اضطراب او کمک کنند.
در همین زمینه، حسنعلی جعفرپور از گروه بیهوشی و اتاق عمل دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی بابل، همراه با هشت پژوهشگر هم‌دانشگاهی خود، تحقیقی درباره اثر آشناکردن بیماران با مراحل جراحی بای‌پس عروق کرونر انجام دادند. آنان به زبان ساده بررسی کردند که آیا ارائه آموزش مستقیم پیش از عمل می‌تواند اضطراب و درد پس از جراحی را کاهش دهد و هم‌زمان بر شاخص‌های جسمی مانند ضربان قلب و فشار خون اثر بگذارد یا خیر. توجه هم‌زمان به وضعیت روانی و نشانه‌های جسمی، امکان ارزیابی جامع‌تری از اثر آموزش بر تجربه بیماران را فراهم کرد.
این پژوهش به‌صورت نیمه‌تجربی و با مشارکت ۱۰۰ بیمار تحت جراحی بای‌پس عروق کرونر انجام شد. بیماران به‌طور تصادفی در دو گروه مداخله و کنترل قرار گرفتند. افراد گروه مداخله پیش از عمل، آموزش چهره‌به‌چهره درباره مراحل جراحی دریافت کردند، اما گروه کنترل تنها از مراقبت‌های معمول پیش از عمل برخوردار شد.
نتایج بررسی‌ها و مقایسه بین دو گروه نشان دادند تغییرات ضربان قلب، فشار خون سیستولیک و دیاستولیک در طول زمان میان دو گروه تفاوت قابل توجهی داشت. فشار خون سیستولیک همان فشار واردشده به دیواره رگ‌ها هنگام انقباض قلب و فشار دیاستولیک فشار موجود هنگام استراحت قلب میان دو ضربان است. در گروه دریافت‌کننده آموزش، میانگین ضربان قلب و هر دو نوع فشار خون پس از مداخله کاهش یافت. میانگین ضربان قلب این گروه در زمان ششم ارزیابی، یعنی سه روز پس از مداخله، به کمترین مقدار رسید. فشار خون سیستولیک و دیاستولیک نیز در همین زمان کمترین میانگین را نشان داد.
از نظر روانی نیز اضطراب آشکار بیماران گروه مداخله پس از آموزش به‌طور معناداری کاهش پیدا کرد، در حالی که اضطراب آشکار در گروه کنترل تقریباً در سطح متوسط باقی ماند. میان دو گروه از نظر اضطراب پنهان نیز تفاوت واضحی مشاهده شد. بررسی شدت درد نشان داد که درد بیماران هر دو گروه طی سه نوبت اندازه‌گیری پس از مداخله تغییر کرده بود، اما این تغییر در گروه آموزش‌دیده چشمگیرتر بود. پژوهشگران بر این اساس نتیجه گرفتند که آموزش چهره‌به‌چهره می‌تواند اضطراب و درد پس از جراحی بای‌پس را کاهش دهد و به بهبود شاخص‌های جسمی بیماران کمک کند.
یکی از توضیح‌های مطرح‌شده برای این نتایج، کاهش ترس بیماران از موقعیت‌های ناشناخته است. بیماری که پیشاپیش با مراحل جراحی، شرایط قبل و بعد از عمل و شیوه مواجهه با درد آشنا شده است، احتمالاً احساس کنترل بیشتری بر وضعیت خود دارد. این آگاهی می‌تواند آرامش روانی ایجاد کند و در ادامه، واکنش‌های جسمی ناشی از اضطراب را کاهش دهد. نزدیک‌شدن به زمان جراحی ممکن است به‌طور موقت فشار خون یا هوشیاری بیمار نسبت به نشانه‌های بدنی را افزایش دهد، اما آموزش می‌تواند پس از عمل به تثبیت وضعیت جسمی کمک کند. کاهش ضربان قلب و فشار خون در سومین روز پس از جراحی نیز می‌تواند بازتابی از همین آرامش و سازگاری بهتر باشد.
آموزش هدفمند همچنین ممکن است توانایی بیمار برای مدیریت درد را افزایش دهد. وقتی بیمار بداند درد چگونه ارزیابی می‌شود، چه مراقبت‌هایی در انتظار اوست و چگونه می‌تواند احساس خود را به کادر درمان انتقال دهد، اضطراب مرتبط با درد کاهش می‌یابد. با این حال، اثربخشی آموزش می‌تواند به محتوای متناسب با نیاز بیمار، شیوه ارائه، نوع جراحی، میزان تعامل و همدلی، شرایط فرهنگی و مدت پیگیری وابسته باشد. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که این روش جایگزین درمان‌های ضروری یا داروهای تجویزشده نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک ابزار کمکی و غیردارویی در کنار مراقبت‌های پزشکی استفاده شود.
یافته‌های این تحقیق جالب اهمیت گنجاندن آموزش در برنامه مراقبت از بیماران بستری را نشان می‌دهند. بسیاری از درمان‌ها بر دارو و اقدامات بالینی متمرکزند، اما آماده‌سازی روانی و افزایش آگاهی نیز می‌تواند بخشی از مراقبت باشد.
آموزش چهره‌به‌چهره، به دلیل امکان گفت‌وگوی مستقیم و توضیح متناسب با وضعیت بیمار، می‌تواند تجربه جراحی را قابل پیش‌بینی‌تر کند. این رویکرد به‌ویژه برای افرادی که در آستانه درمان‌های تهاجمی قرار دارند، ممکن است به کنترل استرس و اضطراب، تحمل بهتر درد و بهبود مطلوب‌تر وضعیت عمومی کمک کند. نتایج همچنین بر ضرورت تلفیق آموزش‌های روان‌شناختی و جسمی در روند درمان بیماران قلبی تأکید دارند.
قابل ذکر است مقاله علمی‌پژوهشی حاصل از این تحقیق ارزشمند در «دوفصلنامه آموزش پزشکی» منتشر شده است. این نشریه وابسته به مرکز مطالعات و توسعه آموزش علوم پزشکی بابل است و پژوهش‌های مرتبط با آموزش و بهبود فرایندهای آموزشی در حوزه علوم پزشکی را منتشر می‌کند.