با عجیبترین ساکنان اعماق اقیانوس آشنا شوید. از ماهی سرشفاف و ماهی فانوسدار گرفته تا اختاپوس دامبو، با شگفتانگیزترین موجودات آبهای تاریک آشنا شوید.
در تاریکی اعماق اقیانوس، موجوداتی زندگی میکنند که ظاهر و شیوه بقای آنها حتی دانشمندان را شگفتزده میکند.
اقیانوسها فقط به آبهای آبی و آرامی که از سطح میبینیم، محدود نمیشوند. هرچه عمیقتر برویم، نور خورشید کمتر میشود، دما پایین میآید و فشار آب افزایش پیدا میکند. در عمق بیش از ۲۰۰ متری، نور خورشید دیگر بهندرت نفوذ میکند و بسیاری از موجودات برای پیدا کردن غذا، فرار از شکارچیان یا حتی جفتیابی به روشهای متفاوتی متکی هستند.
در چنین محیطی، جانورانی زندگی میکنند که بعضی از آنها بدن شفاف، چشمهای عجیب، دندانهای ترسناک یا اندامهای نورانی دارند. برخی نیز آنقدر متفاوتاند که در نگاه اول ممکن است آنها را موجوداتی بیگانه تصور کنیم. در ادامه با ۱۰ مورد از عجیبترین ساکنان اعماق اقیانوس آشنا میشویم.
۱. ماهی فانوسدار؛ شکارچیای با چراغی روی سر
ماهی فانوسدار یا ماهی قلابدار اعماق دریا (Anglerfish) یکی از شناختهشدهترین ساکنان آبهای تاریک اقیانوس است. ویژگی شاخص این ماهی، زائدهای شبیه میله ماهیگیری روی سرش است که در انتهای آن اندامی نورانی قرار دارد. این اندام به کمک باکتریهای زیستتاب نور تولید میکند و مانند طعمهای در برابر دهان ماهی آویزان میماند.
ماهیهای کوچکتر که جذب نور میشوند، به این شکارچی نزدیک میشوند و در فاصله مناسب، با آروارههای بزرگ و دندانهای تیز آن روبهرو خواهند شد. دهان بزرگ و معده کشسان این ماهی به او اجازه میدهد طعمههایی نسبتا بزرگتر از اندازه بدنش را هم ببلعد.
شیوه تولیدمثل بعضی از گونههای ماهی قلابدار نیز بهاندازه ظاهرشان عجیب است. در برخی گونهها، نر بسیار کوچکتر از ماده است و پس از پیدا کردن جفت، به بدن او میچسبد. در بعضی از این گونهها، بافتهای بدن دو ماهی به هم متصل میشوند و نر برای مدتی طولانی به منبعی برای تأمین اسپرم تبدیل میشود.
۲. ماهی سرشفاف؛ موجودی که از میان سرش نگاه میکند
ماهی سرشفاف (Barreleye) یکی از عجیبترین ماهیهایی است که پژوهشگران در آبهای عمیق اقیانوس آرام مشاهده کردهاند. بخش بالایی سر این ماهی شفاف است و دو چشم لولهایشکل و سبزرنگش از پشت این پوشش ژلاتینی دیده میشوند. دو نقطهای که در جلوی سر ماهی قرار دارند و ممکن است با چشم اشتباه گرفته شوند، درواقع اندامهای بویایی او هستند.
چشمهای این ماهی برخلاف تصور اولیه دانشمندان ثابت نیستند و میتوانند درون پوشش شفاف سر بچرخند. ماهی سرشفاف هنگام جستوجوی غذا چشمهایش را به سمت بالا میگیرد تا سایه طعمهها را در نور ضعیف سطح آب تشخیص دهد. وقتی طعمهای پیدا میکند، چشمها را به سمت جلو میچرخاند تا هنگام شکار آن را دنبال کند.
این ماهی معمولا در عمق حدود ۴۶۰ تا ۸۰۰ متری زندگی میکند و از جانوران ریز شناور در آب، ازجمله سختپوستان کوچک و برخی موجودات ژلهای تغذیه میکند. پوشش شفاف سر احتمالا از چشمهای حساسش هنگام نزدیکشدن به طعمههایی با شاخکهای گزنده محافظت میکند.
