بازتاب دستاوردهای پژوهشگران ایرانی در حوزه فناوری‌های نوین واکسن‌سازی در شماری از معتبرترین نشریات علمی بین‌المللی، از جمله مجموعه نشریات Nature Portfolio، بار دیگر ظرفیت علمی و فناورانه کشور را در عرصه زیست‌فناوری پزشکی به نمایش گذاشت؛ دستاوردی که ضرورت حمایت مستمر از نخبگان، حفظ سرمایه انسانی و صیانت از اکوسیستم واکسن‌سازی کشور را بیش از پیش آشکار می‌کند.
تجربه همه‌گیری کووید-۱۹ نشان داد که برخورداری از توانمندی بومی در تولید واکسن و فناوری‌های مرتبط، صرفاً یک ظرفیت علمی و صنعتی نیست، بلکه بخشی از تاب‌آوری و امنیت زیستی کشورها به شمار می‌رود.
در این میان، ایران با وجود محدودیت‌ها و فشارهای مختلف، توانست بخش مهمی از زیرساخت‌های علمی و فناورانه خود را در حوزه واکسن حفظ و توسعه دهد؛ ظرفیتی که اکنون بخشی از دستاوردهای آن در مقالات و ارزیابی‌های علمی منتشرشده در نشریات معتبر بین‌المللی بازتاب یافته است.
بازتاب دستاوردهای ایرانی در نشریات معتبر جهان
یکی از نمونه‌های قابل توجه، بازتاب فناوری‌های توسعه‌یافته در ایران در مقاله‌ای با عنوان «Current status of intranasal and inhaled COVID-19 vaccines» در نشریه npj Vaccines است؛ جایی که یکی از مدل‌های واکسن ایرانی به‌عنوان نمونه‌ای از واکسن پروتئین نوترکیب زیرواحدی با روش تجویز استنشاقی مورد بررسی قرار گرفته است.
همچنین در مقاله «Mucosal immunity and vaccine development» منتشرشده در نشریه Signal Transduction and Targeted Therapy (STTT)، فناوری‌های مرتبط با تقویت ایمنی مخاطی و ایجاد سد دفاعی در برابر عوامل بیماری‌زای تنفسی مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که از محورهای مهم پژوهش‌های نوین واکسن در جهان محسوب می‌شود.
از تولید واکسن تا توسعه فناوری و پلتفرم
یکی از نکات مهم در مسیر توسعه فناوری واکسن در ایران، حرکت از تولید یک محصول به سمت توسعه پلتفرم‌های فناورانه است.
در این مسیر، سامانه ادجوانت بومی RAS-01 نیز در مطالعات منتشرشده در نشریاتی از جمله BMC Medicine و Vaccines مورد توجه قرار گرفته است. استفاده از چنین فناوری‌هایی می‌تواند امکان دستیابی به پاسخ ایمنی مطلوب با میزان کمتری از آنتی‌ژن را فراهم کند و از منظر اقتصادی و تولید انبوه نیز اهمیت قابل توجهی داشته باشد.
این تجربه نشان می‌دهد ظرفیت ایجادشده در کشور صرفاً محدود به مقابله با یک همه‌گیری خاص نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان زیرساختی برای توسعه نسل‌های جدید واکسن و پاسخ سریع‌تر به بیماری‌های نوظهور مورد استفاده قرار گیرد.
سرمایه اصلی این دستاورد، نخبگان کشورند
آنچه این موفقیت را برای آینده علمی کشور مهم‌تر می‌کند، تنها یک محصول یا یک مقاله علمی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از دانشمندان، پژوهشگران، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز تحقیقاتی و گروه‌های دانشگاهی است که طی سال‌های گذشته برای ایجاد این ظرفیت علمی و فناورانه تلاش کرده‌اند.
از همین رو، صیانت از اکوسیستم واکسن‌سازی کشور به معنای صیانت از سرمایه انسانی و دانشی کشور است؛ سرمایه‌ای که در صورت تداوم حمایت و فراهم بودن زمینه فعالیت، می‌تواند در مواجهه با بیماری‌های نوظهور و تهدیدهای زیستی آینده، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
ضرورت حفظ آمادگی در دوران پساکرونا
تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که با کاهش شدت یک همه‌گیری، نباید زیرساخت‌های علمی و تولیدی ایجادشده برای مقابله با آن از میان برود. حفظ توان تحقیقاتی، استمرار کارآزمایی‌های علمی، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و ایجاد پیوند مؤثر میان دانشگاه، صنعت و دولت، از الزامات حفظ آمادگی کشور برای بحران‌های آینده است.
در همین چارچوب، توجه دولت و رئیس‌جمهور به استمرار فعالیت اکوسیستم واکسن‌سازی کشور می‌تواند زمینه‌ساز تبدیل تجربه کرونا به یک ظرفیت پایدار علمی و صنعتی شود.
ایران؛ از تجربه یک همه‌گیری تا ساختن یک ظرفیت ماندگار
بازتاب دستاوردهای پژوهشگران ایرانی در نشریات معتبر علمی جهان، پیامی امیدبخش برای جامعه علمی و نخبگان کشور دارد: ظرفیت علمی ایران، حتی در دشوارترین شرایط، توان خلق فناوری و حضور در مرزهای دانش را دارد.
اکنون مهم‌ترین وظیفه، حفظ و تقویت این ظرفیت است؛ از حمایت از پژوهشگران و نخبگان گرفته تا استمرار سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تحقیقاتی و تولیدی و ایجاد مسیرهای روشن برای همکاری میان دانشگاه، صنعت و دولت.
صیانت از اکوسیستم واکسن‌سازی کشور در واقع صیانت از بخشی از سرمایه علمی و آینده‌ساز ایران است؛ سرمایه‌ای که می‌تواند تجربه موفق دوران کرونا را به یک مزیت پایدار برای کشور و زمینه‌ای برای حضور پررنگ‌تر ایران در عرصه زیست‌فناوری و سلامت جهانی تبدیل کند.
* نماینده رئیس‌جمهور در اکوسیستم واکسن