بیش از دو دهه از آغاز تلاش‌ها برای تدوین قانون حمایت از حقوق افراد دارای اختلالات روانپزشکی در کشور می‌گذرد؛ لایحه‌ای که قرار بود به یکی از مهم‌ترین خلاءهای نظام سلامت در زمینه صیانت از حقوق بیماران روانپزشکی پاسخ دهد، اما با وجود طی کردن مراحل متعدد کارشناسی و قانون‌گذاری، هنوز به سرانجام نرسیده است...
به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایسنا؛ اهمیت این لایحه از آنجاست که نبود قانونی جامع در این حوزه سبب شده برخی فرایندهای مرتبط با بستری و نگهداری بیماران با ابهام همراه باشد و مسئولیت نهادهای مربوطه نیز تعریف واضحی نداشته باشد.
اکنون، پس از گذشت بیش از ۲۰ سال، این پرسش همچنان مطرح است که چرا مساله‌ای با چنین اهمیت و حساسیت، مجددا در دستورکار دولت و مجلس قرار نمی‌گیرد و برای رفع نگرانی‌های موجود و دستیابی به چارچوبی متوازن میان ضرورت‌های درمانی و حفظ حقوق بیماران چه باید کرد؟
دکتر وحید شریعت، رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، ضمن تشریح دلایل اهمیت این لایحه، از خلاءهای قانونی موجود، چالش‌های بستری اجباری و ضرورت تعیین مسئولیت‌ها و سازوکارهای نظارتی می‌گوید و تاکید می‌کند که قانون نهایی باید ضمن حمایت از بیماران، از پیچیده‌تر شدن فرایندهای درمانی نیز جلوگیری کند.
آمار ۲۵ درصدی اختلالات روانپزشکی در کشور
دکتر وحید شریعت در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت هفته سلامت روان، درباره وضعیت اختلالات روانپزشکی در ایران اظهار کرد: نتایج آخرین پیمایش ملی سلامت روان نشان می‌دهد حدود ۲۵ درصد افراد جامعه نوعی اختلال روانپزشکی را تجربه کرده‌اند؛ بنابراین می‌توان گفت از هر چهار نفر، یک نفر با نوعی اختلال روانپزشکی مواجه است. افسردگی شایع‌ترین اختلال روانپزشکی به‌شمار می‌رود و اختلالات اضطرابی در جایگاه بعدی شایع‌ترین اختلالات روانپزشکی قرار دارند.
او با بیان اینکه آخرین پیمایش سلامت روان پیش از سال ۱۴۰۱ انجام شده است، توضیح داد: این پیمایش، دومین موج بررسی و پایش وضعیت سلامت روان کشور است و موج نخست آن نیز سال‌ها پیش انجام شده بود. فاصله زمانی میان این دو موج حدود ۱۰ سال است.
ضرورت بروزرسانی پیمایش سلامت روان
این روان‌پزشک درباره اهمیت به‌روزرسانی اطلاعات مربوط به سلامت روان ایرانیان، تصریح کرد: انجام پیمایش‌های بزرگ در سطح کشور، کاری دشوار و بسیار پرهزینه است و علاوه بر منابع مالی، به هماهنگی‌های پیچیده‌ای نیاز دارد. به همین دلیل، اجرای چنین پیمایش‌هایی به حمایت قوی دولت نیاز دارد. پیمایش‌های سلامت روان همواره با حمایت وزارت بهداشت انجام شده است، اما در شرایط محدودیت‌های بودجه‌ای، تکرار چنین پیمایش‌هایی دشوارتر می‌شود. بر اساس اطلاعاتی که در اختیار دارم، تکرار دوره‌ای این پیمایش‌ها همچنان در برنامه وزارت بهداشت قرار دارد.
لایحه‌ای برای حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی
او درباره خلأهای قانونی موجود برای حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی توضیح داد: لایحه حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی فرایند بسیار طولانی را پشت سر گذاشت تا در دولت و مجلس مطرح شود. پیشینه لایحه حمایت از حقوق افراد دارای اختلالات روانپزشکی نشان می‌دهد که تنظیم پیش‌نویس این لایحه بیش از ۱۰ سال طول کشیده است.
رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران درباره محتوای این لایحه گفت: بخشی از محتوای لایحه حمایتی به موضوع بستری اجباری و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف، مانند قوه‌قضاییه و وزارت بهداشت، اختصاص داشت که هر کدام مسئولیت‌های متفاوتی برعهده دارند. همچنین مسائل متعددی درباره حمایت از افراد دارای اختلالات روان، از جمله «قیومیت» و «حضانت»، در این لایحه مطرح شده بود.
