به گزارش مشرق، مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی شخصیتی برجسته و عالمی طراز اول است که هم فقیهی است در بالاترین سطح فقاهت، هم فیلسوفی است در طراز فلاسفه بزرگی چون ملاصدرا و هم مفسّری است که با تفسیر المیزان تا سالها مفسّران را مدیون خود ساخته و هم عارفی است که محضر بزرگانی همچون آیت الله قاضی را درک کرده است.
هر کدام از این توصیفات، زاویه‌ای از زندگانی علامه طباطبایی را نشان میدهد و همان دم چیز دیگری را پنهان می‌کند. اگر تنها ایشان را فیلسوفش بخوانیم، روشن نیست چرا بخش بزرگی از عمر خود را صرف نوشتن تفسیری کرد که در مقدمه‌اش از تحمیل نظریه فلسفی بر قرآن پرهیز میدهد. اگر فقط مفسرش بدانیم، نمی‌توانیم توضیح دهیم چرا تدریس فلسفه را در برابر مخالفت‌های جدی حوزه قم رها نکرد. اگر او را صرفاً اهل سلوک معرفی کنیم، از نویسنده اصول فلسفه و روش رئالیسم، گفت‌وگوکننده با هانری کربن و صاحب بحث‌های اجتماعی المیزان چه باقی می‌ماند؟ پس چه بایست کرد؟ زندگی فکری علامه را باید در رفت‌وآمد میان این قلمروها خواند، بالاتر آنکه حتی زندگانی ایشان در تبریز، نجف، بازگشت به تبریز و سپس قم، بیش از آنکه ترتیب مکان‌ها باشند، چهار وضعیت متفاوت برای اندیشیدن‌اند.
علامه در نجف، فقه و اصول را نزد استادان برجسته آموخت، فلسفه را به‌جد پی گرفت و با آیت الله قاضی نسبت استادی و شاگردی یافت؛ نسبتی که بنا بر روایت‌های شاگردانش، به درس محدود نماند. بازگشت به تبریز با گرفتاری معیشت و رسیدگی به زمین خانوادگی همراه شد، اما سال‌های بی‌حاصلی نبود: رساله‌هایی درباره توحید و انسان نوشت و کار تفسیری را نیز دنبال کرد. در قم، آن اندوخته‌ها به صورت درس، کتاب و حلقه‌های گفت‌وگو مجال بروز یافتند. این مسیر نشان میدهد که تفسیر المیزان محصول یک نگرش موقعیت‌محور نبود بلکه پشت آن سالها اشتغال هم‌زمان به متن قرآن، روایت، حکمت و پرسش‌های زمانه قرار داشت.
زیست فلسفی ـ حکمی
هنگام ورود علامه به قم، جایگاه آموزشی تفسیر و فلسفه یکسان نبود، اما هیچ‌کدام نیز بی‌دردسر در مرکز برنامه درسی حوزه قرار نداشت. علامه بعدها توضیح داد که کم‌توجهی به تفسیر و علوم عقلی را نقصی در آموزش دینی می‌دید. در نظر علامه طباطبایی، طلبه‌ای که قرار است با پرسش‌های تازه روبه‌رو شود، هم باید بتواند در متن دین تحقیق کند و هم توان استدلال داشته باشد. از این منظر، برگزاری درس فلسفه در قم برخاسته از درک موقعیت تازه انسان ایرانی بود.
دکتر دینانی، از شاگردان علامه، تصویری از استادش به دست میدهد که در عین احاطه بر سنت فلسفی، مشتاق شنیدن مسئله تازه بود، البته آزادیِ فکرِ علامه به معنای بی‌اعتنایی به مبانی نیست؛ علامه برای شنیدن پرسش‌ها آمادگی داشت تا بتواند صورت مباحث پیشین را برهم زده و طرحی نو دراندازد. البته آزادی فکر در علامه به معنای انقطاع از سنت صدرایی نبود. علامه به درخواست دامادشان و با توجه به اهمیت تجهیز طلاب به عقلانیت، دو کتاب قویم بدایة الحکمة و نهایة الحکمة را برای آموزش فلسفه اسلامی با رویکردی کاملا عقلانی و استدلالی به نگارش در آورد.
علامه طباطبایی همچنین کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم را در فضای پرتنش فکری پیشاانقلاب که مارکسیسم ایران را در نوردید، به رشته تحریر درآورد. مخاطب علامه در این کتاب فقط طلبه‌ای نیست که می‌خواهد دستگاه فلسفی پیشینیان را بیاموزد؛ اندیشه‌ای است که از علم، ماده، شناخت و واقعیت سخن می‌گوید و مدعی توضیح جهان است. متن علامه و مقدمه‌ها و پاورقی‌های مفصل شهید مطهری، حاصل دو کار متمایز ولی مرتبط‌اند. اصول فلسفه و روش رئالیسم که اولین مواجهه نظام‌مند با اندیشه‌های غربی است، تنها در ردّ ماتریالیسم نیست؛ بلکه ارزش این کتاب در این است که نشان میدهد که سنت فلسفی حوزه ناچار است پرسش رقیب را جدی گرفته و به زبان استدلالی خود بازسازی کند.
