اصفهان- ایرنا - کمبود اعتبارات و محدودیت منابع مالی، یکی از چالش‌های اساسی در اجرای طرح‌های مهندسی آب و خاک بخش کشاورزی استان اصفهان به شمار می‌رود، چالشی که می‌تواند روند توسعه زیرساخت‌های آبیاری، اصلاح و بهسازی اراضی کشاورزی، اجرای شبکه‌های انتقال و توزیع آب و بهره‌برداری بهینه از منابع محدود آب را با کندی مواجه کند و دستیابی به اهداف افزایش بهره‌وری این صنعت را به تأخیر بیندازد.
به گزارش ایرنا، طرح‌های مهندسی آب و خاک از جمله زیرساخت‌های مهم توسعه کشاورزی محسوب می‌شود که اجرای اصولی آن‌ها، علاوه بر کمک به مدیریت مصرف آب، زمینه افزایش راندمان آبیاری، کاهش تلفات در مسیر انتقال و توزیع آب، بهبود شرایط کشت و افزایش بهره‌وری زمین‌های کشاورزی را فراهم می‌کند، تحقق این اهداف مستلزم تأمین به موقع اعتبارات، تداوم عملیات اجرایی و فراهم بودن منابع مالی متناسب با هزینه‌های روز اجرای طرح‌هاست، موضوعی که در شرایط محدودیت منابع مالی و افزایش هزینه‌های اجرایی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
استان اصفهان به دلیل اقلیم خشک و نیمه‌خشک، محدودیت منابع آبی و وابستگی بخش قابل توجهی از فعالیت‌های کشاورزی به مدیریت دقیق آب، بیش از بسیاری از مناطق دیگر به توسعه زیرساخت‌های کارآمد آبیاری و اجرای طرح‌های مهندسی آب و خاک نیاز دارد، لذا تأخیر در تأمین منابع مالی این طرح‌ها صرفاً یک مسئله اجرایی و اداری نیست، بلکه می‌تواند بر توان تولیدی کشاورزی، هزینه‌های بهره‌برداران و ظرفیت سازگاری این بخش با شرایط کم‌آبی نیز اثرگذار باشد.
اعتبار ناکافی در برابر هزینه‌های فزاینده اجرا
طرح‌های مهندسی آب و خاک برای رسیدن به مرحله بهره‌برداری، به مجموعه‌ای از اقدامات فنی و اجرایی نیاز دارند؛ از مطالعات اولیه و طراحی شبکه‌ها گرفته تا عملیات خاک‌برداری، احداث کانال‌ها، اجرای خطوط انتقال آب، ساخت سازه‌های فنی، نصب تجهیزات و تکمیل تأسیسات مورد نیاز.
هر یک از این مراحل مستلزم تأمین منابع مالی متناسب با حجم عملیات و شرایط محل اجرای پروژه است، در چنین شرایطی، هنگامی که اعتبار تخصیص یافته با هزینه واقعی اجرای طرح تناسب نداشته باشد، امکان پیشبرد هم‌زمان همه مراحل پروژه کاهش می‌یابد و دستگاه اجرایی ناچار می‌شود فعالیت‌ها را متناسب با منابع موجود اولویت‌بندی کند. این وضعیت ممکن است موجب شود برخی طرح‌ها با سرعت کمتری پیش بروند یا تکمیل بخش‌های مختلف یک پروژه در فاصله‌های زمانی طولانی انجام شود.
از طرف دیگر افزایش هزینه مصالح، تجهیزات، حمل‌ونقل، ماشین‌آلات و دستمزدها می‌تواند برآوردهای مالی اولیه را تحت تأثیر قرار دهد، در طرح‌هایی که اجرای آن‌ها چند سال به طول می‌انجامد، فاصله میان زمان تصویب اعتبار و زمان پرداخت هزینه‌های اجرایی ممکن است قدرت خرید منابع تخصیص یافته را کاهش دهد و برای تکمیل عملیات، به تأمین اعتبار جدید نیاز باشد، به این ترتیب، حتی اختصاص اعتبار اولیه نیز به معنای تضمین تکمیل پروژه نیست و استمرار تأمین منابع مالی تا پایان عملیات اجرایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در بهره‌برداری به موقع از زیرساخت‌های ایجاد شده دارد.