لایحه، حداقل‌های لازم برای حقوق بیماران را پوشش می‌داد
شریعت با بیان اینکه این لایحه تا حدودی حداقل‌های لازم برای حمایت از حقوق بیماران روانپزشکی را پوشش می‌داد، تصریح کرد: پس از مطرح شدن لایحه حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی، مخالفت‌ها و نگرانی‌هایی ایجاد شد و در نهایت در دولت سیزدهم لایحه از مجلس پس گرفته شد. تدوین این لایحه از سال ۸۳ آغاز شد و در اواخر دولت حسن روحانی به مراحل پایانی رسید و به مجلس ارائه شد.
خلاءهای قانونی بسیار زیاد برای حمایت از بیماران سلامت روان
او با بیان اینکه خلاءهای قانونی در زمینه حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی بسیار زیاد است، توضیح داد: در حال حاضر قانون مشخصی برای حمایت از این بیماران وجود ندارد. این خلاء قانونی به‌گونه‌ای است که حتی نهاد یا مجموعه‌ای که از نظر قانونی مسئولیت حمایت از این افراد را برعهده داشته باشد، مشخص نشده است.
چالش‌هایی در زمینه بستری بیماران
رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران درباره بستری کردن افراد دارای اختلالات روانپزشکی گفت: قانون مشخص نکرده است که در چه شرایطی می‌توان افراد دارای اختلال روانپزشکی را به اجبار بستری کرد و در چه شرایطی مجاز به انجام این کار نیستیم. اگرچه روال‌هایی برای بستری کردن این افراد وجود دارد، اما این روال‌ها به اندازه کافی مشخص نیستند و ممکن است به شکل سلیقه‌ای اجرا شوند.
فقدان نظارت و اجرانشدن کامل فرایندها
این روان‌پزشک ادامه داد: فرایندهای موجود نیز به دلیل فقدان نظارت کافی به خوبی اجرا نمی‌شوند. وقتی اقدامات به شکل سلیقه‌ای انجام شود، پیگیری آنها دشوار و روند کار غیرشفاف می‌شود. این احتمال وجود دارد که فردی بدون رضایت خود در یک کمپ نگهداری شود و حتی اجازه خروج نداشته باشد. از سوی دیگر، باید سازوکاری برای بیمارستان‌ها وجود داشته باشد تا افراد در شرایط ضروری بستری شوند. منظور از شرایط ضروری این است که فرد در آن لحظه صلاحیت تصمیم‌گیری درباره خودش را نداشته باشد.
او ادامه داد: وقتی فرد صاحب صلاحیت برای تصمیم‌گیری مشخص نباشد، ممکن است یک نفر فردی را واجد شرایط بداند و فرد دیگری نظر متفاوتی داشته باشد. همچنین مشخص نیست چه کسی از نظر قانونی حق تشخیص این موضوع را دارد؛ بنابراین این پرسش که آیا روان‌پزشک، قاضی یا پلیس از چنین حقی برخوردار است، بدون پاسخ باقی می‌ماند.
فقدان چارچوب قانونی مشخص می‌تواند به تضییع حقوق افراد منجر شود
رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران با بیان اینکه فقدان چارچوب قانونی مشخص می‌تواند به تضییع حقوق افراد منجر شود، توضیح داد: ممکن است فردی در یک بیمارستان بستری شود و چند هفته زمان ببرد تا بتواند ثابت کند که بی‌دلیل بستری شده است. متأسفانه، نمونه‌های چنین مواردی کم نیست. افرادی در جامعه حضور دارند که در بیمارستان‌های روانپزشکی بستری می‌شوند و عملا صدایشان به جایی نمی‌رسد تا بتوانند ثابت کنند بستری شدن آنها بی‌دلیل بوده است. این افراد برای پیگیری شرایط خود باید وکیل داشته باشند، شکایت کنند و از دادگاه حکم بگیرند؛ روالی که بسیار دشوار است و در بسیاری از موارد نیز به نتیجه نمی‌رسد.
ایجاد سازوکاری مشخص برای بستری بیماران با اجرای لایحه
شریعت در پاسخ به این پرسش که «اجرای لایحه حمایت از بیماران روانپزشکی چه تغییر محسوسی در شرایط فعلی ایجاد خواهد کرد؟» گفت: یک سازوکار مشخص برای بستری کردن بیماران روانپزشکی شکل می‌گیرد. ابتدا مشخص خواهد شد چه کسی می‌تواند دستور بستری شدن افراد را صادر کند و در قبال این اقدام باید مسئولیت خود را بپذیرد. همچنین این احتمال وجود دارد که کمیته‌ای برای تصمیم‌گیری تشکیل شود تا تصمیم‌گیری به جای یک فرد، برعهده یک کمیته باشد.