بحث «اعتباریات» در این میانه جای تامل ویژه دارد. علامه در نظام اندیشگانی خود می‌کوشد میان آنچه از واقعیت بیرونی حکایت می‌کند و آنچه ذهنِ انسان برای عمل، زندگی و تنظیم رابطه با دیگران اعتبار می‌کند، فرق بگذارد. این تمایز اگر جدی گرفته شود، راه را بر یک ساده‌سازی رایج می‌بندد: اینکه هر حکم اجتماعی را عیناً مانند گزاره‌ای درباره واقعیتِ مستقل از انسان تلقی کنیم. در عین حال، از اعتباری‌بودنِ یک مفهوم نمی‌توان نتیجه گرفت که آن مفهوم دل‌بخواهی یا بی‌اهمیت است؛ مالکیت، تکلیف یا حق، حتی وقتی در ساحتی اعتباری بررسی شوند، در زندگی انسان اثر واقعی دارند. پس از علامه، نظریه اعتباریات محل گفتگو و خوانش‌های متاخرین قرار گرفته است. شاید بتوان تمام آن خوانش‌ها را در این پرسش مشترک دانست که این دستگاه تا کجا می‌تواند تفاوت نهادهای اجتماعی، دگرگونی مناسبات و اختلاف بر سر عدالت را توضیح دهد.
در کنار اندیشه‌های فلسفی، نام علامه طباطبایی بیش از هر اثر دیگری با تفسیر گرانسنگ المیزان گره خورده است؛ تفسیری که به گفته استاد شهید مطهری، پنجاه سال بعد خواهند فهمید که علامه در این تفسیر چه کرده است. هرچند هنگامی که علامه از عبارت «تفسیر قرآن به قرآن» برای روش خودشان استفاده کردند، نقد و نظرهایی به این روش وارد شد، لکن اکنون این روش برای تفسیرپژوهان چنان آشناست که عمدتا در تفسیر قرآن، به این روش استناد میکنند. در این روش، مفسر باید نسبت جمله را با سیاق نزدیکش بسنجد، آیات مربوط به یک موضوع را گرد آورد، میان کاربردهای متفاوت یک واژه فرق بگذارد و تازه پس از آن درباره معنای محتمل داوری کند. در ساختار المیزان، «بیان» آیات از «بحث روایی» و بحث‌های فلسفی، تاریخی و اجتماعی متمایز می‌شود. علامه فلسفه یا روایت را از تفسیر خود بیرون نمی‌گذارد، اما نمی‌خواهد هر آنچه در این حوزه‌ها پذیرفته شده را بر آیات تحمیل کند. سید محمدحسین حسینی طهرانی در مهر تابان نقل می‌کند که مرحوم علامه روش تفسیر آیات به آیات را از استادشان آیت الله قاضی آموخته بود، با اینحال وجه متمایز المیزان را باید در مقیاس و شیوه اجرای این روش جست: تفسیری بر سراسر قرآن که می‌خواهد خواندن جزء و کل را به کاری مستمر تبدیل کند و در همان حال به مسائل اعتقادی و اجتماعی روزگار خود نیز پاسخ دهد.
مباحث اجتماعی و گفتگوهای برون حوزوی
از دیگر ویژگی‌های علامه طباطبایی، محصور نماندن در درون سنت اسلامی و برقراری گفت‌وگوهای فلسفی با هانری کربن است. کربن به استمرار فلسفه و حیات باطنی در تشیع علاقه داشت و علامه نیز برای گفت‌وگو با او از قم به تهران میرفت. آنچه در این ملاقات‌ها آشکار شد، امکان عرضه‌کردن سنت فکری شیعه در گفت‌وگویی زنده بود؛ گفت‌وگویی که پرسش‌های طرف مقابل نیز در شکل‌گرفتن آن سهم داشتند. تذکر این نکته هم ضروری است که ارتباط علامه تنها در چارچوب گفتگو با کربن نبود. ایشان آثاری چون شیعه در اسلام و قرآن در اسلام برای خواننده‌ای نوشته‌اند که لزوماً در درس فقه و فلسفه قم حضور نداشت.