۳. اختاپوس دامبو؛ ساکنی با گوشهای فیلمانند
اختاپوس دامبو (Dumbo Octopus) بهخاطر دو باله شبیه گوش فیل، نام شخصیت کارتونی دامبو را به خود گرفته است. این دو باله در دو طرف سر جانور قرار دارند و هنگام حرکت در آب مانند گوشهای بزرگ تکان میخورند.
این اختاپوس برای شناکردن فقط به بازوهایش متکی نیست؛ با حرکتدادن بالهها، بازوهای پردهدار و بیرونراندن آب از قیف بدنش در آب جابهجا میشود. ظاهر نرم و آرامش ممکن است آن را به موجودی بیدفاع شبیه کند، اما همین شکل بدن و شیوه حرکت با زندگی در اعماق اقیانوس سازگار شده است.
اختاپوس دامبو در کف اقیانوس و در عمقهای بسیار زیاد زندگی میکند. بعضی نمونههای آن را در عمق حدود ۳ تا ۴ هزار متری مشاهده کردهاند. این جانور از حلزونها، کرمها و دیگر موجودات کوچک کف دریا تغذیه میکند. برخلاف بسیاری از اختاپوسهای آبهای کمعمق، این اختاپوس کیسه جوهر ندارد؛ ویژگیای که با زندگی در محیط تاریک اعماق دریا ارتباط دارد.
۴. ماهی مرکب خونآشام؛ موجودی که از برف دریایی تغذیه میکند
ماهی مرکب خونآشام (Vampire Squid) با چشمهای آبی بزرگ، بدن تیره و پردهای که میان بازوهایش کشیده شده، ظاهری شبیه موجودات افسانهای دارد. نام علمی آن نیز به معنای «ماهی مرکب خونآشام جهنم» است؛ بااینحال، این جانور نه خون میمکد و نه شکارچی خشن و فعالی محسوب میشود.
این موجود در واقع ویژگیهایی از اختاپوسها و ماهیهای مرکب را در خود دارد و در گروهی مستقل از آنها طبقهبندی میشود. اندازه بدنش معمولا به حدود ۳۰ سانتیمتر میرسد و در آبهای عمیق و کماکسیژن زندگی میکند.
یکی از عجیبترین ویژگیهای ماهی مرکب خونآشام، شیوه تغذیه آن است. این جانور بهجای شکار ماهیهای بزرگتر، از «برف دریایی» استفاده میکند؛ ذراتی از مواد آلی، بقایای جانوران و موجودات ریزی که از لایههای بالایی اقیانوس به سمت اعماق فرو میریزند. ماهی مرکب خونآشام با دو رشته نازک و بلند، این ذرات را جمعآوری میکند.
در زمان احساس خطر نیز بهجای پاشیدن جوهر معمولی، ابری از مخاط نورانی آزاد میکند تا شکارچی را گیج کند و فرصت فرار به دست بیاورد.
۵. کوسه گوبلین؛ شکارچیای با آروارههای بیرونجهنده
کوسه گوبلین (Goblin Shark) یکی از غیرمعمولترین کوسههای اعماق دریا است. پوزه بلند و تخت، پوست صورتیرنگ و آروارههایی که میتوانند ناگهان به سمت جلو حرکت کنند، ظاهر این جانور را از بسیاری از کوسههای دیگر متمایز میکند.
روی پوزه کشیده این کوسه اندامهای حسی ویژهای وجود دارد که به تشخیص میدانهای الکتریکی کمک میکنند. این ویژگی در محیط تاریک اعماق اقیانوس به آن اجازه میدهد نشانههای حضور طعمه را شناسایی کند.
اما عجیبترین بخش بدن کوسه گوبلین آروارههای متحرک آن است. وقتی طعمه به اندازه کافی نزدیک میشود، فکهای کوسه بهسرعت به سمت جلو پرتاب میشوند و آن را میگیرند. این حرکت ناگهانی به شکارچی کمک میکند ماهیها، ماهیهای مرکب و سختپوستان را شکار کند.
