فعالیت مغزی افراد در خواب و مراقبه نشان می‌دهد تجربه‌های غیرمعمول بدنی ممکن است ناشی از هم‌پوشانی دو حالت خواب و بیداری در مغز باشد.
پژوهشگران می‌گویند تجربه‌هایی مانند فلج خواب و خروج از بدن ممکن است به وضعیتی مربوط باشند که مغز همزمان ویژگی‌هایی از خواب و بیداری را نشان می‌دهد. بررسی فعالیت مغزی افراد نشان می‌دهد این تجربه‌های غیرمعمول لزوماً به یک مرحله مشخص از خواب محدود نیستند، بلکه ممکن است هنگام محوشدن مرز میان خواب و بیداری رخ دهند.
برخی افراد هنگام خواب یا حتی در زمان بیداری، احساس‌هایی غیرعادی درباره بدن خود گزارش می‌کنند. برای مثال، تصور می‌کنند در هوا شناورند، درحال سقوط هستند یا می‌چرخند. بعضی نیز از احساس حضور موجودی ترسناک در اتاق یا جداشدن از بدن و حرکت در محیط اطراف حرف می‌زنند.
دانشمندان به این تجربه‌ها «تجربه‌های غیرمعمول بدنی» می‌گویند. این حالت‌ها در فلج خواب، رؤیای شفاف و حتی هنگام بیداری نیز گزارش شده‌اند. بااین‌حال، علت دقیق وقوع آن‌ها هنوز مشخص نیست.
ارتباط تجربه خروج از بدن با فعالیت مغز
گروهی از پژوهشگران به سرپرستی «ترزا کامپیلو-فرر» (Teresa Campillo-Ferrer)، عصب‌شناس دانشگاه رادبود هلند، برای بررسی این پدیده سراغ افرادی رفتند که تجربه آگاهی‌های نامعمول هنگام رؤیای شفاف یا مراقبه داشتند.
پژوهشگران فعالیت مغزی ۳۵ شرکت‌کننده را در وضعیت‌های مختلف ثبت کردند؛ از جمله هنگام مراقبه، به خواب‌رفتن و رؤیادیدن.
آن‌ها برای این کار از کلاه‌های مجهز به الکترود استفاده کردند. این دستگاه‌ها فعالیت الکتریکی مغز را با روش نوار مغزی ثبت می‌کنند. شرکت‌کنندگان نیز در طول آزمایش، تمرین‌های مراقبه انجام می‌دادند. پژوهشگران همچنین با استفاده از فلاش‌های نوری تلاش کردند هنگام به خواب‌رفتن، احتمال بروز تجربه‌های غیرمعمول را افزایش دهند.
اما تشخیص زمان وقوع چنین تجربه‌هایی در فرد خوابیده دشوار بود. برای حل این مشکل، از شرکت‌کنندگان خواسته شد هرگاه تجربه‌ای غیرعادی داشتند، چشم‌های خود را به‌ترتیب چپ و راست حرکت دهند. این حرکات حتی هنگام خواب نیز قابل ثبت هستند. به این ترتیب، پژوهشگران توانستند زمان تقریبی وقوع تجربه‌ها را در داده‌های نوار مغزی مشخص کنند.
پس از آزمایش، شرکت‌کنندگان درباره احساس‌ها و تجربه‌های خود توضیح دادند. از میان ۳۵ نفر، ۲۰ نفر در مجموع ۳۶ تجربه غیرمعمول بدنی گزارش کردند. بیشترین موارد هنگام مراقبه رخ داده بود؛ اما تعدادی نیز در خواب REM، خواب غیر REM و لحظات کوتاه بیدار شدن از خواب اتفاق افتاده بودند.
برخی افراد احساس شناور بودن، سقوط یا چرخیدن داشتند؛ درحالی‌که بدنشان کاملاً بی‌حرکت بود. دیگران از لرزش، فشار یا لمس شدن توسط چیزی نامرئی گفتند. بعضی نیز احساس می‌کردند مرزهای بدنشان محو شده یا شکل آن تغییر کرده است. در ۱۰ مورد، شرکت‌کنندگان مشخصاً احساس خروج از بدن یا قرار گرفتن در ارتفاعی بالاتر از آن را گزارش کردند.
بررسی فعالیت مغزی این افراد الگوی جالبی را نشان داد. هنگام تجربه‌های غیرمعمول، امواج مغزی کندتر، یعنی دلتا و تتا، کاهش پیدا می‌کردند. در مقابل، فعالیت امواج سریع‌تر، یعنی بتا و گاما، افزایش می‌یافت. این تغییرات به‌ویژه در نواحی گیجگاهی مغز برجسته بودند؛ بخش‌هایی که در پردازش اطلاعات حسی و شکل‌گیری احساس تعلق به بدن نقش دارند.
الگوی ثبت‌شده ترکیبی از ویژگی‌های خواب و بیداری بود. فعالیت امواج کند به وضعیتی میان خواب و بیداری شباهت داشت، درحالی‌که امواج سریع‌تر بیشتر به فعالیت مغز در حالت بیداری نزدیک بودند. پژوهشگران احتمال می‌دهند در این تجربه‌ها، مرز میان دو وضعیت هوشیاری به‌درستی حفظ نمی‌شود.
چنین هم‌پوشانی‌ای پیش‌تر در توضیح فلج خواب نیز مطرح شده بود. در این حالت، هوشیاری فرد بازمی‌گردد؛ اما بدن همچنان برای مدتی در وضعیت بی‌حرکتی مرتبط با خواب باقی می‌ماند. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست آیا کل مغز وارد وضعیتی بین خواب و بیداری می‌شود یا بخش‌های مختلف آن به‌طور همزمان الگوهای متفاوتی از فعالیت را نشان می‌دهند.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای پاسخ به این پرسش‌ها به بررسی‌های بیشتری نیاز است. آن‌ها امیدوارند مطالعه این تجربه‌ها به درک بهتر سازوکارهایی کمک کند که مغز از طریق آن‌ها احساس حضور در بدن و تعلق داشتن به آن را ایجاد می‌کند.
این پژوهش در ژورنال Consciousness and Cognition منتشر شده است.