علامه طباطبایی در المیزان به تناسب آیات، پیرامون مباحث اجتماعی به مسئله ضرورت اداره جامعه و شرایط رهبری می‌پردازد. البته این بدان معنا نیست که علامه را صاحب طرحی تفصیلی برای همه مسائل حکومت و مسائل مستحدثه اجتماعی معرفی کنیم. به نظر نگارنده، پرسش اجتماعی برای علامه طباطبایی صرفاً درباره شکل اداره جامعه هم نبود بلکه نسبتِ پیشرفت مادی و کمال انسانی، عدالت در مناسبات مردم، جایگاه زنان و نقدِ داوری‌های رایج درباره تمدن، در نوشته‌های ایشان حضور پررنگ دارند. ممکن است خواننده امروز به برخی پاسخ‌ها اعتراض کند یا نشان دهد که داده‌های اجتماعیِ در دسترس علامه برای داوری کافی نیستند و به نظر، این همان نقطه‌ای است که باید بحث را آغاز کرد و به بازخوانی تفکر اجتماعی علامه پرداخت.
زیست اخلاقی ـ عرفانی در دوره مدرن
در گزارش‌هایی که شاگردان برجسته علامه مانند آیت الله جوادی آملی، مرحوم آیت الله مصباح یزدی و آیت الله امینی از زیست علامه ثبت کرده‌اند، یک چهره اخلاقی تکرارناپذیر از ایشان تصویر می‌شود. مردی که چای پیش پای شاگردش می‌گذارد، در برابر توهین‌ها با «من که رسوای جهانم عیب من یکی دو تا نیست» پاسخ میدهد، بر بالین گربه‌ای افتاده در چاه اشک می‌ریزد و خرج مقنی را میدهد، و ساعت‌ها وقت صرف می‌کند تا مادی‌گرایی را در درکه تهران با آرامش و برهان صدیقین اقناع کند. برجسته‌ترین فضیلت او شاید همان بود که در برابر سخت‌ترین پرسش‌ها با صوتی رسا می‌گفت: «نمی‌دانم».
این طهارت باطنی و انصراف از منیت، میراث تربیت عرفانی علامه ذیل تعالیم استاد برجسته عرفان یعنی مرحوم قاضی بود. رویکرد عرفانی درون‌گرا و پیراسته علامه مانع از پیگیری مسائل اجتماعی و سیاسی اطراف ایشان نبود. در دوران خروش نهضت‌های اجتماعی و سال‌های پرتلاطم دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی، بخشی از شاگردان علامه در میدان مبارزات انقلابی بودند و اخلاق علامه با آنکه شاید اخلاق «فضیلت فردی» و سلوک انفسی بود، اما نسبت به رخدادهای اجتماعی توجه تام داشتند. علامه طباطبایی اصلاح جامعه را از مسیر اصلاح نفوس و گسترش عقلانیت فلسفی دنبال می‌کرد، بی‌آنکه پاسخی ساختارمند برای مدیریت تعارض منافع، اقتصاد سیاسی، و نهاد دولت در عصر جدید تدوین کرده باشد.
بی‌شک علامه طباطبایی یک کنشگر سیاسی نبود، اما یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های جریان‌ساز تاریخ معاصر ایران در امر «نسل‌پروری» به شمار میرفت. همان‌گونه که بررسی حلقه‌های درسی ایشان در قم و تهران نشان میدهد، علامه توانست شبکه‌ای از حاملان تفکر را بسازد که هر یک به قطب‌های فکری و اجرایی تاریخ معاصر ایران بدل شدند: شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید مفتح، مرحوم استاد مصباح یزدی، آیت الله جوادی آملی، مرحوم استاد حسن‌زاده آملی و ... هرکدام به تناسب در این انقلاب سهمی داشتند.
ضرورت بازخوانی علامه در دوران کنونی
علامه طباطبایی یقیناً پس از ملاصدرا، مهمترین معمار تفکر عقلی ـ فلسفی و نیز تفسیری در شیعه معاصر است. ایشان با ورود شجاعانه به تفسیر و اعاده حیثیت از تعقل فلسفی، حوزه سنتی را از بن‌بست اخباری‌گری نجات داد. علامه نشان داد که قرآن به مثابه کتاب الهی همچنان زنده است. در کنار برگزاری مراسم بزرگداشت که درجای خود ضروری است، به نظر می‌رسد که تجلیل واقعی از چنین مردی، آغازیدن از همان بن‌بست‌هایی است که او بدان‌ها رسید. ما وارثان امروز علامه طباطبایی بر خود این حق را قائلیم که به حکم میراث‌داری او، سنت عقلی ـ عرفانی ـ تفسیری علامه را در خوانشی جدید و با نظر به علوم انسانی جدید مانند زبان‌شناسی جدید، هرمنوتیک متن و تاریخ‌مندی مورد تامل قرار دهیم. ما باید بتوانیم نظریه اعتباریات علامه را از حاشیه به متن آورده و فلسفه حقوق و اخلاق را بر پایه آن بازسازی کنیم.