کوسه گوبلین بهندرت دیده میشود و بیشتر اطلاعات دانشمندان درباره آن از نمونههایی به دست آمده است که بهطور تصادفی در تورهای ماهیگیری گرفتار شدهاند.
۶. ماهی مرکب بالهبلند؛ شبحی با بازوهای ششمتری
ماهی مرکب بالهبلند (Bigfin Squid) یکی از عجیبترین موجوداتی است که دوربینهای زیردریایی موفق به ثبت تصویر آن شدهاند. این جانور بالههای بزرگی دارد و بازوها و شاخکهای بسیار بلندش از بدن آویزان میشوند. بازوهای او در بخشهایی خمیدگیهای تند و زاویهداری دارند که ظاهری شبیه مفصلهای آرنج ایجاد میکند.
طول بعضی از نمونههای ثبتشده این جانور به بیش از ۶ متر میرسد؛ البته بخش عمده این طول به بازوها و شاخکهای باریک آن مربوط میشود و بدن اصلی جانور بسیار کوچکتر است.
دانشمندان هنوز اطلاعات کاملی درباره شیوه زندگی این ماهی مرکب ندارند. آنها احتمال میدهند شاخکهای بلند و چسبنده جانور هنگام شنا در آب یا نزدیک کف دریا به گرفتن طعمههای کوچک کمک کنند. زندگی در عمق زیاد و مشاهده دشوار این موجود باعث شده است رفتار تغذیه و تولیدمثل آن همچنان تا حد زیادی ناشناخته بماند.
۷. سیفونوفور؛ موجودی که درواقع یک کلونی زنده است
سیفونوفورها (Siphonophores) در نگاه اول شبیه یک جانور دریایی کشیده و شفاف به نظر میرسند؛ اما برخلاف ظاهرشان، از مجموعهای از موجودات کوچکتر تشکیل شدهاند که در کنار هم مانند یک بدن واحد عمل میکنند.
هر بخش از این کلونی وظیفه مشخصی دارد. بعضی از بخشها غذا را به دست میآورند، برخی در حرکتکردن نقش دارند و گروهی دیگر وظایف دفاعی یا تولیدمثلی را بر عهده میگیرند. این واحدها بهتنهایی نمیتوانند مانند یک جانور کامل زندگی کنند و برای ادامه حیات به همکاری با دیگر اعضای کلونی وابستهاند.
برخی سیفونوفورها به طول چشمگیری میرسند. در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران مؤسسه اقیانوسشناسی اشمیت هنگام کاوش در درههای زیرآبی سواحل استرالیا، نمونهای از این موجودات را ثبت کردند که طول آن حدود ۴۶ متر برآورد شد. این مشاهده باعث شد سیفونوفور در شمار طولانیترین موجودات شناختهشده قرار بگیرد.
۸. ایزوپود غولپیکر؛ خویشاوند دریایی خرخاکی
اگر خرخاکیهای باغچه را چندین برابر بزرگ کنید و آنها را به کف اقیانوس ببرید، ممکن است تصویری شبیه ایزوپود غولپیکر (Giant Isopod) به دست بیاورید. این سختپوست دریایی از خویشاوندان خرچنگ و میگو است و بدن زرهپوش و بندبندش به همراه ۱۴ پای حرکتی، ظاهری شبیه موجودات ماقبل تاریخ به آن میدهد.
بعضی از گونههای این جانور به طول حدود ۵۰ سانتیمتر میرسند. ایزوپودهای غولپیکر بیشتر در کف دریا زندگی میکنند و از لاشه ماهیها، ماهیهای مرکب و دیگر جانورانی تغذیه میکنند که از لایههای بالاتر اقیانوس به پایین سقوط میکنند.
غذا در اعماق اقیانوس همیشه در دسترس نیست؛ به همین دلیل این جانوران میتوانند مدت زیادی بدون غذا زنده بمانند. آنها هنگام جستوجوی غذا از حس لامسه و مواد شیمیایی موجود در آب کمک میگیرند و وقتی خطری احساس کنند، مانند خرخاکیهای کوچکتر بدنشان را جمع میکنند تا از بخشهای نرمتر محافظت کنند.