یکی از پیامدهای احتمالی کمبود اعتبارات، طولانی شدن دوره اجرای طرح‌ها و افزایش تعداد پروژه‌های نیمه‌تمام است. طرح‌هایی که به دلیل محدودیت مالی برای مدتی متوقف می‌شود یا با ظرفیت کمتر از برنامه پیش می‌رود، ممکن است در دوره‌های بعدی نیز با مشکلاتی مانند افزایش هزینه تکمیل، نیاز به اصلاح برآوردهای اجرایی و تغییر در قیمت تجهیزات روبه‌رو شود، در حوزه مهندسی آب و خاک، اهمیت این مسئله از آن جهت بیشتر است که بهره‌برداری از بسیاری از زیرساخت‌ها به تکمیل مجموعه‌ای از اجزای مرتبط وابسته است.
برای نمونه، احداث بخشی از یک شبکه آبیاری بدون تکمیل مسیر انتقال یا تأسیسات توزیع، ممکن است امکان استفاده کامل از ظرفیت ایجادشده را فراهم نکند، لذا، پیشرفت فیزیکی یک پروژه به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی اثربخشی سرمایه‌گذاری نیست و میزان آمادگی آن برای بهره‌برداری نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
کمبود منابع آبی اصفهان و ضرورت توجه به پروژه‌های مهندسی کشاورزی
اهمیت طرح‌های مهندسی آب و خاک در استان اصفهان را باید در ارتباط مستقیم آن‌ها با ضرورت مدیریت منابع محدود آب بررسی کرد، کشاورزی در اقلیم خشک و نیمه‌خشک به زیرساخت‌هایی نیاز دارد که امکان انتقال و توزیع مناسب آب و استفاده مؤثرتر از آن را فراهم کنند.
هرگونه تأخیر در تکمیل این زیرساخت‌ها می‌تواند دستیابی به بخشی از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده برای بهبود بهره‌وری را به تعویق بیندازد، نباید اجرای طرح‌های عمرانی را به‌تنهایی معادل صرفه‌جویی قطعی آب دانست. میزان اثربخشی این پروژه‌ها به عواملی مانند نوع سامانه آبیاری، شرایط خاک، الگوی کشت، شیوه بهره‌برداری، نگهداری تجهیزات و مدیریت برداشت و مصرف آب بستگی دارد. از این رو، تخصیص اعتبار باید علاوه بر ساخت زیرساخت‌ها، به تکمیل اجزای ضروری، آموزش بهره‌برداران و فراهم کردن شرایط بهره‌برداری صحیح نیز توجه داشته باشد.
در این چارچوب، تأمین مالی طرح‌های مهندسی آب و خاک زمانی بیشترین بازده را خواهد داشت که پروژه‌ها بر اساس نیاز واقعی مناطق کشاورزی، وضعیت منابع آب، ظرفیت شبکه‌های موجود و امکان ایجاد بهبود قابل اندازه‌گیری در بهره‌وری انتخاب شوند، همچنین ارزیابی نتایج پروژه‌ها باید فراتر از میزان پیشرفت فیزیکی باشد و شاخص‌هایی مانند کاهش تلفات انتقال، بهبود قابلیت اطمینان شبکه، افزایش سطح برخوردار از خدمات آبیاری و میزان بهره‌وری آب را در بر گیرد. چنین رویکردی می‌تواند مشخص کند که اعتبارات صرف شده تا چه اندازه به بهبود شرایط تولید و مدیریت منابع آب منجر شده‌اند.
یکی دیگر از مسائل مهم در اجرای طرح‌های مهندسی آب و خاک، هماهنگی میان برنامه زمان‌بندی پروژه‌ها و روند تخصیص و پرداخت اعتبارات است. هنگامی که منابع مالی با تأخیر در اختیار مجریان قرار گیرد، برنامه‌ریزی برای تأمین مصالح، استفاده از ماشین‌آلات و استمرار فعالیت پیمانکاران با دشواری روبه‌رو می‌شود، این ناهماهنگی می‌تواند بهره‌وری عملیات اجرایی را کاهش دهد و هزینه‌هایی ایجاد کند که در برآوردهای اولیه پروژه پیش‌بینی نشده‌اند. از این رو، صرف اعلام یا تصویب اعتبار برای پیشبرد پروژه کافی نیست و زمان‌بندی پرداخت منابع مالی نیز باید با نیازهای واقعی عملیات اجرایی هماهنگ باشد.
