یک عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تبیین نقش راهبردی امید و انتظار در زمینه‌سازی ظهور، تأکید کرد: امید در نگاه مهدوی صرفاً چشم‌داشت به آینده‌ای روشن نیست، بلکه نیرویی آگاهانه و تمدن‌ساز است.
حجت‌الاسلام والمسلمین الهی‌نژاد؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۷ آبان‌ماه در نشست علمی «روند افزایش فهم راهبردی از امید و نقش آن در زمینه سازی ظهور» که از سوی این پژوهشگاه برگزار شد، گفت: فهم راهبردی از امید از یک فهم ساده و برخاسته از یک طلب فردی و عاطفی، به سمت درکی عمیق، آگاهانه و تمدن‌ساز حرکت می‌کند. در این نگاه، امید دیگر صرفاً انتظار برای آینده‌ای بهتر نیست، بلکه به نیرویی جهت‌دهنده برای شناخت وضعیت موجود، ترسیم افق‌های مطلوب، تقویت اراده جمعی و حرکت هدفمند در مسیر تحقق آرمان‌های الهی تبدیل می‌شود.
وی افزود: با نگاهی به مسئله ظهور حضرت حجت(عج)، امید از طریق ایجاد باور به حتمیتِ آینده روشن، زمینه‌ساز افزایش مسئولیت‌پذیری، پایداری در برابر چالش‌ها و اصلاح فرد و جامعه می‌شود. این فرآیند، نقش کلیدی در تبدیل انتظار از یک حالت منفعلانه به انتظاری فعال و منشگرانه ایفا می‌کند.
وی با اشاره به مفهوم‌شناسی واژگانی چون امید، انتظار و ...، افزود: امید در واقع یک تجربه روان‌شناختی به معنای داشتن توقع، چشم‌داشت و باور به رسیدن به مقصد و یافتن راهکار است. انتظار هم زمانی که در فضای مهدویت تعریف و توجیه می‌شود، از یک مفهوم ساده فراتر رفته و به نمود و بروز می‌یابد. انتظار به معنای یک باور قلبی و عقلانی مبنی بر این است که آینده جهان روشن است و این آینده با ظهور، با گسترش عدالت، با گسترش دین و با گسترش توحید به کمال خود می‌رسد. انتظار یعنی چشم داشتن به رسیدن به جامعه‌ای مطلوب که دارای شاخصه‌های الهی است.
الهی‌نژاد، تصریح کرد: در این زمینه، روایتی از امام جواد(ع) وجود دارد که می‌فرماید: سُمی المُنتَظِرُ بِانتِظارِ المُخلِصِینَ لِفُرُوجِهِ وَ اَدَی غَیْبَتَهُ لَهُ، غَیْبَتُنَا بِطُولِ عُمُرهَا. ایشان تبیین می‌فرمایند که به دلیل انتظار مخلصین و باورمندانی که چشم‌داشت و امید آن‌ها به ظهور است، به این فرآیند انتظار می‌گویند. بنابراین، بر اساس این تعریف، انتظار دارای سه مؤلفه اساسی است. نخستین مؤلفه، باور به آینده است؛ یعنی وقتی از انتظار سخن می‌گوییم، باید آینده را روشن، مطلوب و مثبت بدانیم، نه اینکه گمان کنیم آینده‌ای در کار نیست یا آینده‌ای مبهم و ناامیدکننده در پیش است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه به مفهوم‌شناسی واژه حکمرانی اشاره و اظهار کرد: ما میان حکمرانی زمینه‌ساز و حکمرانی زمینه‌سازی تفاوت قائل می‌شویم. حکمرانی زمینه‌ساز به معنای آن است که حاکم به عنوان نماینده امام زمان(ع)، به وظایفی نظیر تنظیم‌گری، تصویب‌گری و قانون‌گذاری می‌پردازد تا مسیر برای ظهور ایشان هموار شود. اما حکمرانی زمینه‌سازی، نگاهی عمیق‌تر و فراتر از قدرت و سیاست دارد؛ در اینجا ما خودِ فرآیند زمینه‌سازی را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الهی‌نژاد بیان کرد: در حکمرانی زمینه‌سازی، پرسش این است که آیا در مسیر زمینه‌سازی، تمام فرآیندها و ذینفعان به درستی دیده شده‌اند؟ آیا تمام مؤلفه‌های این فرآیند تعریف و اصطلاح‌سازی شده‌اند؟ در واقع، ما بررسی می‌کنیم که آیا چرخه زمینه‌سازی به درستی کار می‌کند، آیا تمام ذینفعان و ذی‌رفتار در جایگاه و مسئولیت خود حضور دارند و آیا مفاهیمی چون انتظار به درستی تعریف و عملیاتی شده‌اند؟
وی تأکید کرد: در این نگاه، می‌پرسیم که آیا دولت، قوه قضائیه، حوزه‌های علمیه، مراکز مذهبی و اماکن مقدسه، نقش خود را در این فرآیند به درستی ایفا می‌کنند یا خیر؟ اگر حکمرانی زمینه‌ساز بیشتر به حوزه قدرت و سیاست مربوط می‌شود، حکمرانی زمینه‌سازی به بررسی کیفیت و کارآمدی خودِ فرآیند زمینه‌سازی می‌پردازد. اگرچه این دو مفهوم بسیار به هم نزدیک و در واقع هم‌پوشان هستند، اما تفاوت آن‌ها در لایه‌های اجرایی و فرآیندی است.
ویژگی‌های راهبرد امید و انتظار
این پژوهشگر با اشاره به راهبرد امید و انتظار برای رسیدن به زمینه‌سازی، اضافه کرد: راهبرد به معنای داشتن یک هدف مشخص، مسیر رسیدن به آن و راه‌کارهای لازم برای دستیابی به مقصد است. بنابراین، راهبرد امید و انتظار باید سه ویژگی داشته باشد: نخست اینکه هدف مشخص باشد، دوم اینکه این هدف قابل شناسایی و دسترسی باشد و سوم اینکه منتظران و مجریان، انگیزه و توانمندی لازم برای رسیدن به آن هدف را داشته باشند.
الهی‌نژاد ادامه داد: در چارچوب راهبرد امید و انتظار، می‌توان سه هدف را در سه بازه زمانی طراحی کرد. هدف کوتاه مدت، همان عملیاتی‌کردن انتظار برای رسیدن به مرحله زمینه‌سازی است. اگر انتظار را به معنای ایستایی یا نگاهی مخرب تعریف کنیم، هرگز به زمینه‌سازی نخواهیم رسید؛ پس اولین گام، اجرایی‌کردن انتظار برای رسیدن به مرحله زمینه‌سازی است.
وی افزود: هدف میان‌مدت، تحقق ظهور است؛ یعنی پس از انجام عملیات زمینه‌سازی، به هدف دوم یعنی ظهور می‌رسیم. و در نهایت، هدف بلندمدت، رسیدن به جامعه مطلوب مهدوی یا همان حکمرانی مهدوی است. بنابراین، این سه هدف در تعاقب یکدیگر قرار دارند: ابتدا زمینه‌سازی، سپس ظهور و در نهایت تحقق حکمرانی مهدوی.
استاد حوزه و دانشگاه به نکته‌ای از بیانات رهبر شهید اشاره کرد و ادامه داد: ایشان در مورد ماهیت جامعه منتظر، مطالب بسیار ارزشمندی دارند. یکی از محوری‌ترین اهداف جامعه منتظر، از دیدگاه ایشان، نزدیک‌کردن ظهور است. در اینجا بحث بر سر این است که آیا ما می‌توانیم ظهور را نزدیک کنیم یا خیر؟
وی در پایان افزود: برخی دیدگاه‌ها معتقدند ظهور زمان مشخص و ثابتی دارد و وظیفه ما تنها آمادگی است، اما از نگاه رهبر شهید، ظهور دارای جنبه اختیاری است و اصلی‌ترین هدف جامعه منتظر، فراهم‌کردن مقدمات زمینه‌سازی سیاسی، فرهنگی و اجتماعی برای انقلاب جهانی مهدوی است. از این رو، امروز روز فراهم ساختن زمینه برای حکومت حضرت مهدی(عج) است و این نگاه، دقیقاً با نظریه اختیاری بودن ظهور هم‌سو است.