عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تصریح کرد: جامعه‌شناسانِ ایرانی در تحلیل صحیح قضایای امروز نباید از تبیین تحولات فراملی غافل شوند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، دکتر اردشیر انتظاری طی سخنانی در نشست تخصصی با محوریت بررسی تحولات جامعه ایرانی پس از جنگ رمضان با تأکید بر این که به منظور فهم صحیح مناسبات و تحولات جامعه ایران باید از دوگانه‌سازی‌های رایج و مرسوم تا حدودی فاصله گرفت، اظهار داشت: قبل از هر چیز باید دانست که میان واقعیت اجتماعی و تصویر برساختی جامعه از خودش تفاوت وجود دارد، با این توضیح که در ذهنیت عمومی، نوعی «خودهمه‌پنداری» وجود دارد، یعنی افراد معمولاً تصور می‌کنند اکثریت جامعه مانند خودشان فکر می‌کنند و گروه‌های دارای گرایش متفاوت، اقلیت هستند.
وی افزود: این تصور در میان طیف‌های مختلف سیاسی و اجتماعی ملاحظه می شود. بر همین اساس، کسانی که خواهان براندازی هستند، ممکن است تصور کنند اکثریت جامعه با آن‌ها همراه است و در مقابل، گروه‌های حامی نظام نیز گاهی جامعه را عمدتاً همسو با خود می‌بینند و حال آن که این ذهنیت لزوماً بازتاب واقعیت جامعه نیست و حتی برخی نخبگان نیز گاهی به‌جای بازنمایی دقیق تکثر اجتماعی، متناسب با اهداف سیاسی خود به صورت‌بندی خاصی از جامعه روی می‌آورند.
انتظاری همچنین گفت: البته باید توجه داشت که قطبی‌شدن یا طیفی‌شدن جامعه پدیده‌ای ثابت نیست و تحت تأثیر عوامل مختلف تغییر می‌کند. یکی از عوامل مهم در این زمینه، نسبت میان قطبی‌شدن داخلی و بیرونی است. هرگاه جامعه در برابر یک تهدید خارجی احساس تقابل مشترک پیدا کند، اختلافات داخلی می‌تواند تا حدودی تعدیل شود و اشتراکات میان گروه‌های مختلف برجسته‌تر شود.
وی با بیان این که تحقق این وضعیت به شکل‌گیری نوعی بصیرت فراملی مرتبط است، ابراز داشت: وضعیتی که در آن افراد صرفاً به مناسبات داخلی جامعه توجه نمی‌کنند بلکه جایگاه کشور خود را در تحولات منطقه‌ای و جهانی نیز می‌فهمند. از این منظر، شناخت مناسبات ایران با کشورهایی مانند آمریکا، عراق، لبنان و یمن می‌تواند به شکل‌گیری نوعی درک مشترک از موقعیت تاریخی و سیاسی ایران منجر شود.
وی خاطرنشان کرد: ایران‌بودگی، پرچم ایران و اسطوره‌های ملی از جمله عناصری به شمار می روند که می‌توانند میان قطب‌های مختلف جامعه به ایجاد اشتراک کمک کنند. در مقابل، هنگامی که مؤلفه‌هایی همچون قومیت و مذهب در کنار یک شکاف سیاسی قرار بگیرند، امکان تشدید قطبی‌شدن رشد پیدا می‌کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی(ره) همچنین در بخش دیگری از این نشست ضمن انتقاد از شیوه رایج سنجش سرمایه اجتماعی در مطالعات دانشگاهی گفت: بخشی از تحلیل‌های مربوط به افول سرمایه اجتماعی به جهت نادیده‌گرفتن ظرفیت‌های پنهان جامعه شکل گرفته است و حال آن‌که سرمایه اجتماعی صرفاً در شاخص‌های متداول نظرسنجی خلاصه نمی‌شود بلکه خانواده، مناسبات اجتماعی و ظرفیت‌هایی که در شرایط بحرانی فعال می‌شوند نیز بخشی از این سرمایه به شمار می‌روند، به همین خاطر نمی‌توان بدون توجه به رفتار واقعی مردم در بزنگاه‌های تاریخی درباره وضعیت سرمایه اجتماعی جامعه قضاوت کرد.
این استاد دانشگاه همچنین برای توضیح این مسأله به تشییع پیکر رهبر شهید اشاره کرد و آن را یک داده عینی و انضمامی دانست که برخی پیش‌فرض‌های رایج درباره وضعیت سرمایه اجتماعی را به چالش کشید.