اختیارات کمیته باید محدود باشد
این روان‌پزشک درباره ضرورت محدود بودن اختیارات کمیته تصمیم‌گیری توضیح داد: برای تصمیمات کمیته باید محدودیت زمانی در نظر گرفته شود تا این کمیته فقط برای مدت کوتاهی اختیار سلب آزادی فرد و نگهداری او در بیمارستان را داشته باشد. پس از پایان مدت اختیارات کمیته، یک نماینده قانونی نیز باید حضور داشته باشد تا فرایند را تأیید کند.
رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران با بیان اینکه ایجاد سازوکار قانونی می‌تواند احتمال سوءاستفاده یا آسیب دیدن افراد را کاهش دهد، اظهار کرد: وقتی مسئولیت‌ها مشخص باشد، افراد مسئول باید پاسخگو باشند و بر این فرایند نیز نظارت شود. برای مثال، نماینده قانونی می‌تواند هر هفته به بیمارستان مراجعه کند، افرادی را که برخلاف میل خود بستری شده‌اند بررسی و پرونده آنها را ارزیابی کند. پزشکی قانونی نیز می‌تواند با فرد بیمار مصاحبه کند تا مشخص شود آیا شرایط لازم برای چنین اقدامی وجود داشته است یا خیر.
شریعت در پاسخ به این پرسش که «ممکن است فرد از نظر شخصی تمایلی به بستری شدن نداشته باشد، اما از نظر علمی و پزشکی به بستری نیاز داشته باشد و این موضوع در اجرای قانون چالش ایجاد کند؟» توضیح داد: این چالش وجود دارد، اما موضوع مهم این است که تا چه زمانی حق داریم فرایند بستری را برخلاف میل افراد انجام دهیم. به طور مثال، فردی را در نظر بگیرید که سیگار می‌کشد. همه می‌دانیم سیگار کشیدن برای جسم مضر است، اما آیا حق داریم فردی را به اجبار بستری کنیم تا سیگار را ترک کند؟ چنین حقی نداریم؛ چراکه فرد صلاحیت تصمیم‌گیری دارد و می‌تواند منافع و مضرات را بررسی و سپس تصمیم‌گیری کند.
رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران ادامه داد: بسیاری از افرادی که بیماری روانپزشکی دارند، ممکن است آسیب‌ها و گرفتاری‌هایی داشته باشند، اما لزوماً برای کسی خطرناک نیستند و آسیب جدی به دیگران یا خود وارد نمی‌کنند. بنابراین نمی‌توان این افراد را برخلاف میل خودشان بستری کرد و به آنها درمان داد. اما اگر بیماری شدیدتر باشد و فرد شرایط بستری شدن را داشته باشد، بستری شدن در آن صورت ضروری است.
چالشی به نام پایبندی به درمان
شریعت در پاسخ به این پرسش که «آیا اجرای قانون حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی سبب کاهش تمایل به درمان می‌شود؟» گفت: مسئله عدم تمایل به درمان موضوع جدیدی نیست و این روزها نیز با آن مواجه هستیم و در آینده نیز وجود خواهد داشت.
ضرورت حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی
این روان‌پزشک با بیان اینکه درباره لایحه حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی اختلاف‌نظر وجود دارد، گفت: ضرورت سامان یافتن روند بستری افراد دارای اختلالات روانپزشکی و حمایت از این افراد بر هیچ‌کس پوشیده نیست و انتظار می‌رود دولت و مجلس نسبت به اصلاح و تصویب آن اقدام کنند.
روند کج‌دار و مریز بستری بیماران
او با بیان اینکه در حال حاضر قانون مشخصی برای بستری این بیماران نداریم، تصریح کرد: در حال حاضر امور با روند کج‌دار و مریز انجام می‌شود اگرچه متن لایحه حمایت از افراد دارای اختلالات روانپزشکی متن بدی نبود، اما نگرانی‌ها درباره ورود مسائل غیرعلمی به متن لایحه سبب پس گرفتن آن شد.
قانون نباید شرایط را پیچیده کند
شریعت با بیان اینکه وجود قانون حمایتی از افراد دارای اختلالات روانپزشکی ضروری است، گفت: به طور قطع داشتن قانون از نداشتن آن بهتر است؛ اما قانونی باید تصویب شود که شرایط را پیچیده‌تر نکند.