۹. خوک دریایی؛ خیار دریایی صورتیرنگ
خوک دریایی (Sea Pig) برخلاف نامش نه پستاندار است و نه ماهی؛ بلکه نوعی خیار دریایی محسوب میشود. بدن صورتیرنگ و نیمهشفاف آن، همراه با زائدههایی که به پاهای کوچک شباهت دارند، باعث شده است نام خوک دریایی را برایش انتخاب کنند.
این جانور در کف اقیانوس و گاهی در عمق نزدیک به ۵ هزار متری زندگی میکند. زائدههای زیر بدنش درواقع پاهای لولهای هستند که با کمک فشار آب حرکت میکنند. خوک دریایی با این پاها روی بستر دریا جابهجا میشود و مواد آلی موجود در رسوبات را میخورد.
خوکهای دریایی در بعضی نواحی کف اقیانوس تعداد بسیار زیادی دارند و حتی ممکن است بخش عمده وزن جانوران آن منطقه را تشکیل دهند. بااینحال، مطالعه آنها آسان نیست و هنوز اطلاعات زیادی درباره طول عمر و شیوه تولیدمثلشان در دسترس دانشمندان قرار ندارد.
۱۰. خیار دریایی سرگردان؛ موجودی شبیه مرغ بیسر
یکی از عجیبترین ساکنان اعماق اقیانوس، گونهای خیار دریایی به نام Enypniastes eximia است که گاهی «هیولای مرغ بیسر» لقب میگیرد. بدن ژلهای، نیمهشفاف و صورتیرنگ این جانور با ظاهر معمول خیارهای دریایی تفاوت زیادی دارد.
بیشتر خیارهای دریایی روی بستر اقیانوس حرکت میکنند؛ اما این گونه میتواند با استفاده از پردهای پهن در اطراف بدنش در آب شنا کند. به همین دلیل، گاهی آن را در حال شنا کردن درست بالای بستر دریا میبینند.
این جانور از مواد آلی و ذرات غذایی موجود در رسوبات تغذیه میکند و در نقاط مختلفی از اقیانوسهای جهان مشاهده شده است. ظاهر غیرمعمول و حرکت شناور آن باعث شده است در تصاویر اکتشافات اعماق دریا توجه زیادی جلب کند.
چرا موجودات اعماق اقیانوس اینقدر عجیب به نظر میرسند؟
زندگی در اعماق اقیانوس با شرایطی بسیار متفاوت از محیطهای کمعمق همراه است. نور خورشید در این مناطق بهتدریج از بین میرود، دما پایین میآید و فشار آب با افزایش عمق بیشتر میشود. از طرف دیگر، غذا بهاندازه سطح اقیانوس در دسترس نیست و بسیاری از جانوران باید برای یافتن طعمه یا بقایای مواد آلی راهکارهای ویژهای داشته باشند.
یکی از سازگاریهای جالب این جانوران زیستتابی است؛ یعنی توانایی تولید نور از طریق واکنشهای شیمیایی در بدن. بعضی از موجودات از نور برای جذب طعمه استفاده میکنند، برخی با آن شکارچیان را گیج میکنند و گروهی نیز احتمالا از این ویژگی برای ارتباط با همنوعان خود کمک میگیرند.
شفافیت بدن، چشمهای حساس، دهان بزرگ، اندامهای حسی ویژه و توانایی تحمل گرسنگی طولانی نیز از دیگر ویژگیهایی هستند که در گونههای مختلف اعماق دریا دیده میشوند. این سازگاریها نشان میدهند آنچه از نگاه انسان عجیب یا ترسناک به نظر میرسد، درواقع راهکاری برای زنده ماندن در یکی از دشوارترین زیستگاههای زمین است.
با وجود پیشرفت فناوریهای اکتشاف زیرآب، بخش بزرگی از اعماق اقیانوس هنوز ناشناخته باقی مانده است. هر مأموریت تازه ممکن است جانوری را ثبت کند که پیش از آن کسی ندیده یا درباره شیوه زندگیاش اطلاعاتی نداشته است؛ به همین دلیل، دنیای زیر سطح اقیانوس همچنان یکی از شگفتانگیزترین حوزههای پژوهش علمی به شمار میرود.