وی در همین زمینه گفت: اگر تحلیل‌های پیشین درباره افول سرمایه اجتماعی نظام به‌درستی صورت‌بندی شده بود، باید در انتظار واکنش اجتماعی متفاوتی می‌بودیم، درحالی‌که حضور گسترده مردم نشان داد بخشی از ظرفیت اجتماعی جامعه در محاسبات قبلی دیده نشده است.
انتظاری یادآور شد: نکته حائز اهمیت دیگر این‌که، توجه یک‌جانبه به آسیب‌ها، تصویری ناقص از جامعه می‌سازد و گاهی به این نتیجه‌گیری سیاسی منتهی می‌شود که تنها راه عبور از مشکلات، عقب‌نشینی و سازش در برابر قدرت‌های خارجی است. در این نگرش ما شاهد نوعی محافظه‌کاری هستیم درصورتی‌که به چالش کشیدن مناسبات نظام سلطه و تلاش برای تغییر آن را باید در چارچوب رویکرد اصلاح‌طلبانه به نظم جهانی فهم کرد.
وی افزود: در رفتار بخش‌هایی از جامعه ایران به خصوص بازگشت مردم به مناطق جنگ‌زده نشان داد که مؤلفه‌های دیگری در شکل‌گیری این هیجان یا واکنش اجتماعی نقش داشته‌اند. این مؤلفه‌ها در ذخایر تمدنی ایران وجود دارد؛ ذخایری که در ادبیات، اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها، مناسک مذهبی و مناسبات روزمره مردم جاری هستند.
از نگاه این جامعه‌شناس، مؤلفه‌ی غیریت در هویت جمعی، جزیی از ذخایر تمدن ایران به شمار می رود، به این معنا که در زمان حمله دشمن مؤلفه غیریت برجسته می‌شود و همین مسأله می‌تواند اشتراکات درونی را تقویت کند. درنتیجه، پرچم ایران، هویت ملی و اسطوره‌های دینی و تاریخی به محورهای انسجام تبدیل می‌شوند که در شرایط عادی ممکن است اختلافات و فاصله‌های اجتماعی میان آن‌ها پررنگ باشد.
وی همچنین با اشاره به این که یکی از موانع تبدیل انسجام مقطعی به همبستگی پایدار، مشکلات ساختاری اقتصاد ایران است، گفت: سیاست‌های اقتصادی شبه‌نئولیبرال، انحصار بنگاه‌های بزرگ و رفتار سوداگرانه برخی مؤسسات مالی، متأسفانه زمینه تقویت فردگرایی و تضعیف مسئولیت‌پذیری اجتماعی را فراهم کرده است.
این جامعه شناس در ادامه بر ضرورت تلاش همه جانبه در راستای در مردمی‌سازی اقتصاد تأکید کرد و افزود: آنچه مهم است این که مردم نقش بیشتری در مدیریت و راهبری فعالیت‌های اقتصادی داشته باشند. سهم کمتر از سه‌درصدی تعاونی‌ها در اقتصاد کشور، نشانه‌ای از فاصله ساختار اقتصادی ایران با الگوی مشارکت عمومی است و حال آن که این الگو در فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی می‌تواند به پایداری انسجام اجتماعی کمک شایان توجهی کند.
وی همچنین با بیان این که مسأله اصلی جامعه‌شناسی ایران، محدود ماندن در چارچوب «جامعه‌شناسی ملی» و غفلت از تحولات فراملی است، خاطرنشان کرد: بسیاری از تحلیل‌های دانشگاهی همچنان بر اساس رویکردی شکل می‌گیرند که قدرت، سرمایه، مناسبات و آسیب‌های اجتماعی را صرفاً در محدوده مرزهای ملی بررسی می‌کند و حال آن که این رویکرد به منزله نوعی «ملت‌گرایی روش‌شناختی» است و در شرایطی که ساختار قدرت در جهان به سمت چندقطبی‌شدن حرکت می‌کند، تحلیل جامعه ایران بدون توجه به جریان‌های فراملی ناقص و ابتر خواهد بود.
انتظاری تأکید کرد: متأسفانه برخی دانشگاهیان و از جمله جامعه شناسان هنوز نتوانسته‌اند تحولات جدید اجتماعی و سیاسی را به‌درستی رصد کنند و حتی نهادی مشخص برای بررسی این مسأله وجود ندارد که کدام تحلیلگران توانسته‌اند تحولات اخیر را پیش‌بینی کنند و کدام گروه‌ها از فهم آن بازمانده‌اند.