در کنار آن، شفافیت در اعلام میزان اعتبار مصوب، اعتبار تخصیص یافته، منابع پرداخت‌شده و تعهدات باقی‌مانده می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر وضعیت طرح‌ها کمک کند. انتشار اطلاعات مربوط به پیشرفت فیزیکی و مالی پروژه‌ها نیز این امکان را فراهم می‌سازد که موانع اجرایی زودتر شناسایی و برای رفع آن‌ها تصمیم‌گیری شود، در سطح استانی، تدوین فهرستی از طرح‌های اولویت‌دار و تعیین نیاز مالی هر پروژه تا مرحله بهره‌برداری می‌تواند مبنای مناسب‌تری برای پیگیری اعتبارات باشد. همچنین تفکیک طرح‌هایی که با تکمیل اعتبار محدود به بهره‌برداری می‌رسند از طرح‌هایی که به منابع مالی گسترده‌تری نیاز دارند، به تصمیم‌گیران کمک می‌کند منابع موجود را هدفمندتر تخصیص دهند.
همچنین لازم است در فرآیند برنامه‌ریزی، میان اهمیت راهبردی پروژه‌ها و امکان بهره‌برداری از آن‌ها توازن برقرار شود. طرح‌هایی که تکمیل آن‌ها می‌تواند در کوتاه‌مدت زیرساخت‌های موجود را فعال کند یا خدمات قابل توجهی در اختیار بهره‌برداران قرار دهد، در کنار پروژه‌های ضروری و بلندمدت، باید بر اساس معیارهای روشن مورد بررسی قرار گیرند.
در نهایت، کمبود اعتبار زمانی به چالشی جدی‌تر تبدیل می‌شود که با تأخیر در تخصیص منابع، افزایش هزینه‌های تکمیل و طولانی شدن دوره بهره‌برداری همراه باشد. از این رو، حل این مسئله تنها به افزایش منابع مالی محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم اصلاح فرآیندهای تخصیص، مدیریت دقیق هزینه‌ها و هدایت اعتبارات به سمت طرح‌هایی است که بیشترین اثر را بر بهره‌وری آب و پایداری تولید کشاورزی دارند.
برای استانی مانند اصفهان که مدیریت آب یکی از مؤلفه‌های تعیین کننده آینده کشاورزی آن است، تکمیل به موقع طرح‌های مهندسی آب و خاک باید به‌عنوان بخشی از برنامه کلان سازگاری با محدودیت منابع آب مورد توجه قرار گیرد؛ برنامه‌ای که تحقق آن به تأمین مالی پایدار، تصمیم‌گیری مبتنی بر داده و هماهنگی مستمر میان دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران وابسته است.
حدود ۳۶ درصد تحقق بودجه در سالجاری
مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی سازمان جهاد کشاورزی اصفهان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: کمبود اعتبارات و یا تخصیص نه چنان کافی و یا در زمان نامناسب بودجه مشکل اصلی ما در اجرای طرح‌های استان است.
اسحاق شفیعی اضافه کرد: در سال مالی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ میانگین میزان تحقق بودجه ما حدود ۳۸.۵۸ درصد است و در برخی پروژه‌ها تخصیص بودجه حتی به یک درصد هم نرسیده لذا شرایط برای اجرای پروژه‌ها مهیا نمی‌شود.
وی با تشریح آمار و ارقام مرتبط با بودجه و اعتبارات ادامه داد: در مقوله احیا و مرمت قنوات ۹۸۰ میلیارد و ۵۹۵ میلیون ریال اعتبار مصوب در نظر گرفته شده بود که از این میزان، ۷۳ میلیارد و ۸۴ میلیون ریال تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار آن ۷.۴۵ درصد ثبت شده است، در طرح انتقال آب با لوله، از مجموع ۶۰۱ میلیارد و ۲۹۵ میلیون ریال اعتبار مصوب، ۱۵ میلیارد ریال تخصیص یافته است و درصد تحقق اعتبار این طرح به ۲.۴۹ درصد می‌رسد.
مدیر آب و خاک کشاورزی اصفهان خاطرنشان کرد: طرح احداث، تکمیل و بهسازی کانال‌های آبرسانی کشاورزی نیز با ۸۶۷ میلیارد و ۷۲۶ میلیون ریال اعتبار مصوب داشت که از این میزان، ۴۱ میلیارد و ۵۴۳ میلیون ریال تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار آن ۴.۷۹ درصد برآورد می‌شود، در حوزه بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی با روش‌های نوین آبیاری، ۱۰۹ میلیارد و ۷۰۰ میلیون ریال اعتبار مصوب شد که تنها یک میلیارد ریال آن تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار این طرح به ۰.۹۱ درصد رسیده است.
شفیعی ادامه داد: پروژه احداث جاده بین مزارع، ۳۰ میلیارد ریال اعتبار مصوب دات اما بر اساس جدول، تخصیصی برای این طرح ثبت نشده است و درصد تحقق اعتبار آن صفر است، طرح ایجاد طرح‌های کوچک تأمین و انتقال آب با محوریت استخر ذخیره آب نیز ۳۵۰ میلیارد و ۴۰۰ میلیون ریال اعتبار مصوب دارد که از این میزان، یک میلیارد و ۳۳۹ میلیون ریال تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار آن ۰.۳۵ درصد ثبت شد.
وی گفت: در بخش یکپارچه‌سازی، تجهیز، نوسازی و زهکشی اراضی سنتی، ۱۲۹ میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال اعتبار مصوب در نظر گرفته شده است، اما در جدول تخصیصی برای آن ثبت نشده و درصد تحقق اعتبار آن صفر اعلام شده، همچنین حوزه توسعه و بهبود کشاورزی حفاظتی و کشت شتابی با محوریت مطالعات اجرایی خاک، ۳۶ میلیارد و ۳۳۳ میلیون ریال اعتبار مصوب شده است که از این میزان، یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار آن ۴.۱۳ درصد است.
مدیر آب و خاک کشاورزی اصفهان ادامه داد: در بخش اعتبارات ملی، طرح کمک‌های فنی و اعتباری برای بازسازی و نوسازی قنوات با یک‌هزار و ۵۷۶ میلیارد و ۵۹ میلیون ریال اعتبار مصوب، از مجموع اعتبارات تخصیصی نقدی و اوراق، حدود یک‌هزار و ۳۳۶ میلیارد ریال دریافت کرده و درصد تحقق اعتبار آن به ۸۴.۷۷ درصد رسید، همچنین برای طرح تجهیز و نوسازی اراضی زیرسدهای مخزنی، بندهای انحرافی مستقل و شالیزاری نیز ۳۱۰ میلیارد ریال اعتبار مصوب شد و مطابق جدول، ۱۰۰ میلیارد ریال اعتبار نقدی و ۱۵۹ میلیارد و ۲۸۰ میلیون ریال از محل اوراق برایش داشتیم.
شفیعی خاطرنشان کرد: در بخش اجرای عملیات آب و خاک در عرصه تشکل‌ها، ۳۰ میلیارد ریال اعتبار مصوب شده که تمام آن از محل اوراق تأمین شده است و درصد تحقق اعتبار این طرح ۱۰۰ درصد اعلام شد، همچنین طرح مطالعه خاک‌های کشور نیز ۵۰ میلیارد و ۶۰۰ میلیون ریال اعتبار مصوب دارد و درصد تحقق اعتبار آن در جدول به ۹۸.۸۱ درصد رسی، همچنین در طرح ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی اراضی، ۶۹۲ میلیارد و ۷۵۴ میلیون ریال اعتبار مصوب در نظر گرفته شد که با توجه به اطلاعات جدول، ۳۰۵ میلیارد ریال تخصیص یافته و درصد تحقق اعتبار آن ۴۴.۰۳ درصد بوده، از سوی دیگر در طرح کمک‌های فنی و اعتباری برای روش‌های نوین آبیاری با ۹۳۶ میلیارد و ۳۹۷ میلیون ریال اعتبار مصوب، از محل اعتبارات نقدی و اوراق تأمین مالی ثبت و ۷۶.۹۴ درصد از آن محقق شد.
وی تاکید کرد: مجموع این طرح‌ها نشان می‌دهد تأمین به موقع منابع مالی و افزایش میزان تخصیص اعتبارات، یکی از عوامل مؤثر در پیشبرد پروژه‌های مهندسی آب و خاک کشاورزی اصفهان است. اختلاف میان اعتبار مصوب و میزان تخصیص یافته در تعدادی از طرح‌ها، ضرورت پیگیری تأمین منابع مالی و اولویت‌بندی پروژه‌ها را برجسته می‌کند؛ به‌ویژه در طرح‌هایی که با مدیریت مصرف آب، بهسازی شبکه‌های آبیاری و افزایش بهره‌وری منابع آبی ارتباط مستقیم دارند.